اولین آیه‌ یا سوره و آخرین آیه یا سوره

نزول تدریجی قرآن اقتضا دارد سوره یا آیه‌ای تقدم داشته باشد؛ حال اولین یا آخرین آیه‌ی نازل شده کدام است؟ در تعیین اولین و نیز آخرین آیه اختلاف است. البته برخی از اختلافات، ناشی از بی دقتی است؛ زیرا در برخی از احادیث اولین آیه،
يکشنبه، 1 اسفند 1395
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: علی اکبر مظاهری
موارد بیشتر برای شما
اولین آیه‌ یا سوره و آخرین آیه یا سوره
 اولین آیه‌ یا سوره و آخرین آیه یا سوره

 

نویسنده: فرج‌الله میرعرب

 

نزول تدریجی قرآن اقتضا دارد سوره یا آیه‌ای تقدم داشته باشد؛ حال اولین یا آخرین آیه‌ی نازل شده کدام است؟ در تعیین اولین و نیز آخرین آیه اختلاف است. البته برخی از اختلافات، ناشی از بی دقتی است؛ زیرا در برخی از احادیث اولین آیه، مشخص شده و در خبری اولین سوره و برخی بدون توجه به تعبیر خبر، این اخبار را متعارض دانسته‌اند. ممکن است مقصود از اولین آیه چیزی باشد و اولین سوره چیز دیگر؛ یعنی ابتدا چند آیه نازل شود و پیش از تکمیل و سوره شدن، یک سوره‌ی کامل نازل شود و این اتفاق افتاده و در تاریخ نزول بیان شده است.
از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده: «اولین سوره‌ی نازل شده بر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم): "... اقرَ بِاسمِ رَبِّکَ" و آخرین نازل شده "إِذا جاء نَصرُ اللهِ" بوده است». (1)
امام رضا (علیه‌السلام) نیز می‌فرمایند: شنیدم پدرم از پدرش حدیث می‌کرد: «أن أول سورة نزلت "بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحِیم اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ" و آخر سورة نزلت "إِذا جاءَ نَصرُ اللهِ و الفَتحُ». (2)
حدیث امام باقر (علیه‌السلام) که می‌فرمایند: «نزل جبرئیل (علیه‌السلام) علی محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) فقال: یا محمد إقرأ قال و ما أقراً؟ قال إقرأ باسم ربک الذی خلق ...» (3) نیز می‌تواند مؤید اولین بودن آیاتی از سوره‌ی علق باشد.
آنچه ابوالفتوح از عبدالله بن عباس آورده، مطابق همین احادیث است که او گفت: «اول آیتی که آمد یا اول چیزی که جبرئیل (علیه‌السلام) در باب قرآن به رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود، استعاذه بود؛ [او] گفت: یا محمد! بگو که: استعیذ بالسّمیع العلیم من الشیطان الرجیم؛ آن‌گاه گفت بگو: " بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحِیم، اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِی خَلَق"». (4)
حال، مقصود از این اول، فقط نزول اولین آیه است یا نه؛ مقصود نزول سوره‌ی کامل به عنوان اولیه سوره است؛ این احادیث به روشنی صریح نیستند.
از سویی با توجه به اینکه از امام علی (علیه‌السلام) نقل شده که اولین سوره‌ی نازل شده در مکه، فاتحة الکتاب بوده: «فأول ما نزل علیه بمکة فاتحةالکتاب» (5) شاید گفته شود که فاتحةالکتاب اولین سوره‌ی کاملی است که نازل شده؛ ولی درباره‌ی سوره‌ی علق، بخشی از آیاتش در آغاز بعثت و بقیه بعد نازل شده است.
همچنین نقل شده پس از آنکه: «إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُم مَّیِّتُون»: تو می‌میری و آنها هم می‌میرند (6) نازل شد که گواه پایان عمر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) است، سوره‌ی نصر نازل شد و حضرت پس از نزول این سوره یک سال زندگی کرد». (7)
این بیان نیز می‌تواند گویای این باشد که آخرین آیه، آیه‌ی سی‌ام سوره‌ی زمر و آخرین سوره، نصر است. به هرحال با توجه به نبود حدیث صحیحی که بیان روشنی در این باره داشته باشد، قضاوت مشکل است.

پی‌نوشت‌ها:

1. محمد کلینی؛ الکافی؛ ج 2، ص 628، ح 5.
2. صدوق؛ عیون أخبار الرّضا (علیه‌السلام)؛ ج 2، ص 6، ح 12.
3. علی بن ابراهیم قمی؛ تفسیر القمی؛ ج 2، ص 430.
4. ابوالفتوح رازی، روض الجنان فی تفسیر القرآن؛ ج 1، ص 25-26.
5. فضل بن حسن طبرسی؛ تفسیر مجمع البیان؛ ج 10، ص 212.
6. زمر: 30.
7. محمدباقر مجلسی؛ بحارالانوار؛ ج 22، ص 471، ح 20.

منبع مقاله :
میرعرب، فرج الله؛ (1394)، علوم قرآن در احادیث اهل بیت (ع)، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
play_arrow
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
play_arrow
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
play_arrow
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
play_arrow
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
play_arrow
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
play_arrow
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
play_arrow
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
play_arrow
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
play_arrow
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
play_arrow
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
play_arrow
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
play_arrow
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم
play_arrow
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم