گنجینه معرفت(2)

آرزوهای دراز

آرزوی موهوم جز آنکه فکر انسان را به خود مشغول کند و او را از فعالیت و کوشش باز دارد، نتیجه دیگری نخواهد داشت. انسان نباید خود را با آرزوها سرگرم کند و بیهوده به چیزهای دست نیافتنی دل ببندد؛ زیرا این جز پشیمانی ثمری نخواهد داشت. آرزوی دور و دراز، آن هم در امور دنیوی، نه تنها انسان را نیازمند مردم می‏سازد، بلکه مسیر زندگی معنوی انسان را هم عوض کرده، چه بسا او را به سراشیبی سقوط می‏کشاند. همانگونه که آرزوی حکومت ری ابن سعد را به کربلا کشاند و شد آن چه نباید می‏شد. حضرت علی(علیه السلام) می فرمایند:
اِنَّ اَخْوَفَ ما اَخافُ عَلَیْکُمْ خِصْلَتانِ اِتّباعُ الهَوی و طُولُ الاَمَلِ
وحشتناکترین چیزی که برای شما از آن بیمناکم دو چیز است: یکی پیروی از خواسته‏های نفسانی و دیگر آرزوهای دراز.

فراموش کردن نیکی‏های خود

اگر به کسی نیکی می‏کنید، فتوت و جوانمردی ایجاب می‏کند که کار نیک خود را فراموش کنید، نه اینکه همواره این کار را به خاطر بیاورید، یا خدای ناکرده به این و آن بگویید. این کار ممکن است علاوه بر اینکه پاداش معنوی شما را کم کند، چه بسا موجب آزار آن شخص هم بشود؛ زیرا برخی از مردم نمی‏خواهند دیگران از کمکی که به آ نها شده است، آگاه شوند. بنابراین سعی کنید عمل نیک خود را فراموش کنید تا پاداش معنوی‏تان حفظ شود و آبروی کسی که به او نیکی کرده‏اید نیز محفوظ بماند. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
اِذا صَنَعْتَ مَعْروفا فَاَنْسِهِ
چون کار نیکی کردی، آن را فراموش کن.

آمرزش

انسان در طول زندگی، مرتکب گناهانی می‏شود که پس از آن پشیمان شده، روی به خدا می‏آورد، و توبه و تعهد می‏کند که دیگر آن گناه را تکرار نکند. در صورت وجود چنین توفیقی جای امیدواری هست؛ امّا برخی اهل توبه و بازگشت و در فکر ترک گناه نیستند، غافل از اینکه در یک لحظه نامعلوم، مرگ انسان فرا می‏رسد و توفیق توبه نمی‏یابد. راستی چه وقت باید روی به درگاه بی‏نیاز آورد؟ مسلما زمانی که درهای آمرزش بسته نشده باشد. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
اَلاِْستغفارُ دَواءُ الذُّنوبِ
طلب آمرزش داروی گناهان است.

شکنجه بدکاران

برخی از مردم، به آزار دیگران و ارتکاب گناه مشغول‏اند و از این بیراهه باز نمی‏گردند. نصیحت‏گران نباید ناامید شوند، بلکه تا آنجا که ممکن است، باید از راه مستقیم یا غیرمستقیم، به هدایت آنان بپردازند. یکی از این روش‏ها برخوردهای حساب شده انسانی است که می‏تواند در روحیه آنها تأثیر مثبت نهاده، آنها را دچار خجلت و شرمندگی کند، به طوری که در برابر انسان‏های نیکوکار و خوش برخورد، خود را حقیر و کوچک بینگارند و تلاش کنند تا در راه مردان خدا گام بردارند. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
وَ ازْجُر المُسئَی بِفِعلِ المُحسنِ
با کار نیک، بدکار را از بدی باز دار.

تصرف در اموال

همه می‏دانیم که مرگ حق است و هیچ انسانی در این جهان مادی برای همیشه ماندگار نیست. مرگ ناگهان به سراغ انسان می‏آید و کاخ آمال و آرزوهایش را فرو می‏ریزد. سعی کنیم بسیاری از کارهایی که می‏خواهیم به عهده وصی بگذاریم، تا زنده‏ایم و فرصت داریم، خودمان با دقت بیشتری به انجام برسانیم. در تعالیم اسلامی ارزش آنچه انسان با دست خود می‏بخشد، بسیار بیشتر از آن چیزی است که دیگران به جای او می‏دهند. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
کُن وَصیَّ نفسِکَ وَافْعَلْ فی مالِکَ ما تُحِبُّ اَنْ یَفْعَلَهُ فیهِ غیرُکَ
وصی خودت باش و آنچه دوست داری دیگری در مالت انجام دهد، خودت انجام بده.

تکمیل کارها

دیده می‏شود کسانی به نیت کمک به افراد یا احداث مؤسسه‏ای مشغول کار می‏شوند، اما پس از چند روز آن کار را رها کرده، به دنبال کار دیگری می‏روند. این عمل آنها از نظر خلق و خالق محکوم است. از نظر خلق محکوم است، چون بعد از امیدواری، آنها را دچار ناامیدی می‏کنند و موجبات ضربه‏های روحی را فراهم می‏آورند. از نظر خداوند هم این کار پسندیده نیست. بنابراین اگر انگیزه کار نیکتان انسانی ـ اسلامی است، کاری را که شروع کرده‏اید، به پایان برسانید، یا اگر می‏خواهید آن را نیمه کاره رها کنید، از اول شروع نکنید. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
اِکمال المَعروفِ اَحسَنُ مِن ابتدائِهِ
تمام کردن کار خوب، از آغاز کردن آن بهتر است.

خوش قولی

بسیاری از مردم چنان قول می‏دهند که شنونده تصور می‏کند با افرادی منطقی روبرو است، امّا وقتی هنگام وفا به وعده فرا می‏رسد، آن چنان چهره عوض می‏کنند که غیرقابل باور است. اساسا بازار قول دادن و خلاف آن عمل کردن از همه بازارها گرم‏تر است. در حالی که اسلام عزیز می‏خواهد که انسان یا اصلاً قول ندهد، یا اگر قول داد به قولش وفادار بماند و در ادای آن نهایت تلاش خود را مبذول کند. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
ما اَحْسَنَ الْوَفاءَ وَاَقْبَحَ الْجَفاءَ
چه قدر وفای به عهد خوب و بدقولی زشت است.

همت بلند

گرچه برخی از مردم در ظاهر فقیرند، اما وقتی به زندگی آنها توجه می‏کنید، می‏بینید از طبعی بلند و روحیه‏ای قوی برخوردارند. آن چنان بزرگوارانه زندگی می‏کنند که تو گویی هیچ نیاز مادی ندارند سعی می‏کنند تا دیگران از فقرشان با خبر نشوند و نجابت و همت بلندشان خدشه‏دار نشود. وقتی انسان با چنین کسانی روبه‏رو می‏شود، ناخودآگاه به یاد این فرمایش حضرت علی(علیه السلام) می‏افتد که می‏فرمایند:
اَلشَّرَفُ بِالهِمَمِ العالِیَةِ لابالرِمَمِ البالِیَة
شرف به بلند همتی است، نه به استخوان‏های پوسیده.

لباس تقوا

ارزش هر انسانی به میزان برخورداری او از لباس تقواست. انسان باید تلاش کند تا همواره این لباس مقدس را پاکیزه نگه دارد و چنانچه آلودگی کوچکی در لباس خود مشاهده کرد، با جدیت و وفوریت تمام و با آب شفابخش توبه آن را بشوید وگرنه، چنانچه آلودگی به تمام لباس سرایت کند، جز شرمساری چیز دیگری نصیب انسان نخواهد شد. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
مَنْ تَعْری عَنْ لِباسِ التَّقوی لَمْ یُسْتَتِرْ بِشَی‏ءٍ مِنْ اَسْبابِ الدُّنی
هرکس به جامعه تقوا پوشیده نشود، هیچ چیز از اسباب دنیا او را نمی‏پوشاند.

اظهار فقر

چون عقل بیشتر مردم به چشمانشان است، همین که احساس کنند فردی دچار فقر شده است، با کمال تأسف با او برخورد فقیرانه می‏کنند؛ در حالی که شرف آدمی به میزان برخورداری او از کمال و انسانیت اوست، نه به نیازمندی یا بی‏نیازی او. چون بعضی از کوته‏نظران از درک این مسئله عاجزند، بهتر است انسان فقر و نداری خود را پیش هرکسی آشکار نسازد و خود را کوچک نکند. حضرت علی(علیه السلام) می فرمایند:
مَن اَظْهَرَ فَقْرَهُ اَذَلَّ قَدْرَهُ
هرکس نداری خود را آشکار کند، خودش را سبک کرده است.

جلب اعتماد مردم

از بزرگ‏ترین موفقیت‏هایی که نصیب انسان می‏شود، این است که مردم در امور دین و دنیای خود به او اطمینان کنند و به آنچه اظهار می‏کند اعتماد داشته، سخنانش را از صمیم قلب بپذیرند. این توفیق بزرگی است که به آسانی نصیب هرکس نخواهد شد. انسان می‏تواند با اعمال صالح و در آزمون‏های اجتماعی، شایستگی‏های خود را در عمل اثبات کند تا در نزد مردم اعتبار و ارزش بیابد. حضرت علی(علیه السلام) می فرمایند:
کَفی بِالْمَرْءِ سَعادَةً اَنْ یُوثَقَ بِهِ فی اُمورِ الدّینِ والدُّنی
در سعادت انسان همین بس که مردم در امور دین و دنیا به او اعتماد کنند.

پنهان کاری

بعضی‏ها وقتی کار نیکی انجام می‏دهند، همه عالم را خبر می‏کنند، در حالی که این کار درستی نیست و نوعی ریاکاری و خودنمایی به حساب می‏آید. انسان با اخلاص، باید سعی کند که اعمال خوبش را مخفیانه انجام دهد تا مردم تصور نکنند که او قصد ریاکاری دارد. وقتی انسان همگان را از عمل خود آگاه می‏سازد، هرچند قصد ریاکاری نداشته باشد، خود به خود، در معرض خطر ریا می‏افتد و نیز ممکن است متّهم به ریاکاری شود. حضرت علی(علیه السلام) می فرمایند:
اِذا صَنَعْتَ مَعروفا فَاسْتَتِرْهُ وَ اِذا صُنِعَ اِلَیْکَ فَانْشُرْهُ
وقتی کار نیکی انجام می‏دهید آن را پنهان کنید و وقتی به شما نیکی می‏شود، آن را آشکار کنید.

پاسخ درست

وقتی از شما چیزی می‏پرسند یا جواب آن را می‏دانید یا نمی‏دانید؛ اگر جواب آن را می‏دانید وظیفه انسانی ایجاب می‏کند که مؤدبانه پاسخش را بگویید و اگر نمی‏دانید، با عذرخواهی وی را به شخصی که می‏داند معرفی کنید. در این میان متأسفانه به افرادی برمی‏خوریم که یا اعتنایی به سؤال کننده نمی‏کنند، یا طوری پاسخ می‏دهند که او راه و چاه را به کلی از یاد می‏برد و سردرگم می‏شود. هر انسان با وجدانی باید از این صفت بد پرهیز کند. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
مِنْ بُرهانِ الْفَضْلِ صائِبُ الْجَوابِ
پاسخ درست نشانه فضیلت است.

حیات دانشمندان

دانشمند به واسطه دانشش، همیشه زنده، و وجودش روشنی بخش همگان است. دانشمند هرگز نمی‏تواند نسبت به نشر دانش خود بی‏اعتنا باشد و صمیمانه در ترویج آن نکوشد. دیگران نیز وظیفه دارند بیشترین بهره‏ها را از او ببرند. دانشمندان نقش سنگینی در جامعه انسانی به عهده دارند؛ زیرا مسائل گوناگون را بهتر از دیگران می‏فهمند و بهتر می‏توانند آنها را به دیگران بفهمانند. پیشرفت‏ها، موفقیت‏ها، خلاقیت‏ها و کشف‏ها در سایه دانش دانشوران میسر خواهد بود. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
اَلعالِمُ حَیٌّ وَ اِن کانَ مَیِّت
دانشمند زنده است حتی اگر بمیرد.

تخصص در یک رشته

برای اینکه انسان بتواند از دانشی، آن طور که باید و شاید بهره ببرد، راهی ندارد جز اینکه همان رشته را پی گیرد و آن قدر در آن دانش بکوشد که در آن متخصص شود. بدیهی است در این حال، همه نیروهای فکری شخص در یک نقطه تمرکز می‏یابد و پیشرفتش افزایش می‏یابد. برعکس زمانی که نیروی فکر در رشته‏های گوناگون علمی به کار گرفته شود، از هیچ یک از آنها نتیجه قابل توجهی به دست نمی‏آید. پس چنانچه در یک رشته متخصص شوید بهتر از آن است که در همه علوم وقت صرف کنید و از هیچ یک بهره کاملی نبرید. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
رُبَّ یَسیر اَنمی مِن کثیرٍ
چه بسیارند چیزهای اندک و خُرْد که نتیجه‏شان بیش از چیزهای بزرگ و کلان است.

افراط در دوستی

از آنجا که بشر ذاتا اجتماعی آفریده شده، ناگزیر است در زندگی، برای خود دوستانی انتخاب کند. البته معاشرت با دوستان، اگر دوستان خوبی باشند، برای او فواید بسیاری دارد؛ ولی در عین حال، چون دوست صمیمی‏و دلسوز کم است، انسان باید تا می‏تواند از معاشرت‏هایش بکاهد. اصولاً کسانی که در زندگی دارای دوستان بسیارند، کمتر به امور و تکالیف خود می‏رسند؛ چون اوقاتشان صرف معاشرت و گفتگو می‏شود و فرصت نمی‏کنند به کارهای اساسی خویش برسند. ناگهان متوجه می‏شوند که بخش مهمی از عمرشان، بدون آنکه بهره‏ای گرفته باشند، گذشته است. البته منظور این نیست که معاشرت به کلی ترک شود، بلکه هدف محدود کردن دوستی‏ها است. حضرت علی(ع) می‏فرمایند:
قِلَّةُ الخِلْطَةِ تَصُونُ الدّینَ وَ تُریحُ مِنْ مُقارَنَةِ الاشرارِ
کمی آمیزش با دیگران دین را حفظ می‏کند و شخص را از نزدیکی به بدان آسوده می‏سازد.

غفلت

غالبا تصمیم‏های خطرناک در یک آن گرفته می‏شود ولی پشیمانی آن، سال‏ها و بلکه تا پایان عمر باقی می‏ماند. نطفه همه حوادث بزرگ در یک لحظه بسته می‏شود. انسان باید متوجه باشد تا در آن لحظه مبادا خدای ناکرده، امیال شیطانی بر عقلش چیره شود و به جای تفکر و عاقبت اندیشی تصمیم‏های آنی بگیرد. یک لحظه غفلت ممکن است عمری پشیمانی به بار آورد. حضرت علی(ع) در نکوهش غافلان می‏فرمایند:
وَیْلٌ لِمَنْ غَلَبَتْ علیه الْغَفَلةُ فَنَسِیَ الرَّحْلَةَ وَ لَمْ یَسْتَعِدْ
وای بر آن کس که غفلت بر او چیره شود.

بهترین پناهگاه

انسان هر قدر قوی باشد باز هم به پناهگاهی نیاز دارد که سایه آن بتواند ادامه حیات دهد و به سوی خوشبختی حرکت کند، این تکیه گاه چیزی جز ایمان نیست. هیچ چیز مانند ایمان نمی‏تواند حافظ و نگهبان درون و بیرون انسان باشد. ایمان است که در شب‏های تاریک، پناهگاهی محکم است و همه اضطراب‏ها و نگرانی‏ها را به آرامش بدل می‏کند. حضرت علی(ع) می‏فرمایند:
اَلایمانُ شَفیعٌ مُنْجِحٌ
ایمان شفیع نجات بخشی است.

باطن بیمار

چه بسا انسان‏هایی که چهره‏ای زیبا و جذاب و باطنی بیمار و آلوده دارند. لطف خداوند رحیم ایجاب می‏کند که معایب این افراد پوشیده بماند و آبرویشان حفظ شود، اما در هر حال خود انسان از باطنش آگاه است و نباید از این لطف خداوند، استفاده سوء کند و خود را به عنوان فردی صالح و شایسته قلمداد کند، بلکه باید در برابر این پرده‏پوشی بکوشد تا عیب‏های باطنی‏اش را به تدریج بر طرف کند تا ظاهر و باطنش نیکو شود. حضرت علی(ع) می‏فرماید:
ما اَقْبَحَ بِالاِنْسانِ باطِنا عَلیلاً و ظاهرا جَمیل
چه قدر زشت است که انسان باطنی بیمار و ظاهری زیبا داشته باشد.

شهرت

از عواملی که باعث بدبختی انسان‏ها می‏شود و آنها را از مسائل اساسی زندگی باز می‏دارد، مشهور شدن در میان مردم است. تا وقتی که انسان شهرتی ندارد، به راحتی می‏تواند اعمال و افکار خود را به هر کیفیّتی که می‏خواهد راه ببرد و در کارها دچار درهم ریختگی نشود. در این حال، تصمیم‏گیری‏هایش از قدرت و استحکام بیشتری برخوردار است. برعکس شخصی که شهرت دارد، تمرکز فکر ندارد و در نتیجه دچار تزلزل رأی در تصمیم‏گیری خواهد شد و این باعث می‏شود آسایش خود را تا حدودی از دست بدهد. حضرت علی(ع) می‏فرمایند:
اِنَّ فی الخُمولِ لَراحَةٌ
در گمنامی گونه‏ای از آسایش هست.

شهادت دروغ

کسانی که جز به منافع مادی نمی‏اندیشند، بسیاری از اوقات با شهادت‏های دروغین به پایمال کردن حق دیگران می‏پردازند. آنها در این راه، آشنا و بیگانه نمی‏شناسند و هرجا که منافع مادی‏شان ایجاب کند، به سادگی شهادت ناحق می‏دهند، بدون آن که دچار عذاب وجدان شوند. یک روز به نفع شما شهادت می‏دهند و فردا به زیان شما؛ تا سنگینی کفه ترازو به کدام سو باشد. باید از این افراد دو رو و دسیسه‏هایشان همواره بر حذر بود که حضرت علی(ع) می‏فرمایند:
مَنْ شَهِدَ لَکَ بِالباطِلِ شَهِدَ عَلَیْکَ بِمِثْلِهِ
هرکس به سود تو شهادت باطل دهد، به زیان تو نیز چنین خواهد کرد.
منبع: پایگاه حوزه