بازار کاشان

کاشان، به دلیل وضع خاص جغرافیایی، در بخشی از دوران اسلامی، هم از نظر تجاری و هم از نظر تولیدات صنعتی اهمیت و اعتبار ویژه‌ای داشته است. درباره‌ی بازار کاشان پیش از دوران صفویه اطلاع دقیقی در دست نیست. دو در چوبی بزرگ سرای «زغالی‌ها» در وسط بازار مسگرها از قرن نهم (888) تنها نشانه‌ی به جای‌مانده از بازار آن دوران است. از اشاره‌هایی که برخی سفرنامه‌ها در قرن دهم به بازار کاشان و فراوانی کالا در آن کرده‌اند، چنین بر می‌آید که بازار کاشان پیش از دوران صفویه نیز اعتبار و رونق لازم را داشته است. در سال 981 از شهر کاشان به عنوان مرکز کار و کوشش یاد کرده‌اند؛ حتی بچه‌های پنج ساله در این شهر بیکار نمی‌مانند؛ هر کس از اهالی که دارای حرفه و صنعتی نباشد باید آن شهر را ترک کند. (1)
در زمان شاه‌عباس اول در میان بازار بزرگ کاشان، چهار بازار دیگر به نام قیصریه با دکان‌ها و کاروان‌سراهای بزرگ و باشکوه برپا بود. به هنگام سفر شاه‌عباس و پادشاهان بعدی صفویه به این شهر، بازارها را چراغانی می‌کردند، با این کار بر جلوه‌ی بازارها افزوده می‌شد. پیترو دلاواله (2) در 1026 می‌نویسد: در داخل شهر طبق معمول سقف بازار پوشیده است و در دو طرف آن ساختمان‌های نسبتاً خوبی وجود دارد. در وسط بازار، چهارسوق زیبایی واقع شده که دیوارهای اطراف آن نو و سفید و تمیز و دارای پنجره‌ها و ایوان‌های متعددی است. تاورنیه (3) می‌نویسد: بازارهای کاشان قشنگ و با طاق‌های خوب پوشیده شده است، کاروان‌سراها همه بزرگ و راحت... در کاشان عده‌ی کثیری صنعتگر و ابریشم‌کار هستند که خیلی خوب کار می‌کنند، زری‌های خوبی از طلا و نقره می‌بافند که بهترین زری‌های ایران است.
بازارهای کاشان یا بخش عمده و به قولی همه‌ی شهر در زلزله‌ی سال 588 به شدت ویران شد. به دستور کریمخان زند، گروهی از معماران و بنّایان به سرپرستی عبدالرزاق خانِ کاشی، حاکم شهر، به کاشان فرستاده می‌شوند تا به بازسازی و مرمت برج و باروها و بازار و محله‌های شهر بپردازند، این کار دو سال به طول می‌انجامد. در عهد فتحعلیشاه به علت شکوفایی صنایع و تولیدات فراوان کاشان به خصوص تولید انواع پارچه، کاروان‌سراها و تیمچه‌ها و بازارچه‌هایی چند در امتداد بازار بزرگ ساخته شد، از جمله بازار نومسگرها و بازار فرخ‌خان امین‌الدّوله‌ی غفّاری که با حدود 120 دکان و کاروان‌سرا از استثناهای بازارهای ایران به شمار می‌رفت. این مجموعه مدت‌ها بعد رو به ویرانی گذارد و در دوران پهلوی، در جریان خیابان‌کشی، کاملاً نابود شد. براون (4) درباره‌ی بازار مسگرهای کاشان می‌نویسد: بازار مسگرهای کاشان با صدای دایمی چکش که روی مس می‌خورد و کوره‌هایی که مس در آنها سرخ و گداخته می‌شود یکی از نقاط تماشایی مشرق زمین است.
بازار کنونی کاشان، که اساسش به کارهای ساختمانی بعد از زلزله‌ی 588 بر می‌گردد، از دروازه‌ی دولت تا میدان کمال‌الملک امتداد دارد. بخش عمده‌ی بافت این بازار یک مسیر مستقیم است که پس از یک شکستگی، یا انحنای کم، ادامه می‌یابد؛ در دو سوی آن چندین کاروان‌سرا، تیمچه، مسجد، حمام، و آب‌انبار مجموعه‌ای سرشار از زندگی و حرکت را پدید می‌آورد. از جمله واحدهای ارزشمند این بافت می‌توان سه تیمچه‌ی امین‌الدوله، بخشی، و صبّاغ را نام برد. تیمچه‌ی امین‌الدوله که در چهارسوق بازار «میان‌چال» قرار دارد با دهانه‌ای به عرض یازده متر از نمونه‌های کم‌نظیر هنر معماری تیمچه‌سازی دوران قاجار است. گذشته از تناسب‌ها و شاهکارِ سقف‌سازی آن، از نظر تزیینات، به ویژه مقرنس‌بندی‌های زیر سقف و پوشش معقلی آن، یکی از زیباترین و باشکوه‌ترین آثار معماری دوران اسلامی ایران به شمار می‌رود.

پی‌نوشت‌ها

1. کرزن، ج2، ص 14.
2. ص 138.
3. ص 145.
4. ص 265.

منبع مقاله :
پروشانی، ایرج و دیگران؛ (1389)، بازار در تمدن اسلامی، ترجمه‌ی سعید ارباب‌شیرانی، تهران، نشر کتاب مرجع، چاپ اوّل