طبرسی؛ اسوه و الگوی مفسران
نويسنده:حسن حکیم باشی
ابوعلی فضل بن حسن بن فضل طبرسی ملقّب به امین الاسلام، مفسّر، محدّث، فقیه، متکلّم، ادیب، لغوی و ریاضی دان و از عالمان بنام شیعی در قرن ششم هجری است. تفسیر مجمع البیان او از بهترین تفاسیری است که بر قرآن نگاشته شده و از افتخارات میراث مکتوب اسلامی و شیعی به شمار می آید.
ولادت طبرسی در سال 468 یا 469 هجری قمری گویا در مشهد بوده و درگذشت او بنابر مشهور در سال 548 در سبزوار که حدود 25 سال آخر عمر را در آنجا گذرانیده اتفاق افتاده است. پس از وفات، پیکر او به مشهد انتقال یافت و در محلی نزدیک حرم رضوی که آن زمان به نام قتلگاه شناخته می شد به خاک سپرده شد. هم اکنون خیابانی از حرم مطهر رضوی به سمت شمال امتداد یافته که از کنار مرقد او می گذرد و به نام او خوانده می شود.
فرزند او ابونصر حسن بن فضل بن حسن طبرسی، صاحب کتاب «مکارم الأخلاق» است و فـرزند او نیز ابوالفضل علی بن حسـن بن فضل طبرسی، صاحب «نثر اللئالی» و نیز «مشکوة الانوار» است که در تکمیل کتاب مکارم الاخلاق نگاشته شده است. ابومنصور احمد بن علی بن علی بن ابی طالب نیز به نام طبرسی شهرت یافته که کتاب «الاحتجاج» بدو نسبت داده می شود و با صاحب مجمع البیان نسبتی ندارد.
در آوانگاری شهرت طبرسی اختلاف شده است، برخی او را طَبَرسی خوانده اند، به دعوی آن که نسبت به طبرستان می برد. میرزا عبدالله افندی در ریاض العلماء و محمدباقر خوانساری در روضات الجنات بر این اصرار دارند. بسیاری نیز گفته اند نسبت به طبرستان، طبری یا طبرانی یا طبرستانی خواهد بود؛ و نه طبرسی، بلکه نام دقیق مؤلف مجمع البیان، طَبْرِسی است که عربی گردانیدهٌ تَفرِشی است و تفرشی منسوب به شهری در نزدیکی قم و اراک است که شیخ ما بدانجا انتساب دارد.٭
بدین صورت نیز طَبْرَسی و طَبْرِسی هر دو خوانده شده و در منابع گوناگون به هر دو شکل ضبط شده است. شاید دلیل گزینه اول آن باشد که در تعریف واژه های عجمی افزون بر تبدیل برخی حروف، حرکات نیز گاه تغییر می یابند و همسان سازی با قالبهای شناخته شده صرفی انجام می شود و از آنجا که وزن فَعلِل در زبان عرب نیست و حرکت فتحه نیز در تلفظ سبک تر و آسان تر است باید طَبْرَسی خواند؛ اما آنان که طَبرِسی می خوانند وزن اصل را که تفرش با کسر راء است پاس می دارند. در این زمینه با آن که به تفصیل نگاشته اند، اما هنوز ابهاماتی به نظر می رسد؛ از آن جمله:
ـ از کجا و چه هنگام و چرا شیخ به طَبَرسی شهرت یافت.
ـ نظر به اینکه شیخ همه عمر خویش را در سرزمین های فارسی زبان خراسان و شاید مدتی در ری گذرانده چرا به همان نـام تفرشی مشهور نگشته و از چه رو شهرت او دستخوش تعریب گردیده است.
پاسخ این دو پرسش را در آنچه تا کنون نگاشته اند نمی بینیم.
نیز از آنجا که طبرسی در هنگام نگارش مجمع البیان، به کشاف زمخشری دست نیافته بود، پس از دست یابی به کشّاف، تفسیری به نام «الکافی الشافی» تحریر کرد که در نظم و سبک، به سان کشّاف بود و در مطالب نیز از آن بهره فراوان برده بود. چنان که گویی گزیده کشّاف بود. سپس درسالهای واپسین عمر به پیشنهاد و اصرار فرزندش حسن بن فضل، صاحب مکارم الأخلاق، تفسیر جوامع الجامع را که تلخیصی از مجمع البیان همراه با افزوده هایی برگرفته از کشّاف بود تألیف کرد. این کتاب را شیخ طبرسی در سال 542 و در مدت یک سال به تحریر درآورد. به نظر می رسد تفسیر دیگری از سوی او تألیف نشده است و آنچه برخی اظهار داشته اند که یک یا دو تفسیر دیگر نیز نگاشته مستندی نداشته است. چنان که سه تفسیر یادشده در اصطلاح، کبیر و وسیط و وجیز خوانده می شوند، که هر چند «الکافی الشافی» در دست نیست، اما گویا تفسیر میانی مرحوم طبرسی جوامع الجامع است و الکافی الشافی تفسیر وجیز او بوده است. در میان عالمان شیعی برخی دیگر نیز از جمله فیض کاشانی و سید عبدالله شبر دست به نگارش سه تفسیر با سه سبک و در قالبهای کبیر، وسیط و وجیز زده اند.
آنچه دراین میان نقطه تاریک به شمار می آید سرنوشت نامعلوم «الکافی الشافی» است که اثری از آن در دست نیست، با آ ن که شیخ طبرسی خود در مقدمه جوامع نوشته است:
«پس از آن که کتاب تفسیر بزرگ خود مجمع البیان را نگاشتم، به کشّاف دست یافتم و با بهره جویی از آن… الکافی الشافی را به تحریر درآوردم. این دو کتاب که نشر یـافتند، عنان از دلهـا ربودند… و شعله آنهـا هویدا شد… پس به سان ضرب المثل ها در شهرها رواج یافتند، و چونان خیال به هر جا راه یافتند…»
این سخنان، توصیف وضعیت سالهایی است که میانه تألیف مجمع البیان و الکافی الشافی و نگارش جوامع الجامع فاصله شده بود. اکنون با این توصیفات، چگونه نسخه ای و اثری از الکافی الشافی در دست نیست. این پرسشی است که پیگیری و کاوش نسخه شناسان و اثر پژوهان را می طلبد.
1. ابوعلی حسن بن محمد بن حسن طوسی فرزند شیخ طوسی و معروف به مفید ثانی.
2. ابوالوفاء عبدالجبّار بن عبدالله علی مقرئ نیشابوری.
3. حسن بن حسین ابن بـابویه قمی رازی (جدّ شیخ منتجـب الدین).
4. موفق الدین حسین بن فتح واعظ بکرآبادی جرجانی.
5. سید محمد بن حسین حسینی جرجانی.
6. شیخ ابوالفتح عبدالله بن عبدالکریم بن هوازن قشیری.
7. شیخ ابوالحسن عبدالله بن محمد بن حسین بیهقی.
8. جعفربن محمد دوریستی.
از شاگردان او نیز افراد زیر را می توان نام برد:
1. فرزندش حسن بن فضل.
2. رشیدالدین ابوجعفر محمد بن علی بن شهرآشوب سروی مازندرانی.
3. شیخ منتجب الدین علی بن عبیدالله ابن بابویه قمی.
4. ضیاء الدین فضل الله بن علی راوندی کاشانی.
5. قطب الدین سعید بن هبة الله راوندی، معروف به قطب راوندی.
عصر طبرسی را باید دوران شکوفایی تفسیر نامید، چرا که هم زمان با او «کشف الاسرار» میبدی، «کشّاف» زمخشری، «روض الجنان» ابوالفتوح رازی و تفاسیر دیگری نیز نگارش یافته اند. چنان که دوران او را باید دوره گذار از مرحله تفسیرنویسی تک بعدی به دوره تفسیر نوین دانست و سرآغاز عصر تدوین تفسیر به شیوه نوین به حساب آورد. در دوره ای که تبیان شیخ طوسی سرآغاز آن بود تفاسیر ارزشمندی نگاشته شد که به ابعاد گوناگون ادبی، لغوی، تاریخی، فقهی، کلامی، عرفانی و… پرداختند و مجمع البیان دراین میان جایگاه ممتازی داشته است. بنابراین تفسیر مجمع البیان طبرسی را باید در رده تفاسیر جامع جای داد که به جنبه خاصی محدود نمی شوند؛ هر چند رنگ و بوی ادبی آن بیشتر مشهود است.
مرحوم طبرسی شیوهٌ نگارش این تفسیر و ترتیب و تنظیم مطالب آن را با محورهای زیر انجام داده است:
1. اشاره به مکی و مدنی بودن سوره و آیات و موارد اختلاف آن.
2. بیان تعداد آیات سوره و ذکر اقوال در این زمینه.
3. وجه نامگذاری سوره ها و مناسبت نامها با محتوای سوره.
4. ذکر فضایل تلاوت سوره و احادیث مربوط به آن.
5. بیان اختلاف قراءت با عنوان «القراءة».
6. تشریح وجوه قراءات و دلیل اعراب واژه ها، با عنوان «الاعراب».
7. یادکرد معنای لغات مشکله آیات، با عنوان «اللغة».
8. بیان علل و اسباب نزول آیات با عنوان «النزول».
9. تفسیرها و تأویلهای آیه با عنوان «المعنی».
10. بیان مناسبت و ارتباط آیه با آیات قبل و بعد با عنوان «النظم».
11. بیان قصص با عنوان «القصّة».
12. بررسی احکام بیان شده در آیه.
طبرسی هر چند در دستاوردهای تفسیری خود نوآوری و پیشاهنگی نداشته و بیشتر به روایتگری و حکایتگری پرداخته و چنان که خود در پیشگفتار مجمع می نویسد جا برجای پای دیگرانی چون شیخ الطایفه نهاده و او را قدوه خویش می خواند، اما بی تردید آغازگر حرکت تفسیری نوین و پایه گذار تدوین تفسیر سامان مند بوده است، چرا که پیش از او دغدغه اصلی تفسیرنگاران، شرح ویژگیهای لفظی و ادبی و لغوی و یا نقل روایتهای پیرامونی بوده است. او در روایتگری صادق و امین، و در ارزیابی تیزبین و نقّاد، و درخوانش متن همه سو نگر بوده، در نقد دیگران جانب انصاف و اعتدال را پاس می داشت. در گزینش و چینش گفته ها و نوشته های مفسران تافته ای نیکو بافته که پیش از او و پس از او مانند آن را نیاورده اند.
در کنار این همه امّا، هرگز مقلّد و پیرو نبوده بلکه خود به عیارسنجی انگاره های کلامی، فقهی، معرفتی، ادبی و تاریخی و نقطه نظرات پیشینیان پرداخته است.
«این کتاب نخستین، و درعین حال کامل ترین کتاب تفسیر جامع است که افزون بر پژوهش گسترده و ژرف و پی جویی پیوسته و شگرف، با نظمی بی مانند، همراه با فصل بندی و چینش زیبا و پاسداشت بر تفسیر نگاشته شده است.
فنّ تفسیر را در خدمت قرآن می گیرد، نه آن که قرآن را در خدمت لغویان یا فقیهان درآورد، یا قرآن را بر نحو سیبویه و بلاغت عبدالقاهر و فلسفه یونان و روم تطبیق کند. یا قرآن را محکوم به پذیرش باورها و گرایشهای طایفه هایی قرار دهد که خود باید محکوم به حکم قرآن باشند.»
بر خلاف بسیاری از مؤلفان، از طعن و اعتراض و تحقیر نسبت به مخالفان خود پرهیز دارد، چندان که در آغاز تفسیر جوامع از زمخشری که حنفی و معتزلی است به نیکی و بزرگی یاد می کند و با دریدن حجاب معاصرت، اثر او را می ستاید.
این راه و روش او برای همه پژوهشگران پیمودنی و ستودنی است،
و سیره سلف صالح نیز چنین بوده است. شیخ مفید و سید رضی و مرتضی و شیخ طوسی را در این راستا می توان نام برد که در میان اهل سنت نیز مقبول و محترم بوده و کرسی درس و افتاء داشته اند.
به تعبیر شیخ محمدتقی قمی استاد فقید الأزهر، «او در تفسیر خود بر موضع انصاف ایستاده، ازجاده ادب قرآنی کناره نجسته، در جدل درشتی نمی کند، و در سخن بی خردی نمی ورزد. با مخالف و موافق، نیکو و مستدل و مستند سخن می گوید، و بدین سان خواننده را امکان داوری درست می بخشد، و کتاب خویش را الگو و نمونه آیه «و جادلهم بالتی هی أحسن» قرار می دهد.»
می توان گفت مجمع البیان تفسیر معیار و معیار تفسیر است که اصول و قواعد ثابت تفسیر را گردآورده و نقطه آغاز دریافت مراد الهی از آیات شده و با پردازشگری «عبارات» به منظور گذر به سرمنزل «اشارات» و زمینه سازی برای دریافت «لطائف» و «حقایق» رهنمون است.
در پایان باید یادآور شد که سوگمندانه مجمع البیان، این میراث گرانقدر اسلامی، پس از گذشت بیش از یک قرن از صنعت چاپ، هنوز چاپی در خور ارج و منزلت آن نداشته است و آنچه تاکنون ارائه شده کم و بیش دارای خطاهای فاحش و تغییر دهنده بوده، با معیارهای تحقیق و تصحیح امروزین سازگار نیست. برخی از مراکز نیز سالها پیش تصمیم بر تحقیق و انتشار آن را اعلام کرده اند که هنوز این دعوی تحقق نیافته است. باری به دست آوردن نسخه های کهن معتبر و تحقیق آن همراه با استخراج اقوال و ارجاع روایات و تهیه فهرست های فنی گوناگون، کاری بایسته است. ضمن آن که این کار به دلیل دشواری و ویژگیهای متن مجمع البیان بی تردید کاری سخت و طاقت سوز است.
/خ
ولادت طبرسی در سال 468 یا 469 هجری قمری گویا در مشهد بوده و درگذشت او بنابر مشهور در سال 548 در سبزوار که حدود 25 سال آخر عمر را در آنجا گذرانیده اتفاق افتاده است. پس از وفات، پیکر او به مشهد انتقال یافت و در محلی نزدیک حرم رضوی که آن زمان به نام قتلگاه شناخته می شد به خاک سپرده شد. هم اکنون خیابانی از حرم مطهر رضوی به سمت شمال امتداد یافته که از کنار مرقد او می گذرد و به نام او خوانده می شود.
فرزند او ابونصر حسن بن فضل بن حسن طبرسی، صاحب کتاب «مکارم الأخلاق» است و فـرزند او نیز ابوالفضل علی بن حسـن بن فضل طبرسی، صاحب «نثر اللئالی» و نیز «مشکوة الانوار» است که در تکمیل کتاب مکارم الاخلاق نگاشته شده است. ابومنصور احمد بن علی بن علی بن ابی طالب نیز به نام طبرسی شهرت یافته که کتاب «الاحتجاج» بدو نسبت داده می شود و با صاحب مجمع البیان نسبتی ندارد.
در آوانگاری شهرت طبرسی اختلاف شده است، برخی او را طَبَرسی خوانده اند، به دعوی آن که نسبت به طبرستان می برد. میرزا عبدالله افندی در ریاض العلماء و محمدباقر خوانساری در روضات الجنات بر این اصرار دارند. بسیاری نیز گفته اند نسبت به طبرستان، طبری یا طبرانی یا طبرستانی خواهد بود؛ و نه طبرسی، بلکه نام دقیق مؤلف مجمع البیان، طَبْرِسی است که عربی گردانیدهٌ تَفرِشی است و تفرشی منسوب به شهری در نزدیکی قم و اراک است که شیخ ما بدانجا انتساب دارد.٭
بدین صورت نیز طَبْرَسی و طَبْرِسی هر دو خوانده شده و در منابع گوناگون به هر دو شکل ضبط شده است. شاید دلیل گزینه اول آن باشد که در تعریف واژه های عجمی افزون بر تبدیل برخی حروف، حرکات نیز گاه تغییر می یابند و همسان سازی با قالبهای شناخته شده صرفی انجام می شود و از آنجا که وزن فَعلِل در زبان عرب نیست و حرکت فتحه نیز در تلفظ سبک تر و آسان تر است باید طَبْرَسی خواند؛ اما آنان که طَبرِسی می خوانند وزن اصل را که تفرش با کسر راء است پاس می دارند. در این زمینه با آن که به تفصیل نگاشته اند، اما هنوز ابهاماتی به نظر می رسد؛ از آن جمله:
ـ از کجا و چه هنگام و چرا شیخ به طَبَرسی شهرت یافت.
ـ نظر به اینکه شیخ همه عمر خویش را در سرزمین های فارسی زبان خراسان و شاید مدتی در ری گذرانده چرا به همان نـام تفرشی مشهور نگشته و از چه رو شهرت او دستخوش تعریب گردیده است.
پاسخ این دو پرسش را در آنچه تا کنون نگاشته اند نمی بینیم.
تألیفات طبرسی در تفسیر
نیز از آنجا که طبرسی در هنگام نگارش مجمع البیان، به کشاف زمخشری دست نیافته بود، پس از دست یابی به کشّاف، تفسیری به نام «الکافی الشافی» تحریر کرد که در نظم و سبک، به سان کشّاف بود و در مطالب نیز از آن بهره فراوان برده بود. چنان که گویی گزیده کشّاف بود. سپس درسالهای واپسین عمر به پیشنهاد و اصرار فرزندش حسن بن فضل، صاحب مکارم الأخلاق، تفسیر جوامع الجامع را که تلخیصی از مجمع البیان همراه با افزوده هایی برگرفته از کشّاف بود تألیف کرد. این کتاب را شیخ طبرسی در سال 542 و در مدت یک سال به تحریر درآورد. به نظر می رسد تفسیر دیگری از سوی او تألیف نشده است و آنچه برخی اظهار داشته اند که یک یا دو تفسیر دیگر نیز نگاشته مستندی نداشته است. چنان که سه تفسیر یادشده در اصطلاح، کبیر و وسیط و وجیز خوانده می شوند، که هر چند «الکافی الشافی» در دست نیست، اما گویا تفسیر میانی مرحوم طبرسی جوامع الجامع است و الکافی الشافی تفسیر وجیز او بوده است. در میان عالمان شیعی برخی دیگر نیز از جمله فیض کاشانی و سید عبدالله شبر دست به نگارش سه تفسیر با سه سبک و در قالبهای کبیر، وسیط و وجیز زده اند.
آنچه دراین میان نقطه تاریک به شمار می آید سرنوشت نامعلوم «الکافی الشافی» است که اثری از آن در دست نیست، با آ ن که شیخ طبرسی خود در مقدمه جوامع نوشته است:
«پس از آن که کتاب تفسیر بزرگ خود مجمع البیان را نگاشتم، به کشّاف دست یافتم و با بهره جویی از آن… الکافی الشافی را به تحریر درآوردم. این دو کتاب که نشر یـافتند، عنان از دلهـا ربودند… و شعله آنهـا هویدا شد… پس به سان ضرب المثل ها در شهرها رواج یافتند، و چونان خیال به هر جا راه یافتند…»
این سخنان، توصیف وضعیت سالهایی است که میانه تألیف مجمع البیان و الکافی الشافی و نگارش جوامع الجامع فاصله شده بود. اکنون با این توصیفات، چگونه نسخه ای و اثری از الکافی الشافی در دست نیست. این پرسشی است که پیگیری و کاوش نسخه شناسان و اثر پژوهان را می طلبد.
استادان و شاگردان طبرسی
1. ابوعلی حسن بن محمد بن حسن طوسی فرزند شیخ طوسی و معروف به مفید ثانی.
2. ابوالوفاء عبدالجبّار بن عبدالله علی مقرئ نیشابوری.
3. حسن بن حسین ابن بـابویه قمی رازی (جدّ شیخ منتجـب الدین).
4. موفق الدین حسین بن فتح واعظ بکرآبادی جرجانی.
5. سید محمد بن حسین حسینی جرجانی.
6. شیخ ابوالفتح عبدالله بن عبدالکریم بن هوازن قشیری.
7. شیخ ابوالحسن عبدالله بن محمد بن حسین بیهقی.
8. جعفربن محمد دوریستی.
از شاگردان او نیز افراد زیر را می توان نام برد:
1. فرزندش حسن بن فضل.
2. رشیدالدین ابوجعفر محمد بن علی بن شهرآشوب سروی مازندرانی.
3. شیخ منتجب الدین علی بن عبیدالله ابن بابویه قمی.
4. ضیاء الدین فضل الله بن علی راوندی کاشانی.
5. قطب الدین سعید بن هبة الله راوندی، معروف به قطب راوندی.
تألیفات طبرسی
عصر طبرسی را باید دوران شکوفایی تفسیر نامید، چرا که هم زمان با او «کشف الاسرار» میبدی، «کشّاف» زمخشری، «روض الجنان» ابوالفتوح رازی و تفاسیر دیگری نیز نگارش یافته اند. چنان که دوران او را باید دوره گذار از مرحله تفسیرنویسی تک بعدی به دوره تفسیر نوین دانست و سرآغاز عصر تدوین تفسیر به شیوه نوین به حساب آورد. در دوره ای که تبیان شیخ طوسی سرآغاز آن بود تفاسیر ارزشمندی نگاشته شد که به ابعاد گوناگون ادبی، لغوی، تاریخی، فقهی، کلامی، عرفانی و… پرداختند و مجمع البیان دراین میان جایگاه ممتازی داشته است. بنابراین تفسیر مجمع البیان طبرسی را باید در رده تفاسیر جامع جای داد که به جنبه خاصی محدود نمی شوند؛ هر چند رنگ و بوی ادبی آن بیشتر مشهود است.
مرحوم طبرسی شیوهٌ نگارش این تفسیر و ترتیب و تنظیم مطالب آن را با محورهای زیر انجام داده است:
1. اشاره به مکی و مدنی بودن سوره و آیات و موارد اختلاف آن.
2. بیان تعداد آیات سوره و ذکر اقوال در این زمینه.
3. وجه نامگذاری سوره ها و مناسبت نامها با محتوای سوره.
4. ذکر فضایل تلاوت سوره و احادیث مربوط به آن.
5. بیان اختلاف قراءت با عنوان «القراءة».
6. تشریح وجوه قراءات و دلیل اعراب واژه ها، با عنوان «الاعراب».
7. یادکرد معنای لغات مشکله آیات، با عنوان «اللغة».
8. بیان علل و اسباب نزول آیات با عنوان «النزول».
9. تفسیرها و تأویلهای آیه با عنوان «المعنی».
10. بیان مناسبت و ارتباط آیه با آیات قبل و بعد با عنوان «النظم».
11. بیان قصص با عنوان «القصّة».
12. بررسی احکام بیان شده در آیه.
روش تفسیری علامه طبرسی
یک. نظم بدیع
طبرسی هر چند در دستاوردهای تفسیری خود نوآوری و پیشاهنگی نداشته و بیشتر به روایتگری و حکایتگری پرداخته و چنان که خود در پیشگفتار مجمع می نویسد جا برجای پای دیگرانی چون شیخ الطایفه نهاده و او را قدوه خویش می خواند، اما بی تردید آغازگر حرکت تفسیری نوین و پایه گذار تدوین تفسیر سامان مند بوده است، چرا که پیش از او دغدغه اصلی تفسیرنگاران، شرح ویژگیهای لفظی و ادبی و لغوی و یا نقل روایتهای پیرامونی بوده است. او در روایتگری صادق و امین، و در ارزیابی تیزبین و نقّاد، و درخوانش متن همه سو نگر بوده، در نقد دیگران جانب انصاف و اعتدال را پاس می داشت. در گزینش و چینش گفته ها و نوشته های مفسران تافته ای نیکو بافته که پیش از او و پس از او مانند آن را نیاورده اند.
در کنار این همه امّا، هرگز مقلّد و پیرو نبوده بلکه خود به عیارسنجی انگاره های کلامی، فقهی، معرفتی، ادبی و تاریخی و نقطه نظرات پیشینیان پرداخته است.
دو. متن محوری
«این کتاب نخستین، و درعین حال کامل ترین کتاب تفسیر جامع است که افزون بر پژوهش گسترده و ژرف و پی جویی پیوسته و شگرف، با نظمی بی مانند، همراه با فصل بندی و چینش زیبا و پاسداشت بر تفسیر نگاشته شده است.
فنّ تفسیر را در خدمت قرآن می گیرد، نه آن که قرآن را در خدمت لغویان یا فقیهان درآورد، یا قرآن را بر نحو سیبویه و بلاغت عبدالقاهر و فلسفه یونان و روم تطبیق کند. یا قرآن را محکوم به پذیرش باورها و گرایشهای طایفه هایی قرار دهد که خود باید محکوم به حکم قرآن باشند.»
سه. ادب پژوهش
بر خلاف بسیاری از مؤلفان، از طعن و اعتراض و تحقیر نسبت به مخالفان خود پرهیز دارد، چندان که در آغاز تفسیر جوامع از زمخشری که حنفی و معتزلی است به نیکی و بزرگی یاد می کند و با دریدن حجاب معاصرت، اثر او را می ستاید.
این راه و روش او برای همه پژوهشگران پیمودنی و ستودنی است،
و سیره سلف صالح نیز چنین بوده است. شیخ مفید و سید رضی و مرتضی و شیخ طوسی را در این راستا می توان نام برد که در میان اهل سنت نیز مقبول و محترم بوده و کرسی درس و افتاء داشته اند.
به تعبیر شیخ محمدتقی قمی استاد فقید الأزهر، «او در تفسیر خود بر موضع انصاف ایستاده، ازجاده ادب قرآنی کناره نجسته، در جدل درشتی نمی کند، و در سخن بی خردی نمی ورزد. با مخالف و موافق، نیکو و مستدل و مستند سخن می گوید، و بدین سان خواننده را امکان داوری درست می بخشد، و کتاب خویش را الگو و نمونه آیه «و جادلهم بالتی هی أحسن» قرار می دهد.»
چهار. همه نگری
پنج. جامعیت در علوم
شش. ماندگار با جاری اعصار
هفت. معیار تفسیر، و تفسیر معیار
می توان گفت مجمع البیان تفسیر معیار و معیار تفسیر است که اصول و قواعد ثابت تفسیر را گردآورده و نقطه آغاز دریافت مراد الهی از آیات شده و با پردازشگری «عبارات» به منظور گذر به سرمنزل «اشارات» و زمینه سازی برای دریافت «لطائف» و «حقایق» رهنمون است.
هشت. متن درسی
در پایان باید یادآور شد که سوگمندانه مجمع البیان، این میراث گرانقدر اسلامی، پس از گذشت بیش از یک قرن از صنعت چاپ، هنوز چاپی در خور ارج و منزلت آن نداشته است و آنچه تاکنون ارائه شده کم و بیش دارای خطاهای فاحش و تغییر دهنده بوده، با معیارهای تحقیق و تصحیح امروزین سازگار نیست. برخی از مراکز نیز سالها پیش تصمیم بر تحقیق و انتشار آن را اعلام کرده اند که هنوز این دعوی تحقق نیافته است. باری به دست آوردن نسخه های کهن معتبر و تحقیق آن همراه با استخراج اقوال و ارجاع روایات و تهیه فهرست های فنی گوناگون، کاری بایسته است. ضمن آن که این کار به دلیل دشواری و ویژگیهای متن مجمع البیان بی تردید کاری سخت و طاقت سوز است.
پی نوشت ها:
٭ درباره آوانگاری شهرت طبرسی برخی به تفصیل سخن گفته اند. مقدمه آیت الله شهید قاضی طباطبایی بر جوامع الجامع چاپ رحلی، مقدمه میرزا محمدباقر مازندرانی بر شرح شواهد مجمع البیان تألیف میرزا طاهرقزوینی، کتاب طبرسی و مجمع البیان نوشته دکتر حسین کریمان، و مقدمه دکتر ابوالقاسم گرجی بر جوامع الجامع چاپ دانشگاه تهران را در این زمینه بنگرید.
/خ
