تاریخ یعقوبی

تاریخ یعقوبی، کتابی تاریخی به زبان عربی نوشته‌ی مورخ و جهانگرد احمد بن ابی‌یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح کاتب عباسی معروف به یعقوبی (م 284 ق). وی ایرانی و اصلاً از مردم اصفهان بوده و از نویسندگان بزرگ ایران به شمار می‌آمده است. واضح، نیای یعقوبی از شیعیان فداکار بوده و جان خود را بر سر این کار نهاده است. در شیعه بودن یعقوبی نیز شبهه‌ای نیست و مواردی از تاریخ و جغرافیای وی بر این مطلب گواه است. وی داستان غدیرخم و «حدیث ثقلین» را نقل کرده و گفته است که آیه‌ی «اکمال دین» (مائده، 3) درباره‌ی نصب شدن علی (علیه‌السلام) به خلافت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و امامت مسلمانان فرود آمده است. او لقب «امیرالمؤمنین» را برای حضرت علی (علیه‌السلام) نگهداری می‌کند. با این همه، یعقوبی باورهای شخصی خود را در نگارش تاریخ دخالت نداده و او از این جهت مورخی بی‌طرف و معتمد است. او در جلد دوم کتاب تاریخ خود بخشی از خطبه‌ها و نامه‌های پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و سخنان کوتاه وی و هر یک از امامان را تا امام علی بن موسی الرضا (علیهم‌السلام) می‌آورد. اما در کتاب او از وفات امام جواد (علیه‌السلام) که باید در رویدادهای سال 220 هجری یاد می‌شد، اثری نیست و احتمال می‌رود که این هم از افتادگیهای اصل باشد نه غفلت نویسنده. تاریخ یعقوبی دارای دو جلد است. جلد اول آن شامل زندگی آدم و زاده شدن آدمیان از نژاد وی تا ولادت عیسی بن مریم (علیه‌السلام) و سپس ذکر پادشاهان سریانی، شاهان موصل و نینوا، بابل، هند، یونان و روم، ایران، چین، مصر و پادشاهان بربری و افریقایی، یمن، شام و حیره (عراق) تا نزدیکیهای زادن حضرت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است. جلد دوم، شامل زندگی پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، خلفای راشدین، امویان و عباسیان تا روزگار معتمد عباسی (256-279 ق) است. بخش مربوط به مغرب این کتاب در سال 1860 م به کوشش دخویه خاورشناس هلندی (1836-1909 م) به چاپ رسید و این نخستین اثری بود که از یعقوبی در جهان منتشر می‌شد. همه‌ی کتاب در سال 1861 م به کوشش یوینبول خاورشناس هلندی چاپ و منتشر شد. چاپ پاکیزه‌ای از این کتاب در سال 1379 ق (1960 م) در بیروت انجام شده است. این کتاب توسط شادروان دکتر محمدابراهیم آیتی بیرجندی (1333 ق - 1343 ش) به فارسی برگردانده شد و در سال 1342 ش در تهران چاپ شده است.
کتابنامه:
الذریعة، 296/3؛ فهرست کتابهای چاپی عربی، 155؛ فهرست کتابهای چاپی فارسی، 1159/1.
منبع:
تهیه و تنظیم: دائرةالمعارف تشیع، جلد 4، (1391) تهران: مؤسسه‌ی انتشارات حکمت، چاپ اول.