بنیاد جبرگرایانه فیزیک

باید پذیرفت که منشأ درک نظری جدید، به هیچ روی، پرواز پندار نیست، بلکه نیروی قاهر واقعیات تجربی است. هر کوششی که تا کنون برای نمایش دادن خصوصیاتی که ذره و موج ر پدیده¬های نور و ماده متجلی می¬سازند و با توسل به مدلی جای ـ گاهی انجام گرفته، با شکست روبه¬رو شده است و هایزنبرگ به نحوی مجاب کننده نشان داده است، که از دیدگاه تجربی هر تصمیمی دربارة هر ساختار سخت و دقیق جبری طبیعت، یعنی ساختاری که موجبات آن از پیش مقرر بوده باشد، به طور مسلّم مردود است و سبب آن ساختار اتمی ابزار تجربی ما است. بدین نحو احتمالا این موضوع مطرح نیست که در آینده شناختی نو بتواند فیزیک را به کنار گذاشتن بنیاد آماری نظری کنونی و پذیرفتن بنیادی جبرگرایانه که مستقیما با واقعیت فیزیکی سر و کار داشته باشد، وا دارد. منطقا به نظر می¬رسد که برای مسئله دو امکان وجود داشته باشد، که اصولا ما باید یکی را انتخاب کنیم. سرانجام انتخاب بر این اساس انجام خواهد گرفت که کدام توصیف از لحاظ منطقی به تدوین ساده¬ترین بنیاد می¬انجامد. در حال حاضر هیچ نظریة جبرگرایانه¬ای در اختیار نداریم که رویدادها را مستقیما و هماهنگ و موافق با واقعیات توصیف کند.
در حال حاضر باید بپذیریم که هیچ شالودة نظری کلی برای فیزیک در دست نداریم که بتوان آن را بنیاد منطقی آن شمرد. نظریة میدان تا کنون در حیطة مولکولی ناکام مانده است. همه در این نکته اتفاق نظر دارند که تنها اصلی که می¬تواند اساس نظریة کوانتومی قرار گیرد، اصلی خواهد بود که بتواند ترجمان نظریة میدان در درون طرح آمار کوانتومی باشد. هیچ¬کس نمی¬تواند با اطمینان خاطر بگوید که این کار به نحوی رضایت¬بخش انجام خواهد پذیرفت یا نه.
برخی از فیزیک¬دانان از جمله خود من (اینشتاین)، نمی¬توانند باور کنند که باید، در حال و برای ابد، فکر نمایش مستقیم واقعیت فیزیکی در جای و گاه را کنار بگذاریم؛ یا این نظر را بپذیریم که رویدادهای طبیعت به بازی بخت و طالع شباهت دارند. هر کس می¬تواند جهتی برای تلاش اختیار کند؛ و نیز هر کس، می¬تواند با این گفتة ظریف لسینگ خاطر آسوده دارد که «جویای حقیقت بودن، از وصول به آن گران¬بهاتر است».