آخرین آیه‌ی نازل شده بر پیامبر

در تعیین آخرین آیه‌ی نازل شده [بر پیامبر] دانشمندان اختلاف كرده‌اند. زیرا همه‌ی ایشان به روایات و احادیثی استناد جسته‌اند كه به نبی اكرم نمی‌رسد و بستگی بدان داشته كه گوینده‌ی آن آخرین آیه‌ای را كه از پیامبر دریافت كرده كدام آیه
جمعه، 30 مهر 1395
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: علی اکبر مظاهری
موارد بیشتر برای شما
آخرین آیه‌ی نازل شده بر پیامبر
 آخرین آیه‌ی نازل شده بر پیامبر

 

نویسنده: محمود رامیار




 

در تعیین آخرین آیه‌ی نازل شده [بر پیامبر] دانشمندان اختلاف كرده‌اند. زیرا همه‌ی ایشان به روایات و احادیثی استناد جسته‌اند كه به نبی اكرم نمی‌رسد و بستگی بدان داشته كه گوینده‌ی آن آخرین آیه‌ای را كه از پیامبر دریافت كرده كدام آیه باشد. این است علت اصلی اختلاف نظر در این باره.
اقوال مختلفه‌ای كه در این باره گفته شده بدین ترتیب منظم و مرتب شده است (1):
1) نسائی از طریق عكرمه از ابن عباس نقل می‌كند كه آخرین آیه‌ی نازل شده آیه‌ی 281 سوره‌ی بقره است:
«وَ اتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَى اللَّهِ، ثُمَّ تُوَفَّى کُلُّ نَفْسٍ مَا کَسَبَتْ، وَ هُمْ لاَ یُظْلَمُونَ‌»
البته كسان دیگری هم نظیر آن را از ابن عباس نقل كرده‌اند (2) و گفته‌اند كه پیامبراكرم 9 و یا 12 و یا 81 روز پس از نزول آن بدرود حیات گفت (3) و قرطبی هم بدنبال آن اضافه می‌كند كه جبرئیل به رسول خدا گفت: ‌ای محمد! این آیه را بر سر آیه‌ی 280 سوره‌ی بقره بگذار. (4)
2)بخاری از ابن عباس و بیهقی از ابن عمر نقل كرده‌اند كه آخرین آیه، آیه‌ی رباست:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ذَرُوا مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبَا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ‌» (5)
محمد بن جریر طبری از سعید بن مسیب و شعبی (عامر)‌ نقل می‌كند (6) كه عمر، و ابن عباس گفته‌اند كه آیه‌ی ربا آخرین آیه‌ی نازل شده است (7). ولی شناسایان حدیث آن را ضعیف شمرده‌اند (8) زیرا هرچند اسنادش صحیح است ولی مرسل می‌باشد. شعبی زمان عمر را درك نكرده و سعید بن مسیب چیزی از او نشنیده است.
3) گفته‌اند كه آیه‌ی دَیْن «وام» آخرین آیه است:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا تَدَایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاکْتُبُوهُ ...وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ» (9).
ابوعبید نیز در فضائل از ابن شهاب باز می‌گوید:
آخر قرآن «نزدیكترین آیه‌ی قرآنی به عرش از نظر زمانی» آیه‌ی ربا و آیه‌ی وام «دَیْن» است. (10)
ولی چنانكه سیوطی می‌گوید: میان این اقوال سه گانه می‌توان جمع كرد. زیرا ظاهراً این سه آیه یكباره فرود آمده، چنانكه در قرآن ترتیب یافته است. اما زرقانی قول اول را ترجیح می‌دهد كه سیاق آن برای ختام مناسبتر است و نصّ روایت ابن ابی حاتم است كه پیامبراكرم پس از آن 9 روز بزیست و بعد در دوم ربیع الاول بدرود حیات گفت (11)‌و در روایات دیگر چنین نصی نمی‌توان یافت.
4) نزول آخرین آیه:
«فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاَ أُضِیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَى» (12) است. دلیل، روایتی است از طریق مجاهد كه اُمّ سَلَمه گفت: این آخرین آیه بود. زیرا او (ام سلمه) گفت:‌ ای رسول خدا! می‌بینم كه خداوند از مردان یاد می‌كند ولی از زنان چیزی نمی‌گوید. پس آیه‌ی 33 سوره‌ی نساء و پس از آن آیه‌ی 35 سوره‌ی احزاب، سپس این آیه نازل شد و این آخرین نزول آن سه تا بود و اخرین نزولی بود پس از آنچه درباره‌ی مردان بخصوص نازل شده بود. (13)
در این مورد هم متن روایت خود حاكی است كه مطلق آخرین نزول مورد نظر نبوده و منظور آخرین آیه درباره‌ی زنان و آخرین سه آیه در این مورد بوده است.
5) آیه‌ی:
«وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِداً فِیهَا وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذَاباً عَظِیماً» (14)
آخرین آیه است. دلیل آن هم چیزی است كه بخاری و دیگران از ابن عباس نقل كرده‌اند كه گفت: این آیه آخرین آیه است و چیزی آن را نسخ نكرد. (15)
البته خود روایت می‌رساند كه منظور آخرین آیه درباره‌ی حكم قتل عمدی مؤمن است نه آخرین آیه به طور مطلق.
6) گفته‌اند كه آیه‌ی:
«یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللَّهُ یُفْتِیکُمْ فِی الْکَلاَلَةِ» (16)
آخرین آیه است. این قول را از بَراء بن عازب نقل كرده‌اند (17) ولی ممكن است این آیه را هم آخرین نزول درباره‌ی مواریث دانست نه آخرین آیه.
7) سوره‌ی مائده آخرین نزول بوده است. روایت ترمذی و حاكم از عایشه چنین است. چه بسا كه مراد آخرین سوره‌ای باشد كه درباره‌ی حلال و حرام آمده و حكمی در آن منسوخ نگشته است. (18) برخی هم گفته‌اند كه آیه‌ی:
«الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی» (19)
آخرین نزول بوده است. زیرا این آیه در حجةالوداع فرود آمد و پیامبر اكرم 81 روز پس از آن بزیست. ولی چنانكه گفته‌اند پس از آن نهی و حكمی فرود نیامد نه اینكه آخرین نزول به نحو اطلاق باشد. (20)
8)برخی هم از قول ابیّ بن كعب آخر سوره‌ی توبه را پایان نزول دانسته‌اند (21) كه شاید آن هم منظور آخرین نزول از سوره‌ی براءة باشد، نه آخر به طور مطلق.
9) غریب‌تر از همه قول معاویةبن ابی سفیان است كه این آیه را خواند:
«فَمَنْ کَانَ یَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحاً وَ لاَ یُشْرِکْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَداً» (22)
و گفت: این آخرین آیه‌ای است كه از قرآن نازل شده است (23) و شاید منظور این بود كه آیه‌ی دیگری آن را نسخ نكرده است!
10)مسلم از ابن عباس نقل می‌كند كه آخرین نازل شده سوره‌ی «إذا جاء نصرالله و الفتحُ» می‌باشد. (24) این سوره مشعر بر وفات نبی اكرم بود و موجب اندوه فراوان یاران پیامبر گشت و ممكن است منظور ابن عباس نزول همه‌ی سوره بیكبارگی باشد، نه آخرین آیه.
ده قولی را كه درباره‌ی آخرین آیه‌ی نازل شده گفته‌اند دیدیم. روی هم رفته چنین می‌نمایاند كه قول اول محكمترین آنها بود.
قاضی ابوبكر در «الانتصار» می‌گوید: «در این اقوال چیزی كه از قول شخص نبی اكرم باشد نیست و هر كس از روی اجتهاد خود و ظن غالب سخنی گفته و محتمل است كه هر یك از آنان از آخرین آیه‌ای كه از نبی گرامی بهنگام وفات وی و یا اندكی قبل از ناخوشیش شنیده خبر داده است و دیگری بعد از او آیتی دیگر شنیده باشد...» (25).

پی‌نوشت‌ها

1.سیوطی در اتقان اقوال مختلفه را ذكر كرده و زرقانی (مناهل العرفان1: 90) آن را بدین ترتیب مرتب كرده است.
2.واحدی: اسباب النزول: 9، اتقان1: 27 نوع هشتم.
3.البرهان فی علوم القرآن1: 209، مجمع البیان 1: 394.
4.ابوالفتوح2: 239، اتقان1: 62، قرطبی1: 61.
5.آیه‌ی 278 سوره‌ی بقره- سیوطی 1: 365.
6.تفسیر طبری3: 75.
7.مسند احمد: 246، 350 و سنن ابن ماجه: 2276، ابن كثیر2: 58، الدرالمنثور سیوطی1: 365.
8.شرح المسند: 109، كتاب المراسیل ابن ابی حاتم: 26-27.
9.آیه‌ی 282 سوره‌ی بقره.
10.الاتقان1: 27 نوع هشتم.
11.در روز وفات پیامبراكرم اختلاف است. در اینكه دوشنبه بوده خلافی نیست ولی عامه‌ی مورخان آن را روز دوازدهم ربیع الاول می‌دانند و محدثین شیعه روز 28 صفر دوم و اول ربیع الاول را هم گفته‌اند. البته اقوال ضعیف و شاذ دیگری هم هست.
12.آیه 195 از سوره‌ی3 آل عمران.
13.الاتقان1: 28 نوع هشتم.
14.سوره‌ی 4 نساء آیه‌ی 93.
15.بخاری كتاب 65 تفسیر سوره‌ی نساء باب16 و27، فتح الباری8: 379. مسلم18: 158، الاتقان1: 28 نوع هشتم.
16.سوره‌ی 4 نساء آیه‌ی 176.
17.صحیح مسلم11: 58، 59، سنن بیهقی6: 224، فتح الباری12: 22، البرهان1: 209.
18.الاتقان1: 27 نوع هشتم.
19.سوره‌ی 5 مائده آیه‌ی 3.
20.مجمع البیان2: 159، ابوالفتوح3: 374، طبری6: 51، 52 قدیم.
21.بخاری: كتاب 65 تفسیر سوره‌ی توبه باب1، مجمع الزواید هیثمی7: 36، عبدالله بن احمد در زوائد المسند 5: 117، البرهان1: 209، الاتقان1: 27 نوع هشتم.
22.سوره‌ی 18 كهف آیه‌ی 110.
23.الاتقان 1: 28 نوع هشتم.
24.اتقان1: 27 نوع هشتم و نیز مراجعه كنید: صحیح بخاری كتاب 34 البیوع باب25، صحیح مسلم كتاب 54 التفسیر حدیث 16، 17، و كتاب 23 الفرائض حدیث10-13، مسند احمد 1: 36، 49 و 5: 134.
25.ایضاً.

منبع مقاله :
رامیار، محمود؛ (1392)، تاریخ قرآن، تهران: انتشارات امیركبیر، چاپ سیزدهم

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
play_arrow
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
play_arrow
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
play_arrow
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
play_arrow
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
play_arrow
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
play_arrow
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
play_arrow
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
play_arrow
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم
play_arrow
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم
گروسی: بازگشت بازرسان آژانس به ایران نباید به توافق سیاسی مشروط شود + فیلم
play_arrow
گروسی: بازگشت بازرسان آژانس به ایران نباید به توافق سیاسی مشروط شود + فیلم
تجمع اعتراضی پلیس فرانسه در برابر اقامتگاه ماکرون + فیلم
play_arrow
تجمع اعتراضی پلیس فرانسه در برابر اقامتگاه ماکرون + فیلم
واکنش جالب یک جنوبی به انفجارهای پیاپی سپاه در تنگه هرمز + فیلم
play_arrow
واکنش جالب یک جنوبی به انفجارهای پیاپی سپاه در تنگه هرمز + فیلم
کارشناس آمریکایی: ایران توانایی ضربه زدن به هر پایتختی در جهان را دارد + فیلم
play_arrow
کارشناس آمریکایی: ایران توانایی ضربه زدن به هر پایتختی در جهان را دارد + فیلم