آل برغاني

از مشهورترين خاندانهاي علم و فضل و تقوي و رهبري و از مدافعين حقوق شيعه و شاخه‌اي از آل طالقاني در عراق و ايران. نسب اين سلسله به آل بويه منتهي مي‌گردد. اين طايفه از ذريه‌ي شيخ ملامحمد ملائکه (م 1200ق) فرزند شيخ ملامحمدتقي بن شيخ ملا محمدجعفربن شيخ ملامحمد کاظم طالقاني برغاني، هستند. ملامحمد ملائکه از بزرگان علماي اصولي بود و با اخباريهاي قزوين مشاجرات و مبارزاتي داشت و مصائب فراواني در اين راه متحمل شد. بعضي از رجال اين خاندان عبارتند از: 1) ملا محمدتقي (مستشهد سنة 1263ق) فرزند ملامحمد ملائکه برغاني مشهور به شهيد ثالث، از بزرگان علماي اماميه و مدافعين حقوق شيعه، از مؤلفات وي منهج الاجتهاد در بيست و چهار جلد بزرگ مي‌باشد که شيخ محمدحسن صاحب جواهر در تأليف جواهر الکلام از آن استفاده کرده است، مبارزات وي با دربار فتحعليشاه قاجار مشهور است که منجر به نفرت بين آنان گشت، وي سرسلسله‌ي آل شهيد ثالث مي‌باشد؛ 2) ملامحمد صالح برغاني (م1271ق) فرزند ملامحمد ملائکه، از ارکان مذهب جعفري، مؤلفات وي از سيصد کتاب و رساله تجاوز کرده و از آن جمله است: بحر العرفان في تفسير القرآن (در 17 جلد بزرگ)؛ غنيمة المعاد في شرح الارشاد (در چهارده جلد بزرگ که از منابع شيخ محمدحسن صاحب جواهر در تأليف جواهرالکلام بوده و تحت عنوان موسوعة البرغاني في فقه الشيعة چاپ شده) وي سر سلسله‌ي آل صالحي است (آل صالحي)؛ 3) ملاعلي برغاني (م 1269ق) فرزند ملامحمد ملائکه، حکيم عارف از بزرگان عصر خويش، داراي مؤلفات عرفاني متعدد و صاحب کتاب تفسير غنائم العارفين که بر مذاق اهل عرفان قرآن را تفسير نموده، وي سر سلسله‌ي آل علوي است؛ 4) شيخ محمدجعفر برغاني فرزند ملامحمدتقي برادر ملامحمد ملائکه، از اکابر علماي عصر خويش، صاحب کتاب الحجة الکبري في ائمة الهدي، وي پدر فيلسوف مشهور ملا آقا حکمي سرسلسله‌ي آل حکمي است. (آل حکمي)؛ 5) شيخ محمدعلي برغاني فرزند شيخ محمدجعفر، مجتهد تحرير و فقيه کبير و خوشنويس ماهر، چندين قرآن به خط خوش نگاشته است، وي برادر ملاآقا حکمي و پدر شيخ محمدتقي فشندي سرسلسله‌ي آل فشندي در قزوين است، از مؤلفات وي مصباح المؤمنين است، آقا بزرگ تهراني به اشتباه او را برادر شهيد ثالث ثبت نموده (الذريعه، 121/21) در صورتي که وي پسر عموي شهيد ثالث و ملامحمد صالح برغاني است.
کتابنامه: اعيان الشيعه، 197/9، 369-371؛ نجوم السماء، 416؛ سيرة آل برغاني، شيخ آقا بزرگ تهراني (خطي)؛ شهداء الفضيله، 323-325؛ الکرام البررة، 226/1، 660/2؛ مقدمه‌ي شواهد الربوبيه، سيد جلال الدين آشتياني، مقدمه‌ي تفسير البرغاني عبدالحسين شهيدي صالحي؛ موسوعة البرغاني في فقه الشيعة، 7/1-74.
منبع مقاله :
گروه نويسندگان، (1391) دائرةالمعارف تشيع، تهران: حکمت، چاپ اول