تحلیلی بر خطبه‌ی «الکافی»

مقدّمه‌ی کتاب‌ها و آغاز آنها - که در گذشته، به عنوان «خطبة الکتاب» شناخته می‌شد -، یکی از بهترین راه‌ها برای شناخت کتاب، انگیزه‌ها و فضای شکل گیری کتاب است. مؤلّفان، غالباً در آغاز اثر خود، انگیزه‌ی تألیف و
دوشنبه، 11 ارديبهشت 1396
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: علی اکبر مظاهری
موارد بیشتر برای شما
تحلیلی بر خطبه‌ی «الکافی»
تحلیلی بر خطبه‌ی «الکافی»

نویسنده: مهدی مهریزی

 
مقدّمه‌ی کتاب‌ها و آغاز آنها - که در گذشته، به عنوان «خطبة الکتاب» شناخته می‌شد -، یکی از بهترین راه‌ها برای شناخت کتاب، انگیزه‌ها و فضای شکل گیری کتاب است. مؤلّفان، غالباً در آغاز اثر خود، انگیزه‌ی تألیف و برخی نکات برجسته و قابل توجّه را بازگو می‌کنند. بدین جهت، بسیاری از اوقات، خطبة الکتاب یا مقدّمه ها، پس از پایان یافتن کتاب نوشته شده است. به سخن دیگر، مقدّمه‌ی آثار، غالباً حکم معرّفی اجمالی اثر و تا حدودی، به سان چکیده‌ی مقالات و پایان نامه‌هاست. (1)
با این توصیف، در این نوشته، نگاهی به مقدّمه‌ی کتاب شریف الکافی می‌افکنیم تا از زاویه‌ی نگاه کلینی به این کتاب، آشنا شویم.
خطبه‌ی الکافی در چاپ‌های کنونی، هشت صفحه است و گویا در برابر هر جلد، یک صفحه نگاشته است. می‌توان مطالب این خطبه را در پنج محور قرار داد:

الف. حمد و ثنای خداوند

یک صفحه و نیم از خطبه‌ی کتاب، به حمد و ثنای پروردگار اختصاص دارد. کلینی در این حمد و ستایش، از روایات، بسیار بهره برده است.

ب. گواهی به پیامبریِ حضرت محمّد (صلّی الله علیه و آله و سلم)

یک صفحه و نیم دیگر، به این موضوع اختصاص دارد. در این فرازها نیز کلینی از احادیث و بویژه سخنان امیر مؤمنان (علیه‌السلام) (2) بهره برده است.
کلینی گزارش گونه‌ای از فضای دوران نبوّت و سپس امامت را به تصویر می‌کشد.

ج. تبیین کلامیِ نیاز به دین

در این بند، کلینی از شخصی با تعبیر «أخی (برادرم)» یاد می‌کند که از مشکلات فرهنگی زمانه، گلایه دارد که مردم به جهالت روی آورده و با دانش و دانشمندان دشمنی دارند و دین خود را در تمامی زمینه‌ها بر استحسان، تقلید و عقل بنا کرده‌اند.
کلینی در این جا نیاز به دین را بیان می‌دارد و این که دین شخص، باید از روی دانش و بصیرت باشد.

د. اختلاف روایات و راه‌های تشخیص آن

شخصی که نزد کلینی، از مشکلات فرهنگی زمانه گلایه داشت، اینک سه مشکل دیگر را بیان می‌کند:
1. وجود اختلاف در روایات؛
2. فقدان عالِمی که با او مذاکره کند و به دانش او اطمینان کند؛
3. اظهار علاقه به وجود کتابی که همه‌ی فنون علم دین در آن باشد.
کلینی برای تشخیص روایات، سه طریق را بیان می‌کند:
یک. عرضه بر کتاب؛
دو. عرضه به عامه؛
سه. مجمعٌ علیه بودن.
سپس می‌گوید: شناخت روایات درست، با این سه طریق، بسیار دشوار است و ما از این طریق، بسیار اندک به تشخیص واقع رسیده ایم. از این رو بهتر آن است که به این سخن امامان (علیهم‌السلام) تن دهیم که فرموده‌اند: «بأیّهما أخذتَ من باب التسلیم و سعک». (3)

هـ . تألیف «الکافی»

پس از این مطالب، کلینی، از نگارش کتاب الکافی سخن می‌گوید و به چند نکته در باب کتاب اشاره دارد:

1. کتاب جامع

کلینی می‌گوید: امیدوارم کتاب، همان گونه باشد که تو خواستی - و او کتابی جامع، آرزو کرده بود -.

2. تفصیل کتاب الحجّة

کلینی می‌گوید: کتاب الحجة را بسیار تفصیل دادم تا حقّ آن را ادا کنم و امیدوارم کتابی مستقل و مفصّل در باب آن تألیف کنم.

3. تقدیم کتاب العقل و فضائل العلم

کلینی می‌گوید: کتاب را با عقل و دانش آغاز کردم؛ چرا که: «کان العقل هو القطب الذی علیه المدار». (4)

چند نکته

در پایان، به چند نکته‌ی دیگر که قابل تأمّل و پژوهش است، اشاره می‌کنیم:
1. شخصی که با کلینی مکاتبه یا گفتگو کرده، کیست؟ آیا از اهالی ری بوده، یا جایی دیگر؟ کلینی در آن زمان در چه سن و چه سطحی از دانش بود؟
2. شرایط فرهنگی عصر تألیف کلینی، نحله‌های کلامی، حدیثی و فقهی، چگونه بوده است؟
3. چرا کلینی در مقدّمات کتاب، از ائمّه (علیهم‌السلام) به عنوان علما و عالم یاد می‌کند؟ وی این مطلب را با تعبیرهای گوناگون در چند نوبت آورده است:
العالم (5 مورد)؛ و قد قال العالم (2 مورد)؛ (5) ما اطلقه العالم (1 مورد)؛ (6) رد علم ذلک کله إلی العالم (1 مورد)؛ (7) العلماء (1 مورد). (8)
4. چرا کلینی در یک جا، تکیه بر عقل را نکوهش می‌کند (9) و در جای دیگر، عقل را قطب می‌داند؟
اینها مطالبی هستند که روشن شدنشان می‌تواند به فهم بهتر جایگاه کتاب الکافی کمک کند.

پی‌نوشت‌ها:

1. این مقاله، پیش از این، در خبرنامه‌ی کنگره‌ی بین المللی ثقة الاسلام کلینی (ش 2)، منتشر شده است.
2. نهج البلاغه، خطبه‌ی 89 و 158.
3. الکافی، ج 1، ص 66.
4. همان، ص 9.
5. همان، ص 7 و 8.
6. همان، ص 8.
7. همان، ص 9.
8. همان، ص 8.
9. همان، ص 5.

منبع مقاله:
مهریزی، مهدی؛ (1389)، حدیث پژوهی، قم: دارالحدیث، چاپ اول.
 
تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
play_arrow
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
play_arrow
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
play_arrow
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
play_arrow
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
play_arrow
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
play_arrow
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
play_arrow
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
play_arrow
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
play_arrow
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
play_arrow
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
play_arrow
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
play_arrow
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
play_arrow
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران