ترنابازی

ترنابازی، از بازیهای معروف قهوه‌خانه‌ای که در تمامی دوران قاجار و تا این سالها در بیشتر قهوه‌خانه‌های معروف جریان داشت. به ویژه در بیشتر شبهای ماه رمضان این بازی در قهوه‌خانه‌ها از رونق بسیار برخوردار بود. ترنابازی گذشته از آنکه یک بازی و سرگرمی دسته جمعی به شمار می‌رفت و ساعتها به طول می‌انجامید، نقش عمده‌ای نیز در پرورش روحی و شخصیت جوانان بر عهده داشت. فردی که در مقام «شاهی» قرار می‌گیرد به راحتی از موضع فرماندهی بر کنار و به استقبال ترنا خوردن زانو بر زمین می‌زند و ضربه‌های محکمی را که گاه خون از دستش جاری می‌سازد، بدون آنکه خم به ابرو بیاورد تحمل می‌کند. در جریان این بازی که با حضور دسته‌هایی از همان محله یا محله‌های دیگر ادامه می‌یابد، بسیاری از کدورتها، دشمنیها و رنجشها طی مراسمی گرم و با فرستادن صلوات و خوردن چای و زلوبیا از بین می‌رود. در جمع ترنابازان شاهد محیطی سرشار از صفا، جوانمردی، مقاومت و گذشت می‌توان بود. «ترنا» لنگ یا پارچه‌ای است که آن را محکم می‌تابند و گاه بر آن گره زده و سپس طی مراسمی بر کف دست «ترناخور» می‌کوبند گفته شده است که در گذشته از زنجیر یزدی و تسمه پروانه نیز استفاده می‌کرده‌اند. شخصیتهای بازی عبارتند از: شاه، دو وزیر و چند نفر «ترناخور». شاه را به طور معمول از میان پیش‌کسوتان و لوطیهایی که دیگران از او حرف شنوی دارند به پیشنهاد «کارگزار» که خود شخصیتی ممتازتر از دیگران دارد برمی‌گزینند. شاه دوتن از افراد هوشمند را به وزیری می‌طلبد: «دو تا وزیر پیش» آنها به وسط می‌آیند و ترنا به دست می‌گیرند و آماده‌ی فرمان می‌شوند. شاه چند نفر ترناخور را «پیش می‌کشد» آنها زمین می‌نشینند و دست خود را دراز می‌کنند. به دستور شاه، وزیران ترنا را به دور سر چرخانده و بر دستها فرود می‌آورند. گاه شاه بسته به موقعیت ترناخوران، به وزیران نهیب می‌زند و سپس ترناخور را جریمه می‌کند که حاضران را به چای و یا در ماه رمضان به زلوبیا مهمان کند و او را به کلمه‌ی «رفته» مرخص می‌کند. به اشاره‌ی «کارگزار» با ورود شخصیت و یا گروهی از محله‌ی دیگر، شاه از جمعیت می‌خواهد که در صورت موافقت با شاه شدن سر دسته تازه‌واردان، صلوات بفرستند. گاه شاه جدید با ریختن «قاپ» برگزیده می‌شود. شاه جدید از حضار «رخصت می‌طلبد» و بازی را می‌گرداند. در فاصله‌ها مرتب به مناسبتهای مختلف جمعیت صلوات می‌فرستد. همیشه در جمع، غزلخوانهایی هستند که در فاصله‌های مختلف با خواندن غزلهایی در مدح حضرت علی (علیه‌السلام) به مجلس شور و حال خاصی می‌دهند. گاه این غزلخوانان از جمله ترناخورها هستند که شاه به جای ترناخوردن آنها را جریمه می‌کند تا غزل بخوانند. جالب آنکه در ترنابازی آنهایی که معروفیت پیدا می‌کنند از میان ترناخورها هستند نه از شاهان و وزیران. تراناخورهایی که از قدرت مقاومت بسیار بالایی برخوردارند و می‌توانند ضربه‌های سختی را تحمل کنند به شهرت می‌رسند و برخی عنوان «ترسا» می‌یابند. کسی که به این موقعیت می‌رسد در جمع ترنا بازان حضور می‌یابند می‌تواند شاه را عزل کند و به وزیر بگوید: «وزیر، شاه نشسته و ترناخورده...». ترنابازان، قدیمی اعتقاد داشتند که این بازی در قهوه‌خانه‌های دوران صفویه رواج داشته و شاه عباس دوم در بازی ترنا شرکت می‌جست و برخی را که گناه بزرگی نداشتند به خواهش شاه ترنا می‌بخشید. بازی ترنا در زمان قاجاریه رواج فراوان داشت. در تهران در بیشتر قهوه‌خانه‌ها و به قولی در سیصد قهوه‌خانه ترنابازان شبها سرگرم بودند. از جمله در قهوه‌خانه‌های سید ولی در بازار ارسی‌دوزها، قهوه‌خانه‌ی چال و مش رجب تنبل. از ترناخورهای قدیمی که به مقام «ترسا»یی رسیده بودند، از عمو حسن بوجار، اصغر لره و شاه غلام نام برده می‌شود. ترنا بازی در شبهای ماه مبارک رمضان شور و حال دیگری داشت و بازی تا سحر ادامه پیدا می‌کرد. در این شبها غزلخوانان با عشق و یاد مولا علی (علیه‌السلام) شور و حالی ایجاد می‌کردند. ترنابازی در پرورش روحیه‌ی مقاومت و بردباری در جوانها نقش عمده‌ای داشت. از ویژگیهای عمده‌ی ترنا بازی آنکه اگر در میان ترناخورها فردی از سادات «پیش شده» باشد، جمعیت صلوات سر می‌دهد و شاه ترنا با گفتن «سادات رفته» او را از ترنا خوردن معاف می‌کند.
منبع مقاله :
تهیه و تنظیم: دائرةالمعارف تشیع، جلد 4، (1391) تهران: مؤسسه‌ی انتشارات حکمت، چاپ اول.