آل خاقاني

از خاندانهاي علمي شيعه که مقر سکونت آنان در نوار مرزي جنوب ايران و عراق بين بصره و خرمشهر است. اين طايفه شاخه‌اي از قبيله‌ي خفيان است که يکي از چندين عشيره‌ي اتحاديه‌ي عشاير جنوب عراق است و زماني در کرمه (قرمه) و هوارالحمار قدرت داشته و حاکميت آن سامان با اين قبيله بوده است. بعضي از علماي اين خاندان عبارتند از: 1) شيخ ذياب (م ب1180ق) فرزند محمدبن سحاب آل خاقاني، از مراجع تقليد، از مؤلفات اوست: رساله در علم کلام و رساله‌ي عمليه؛ 2) شيخ شبير (م ح1240ق) فرزند ذياب آل خاقاني، از علماي شيخيه، صاحب کتاب لسان التنين در دفاع از عقايد شيخيه؛ 3) شيخ حسين (م ح1297ق) مجتهد فقيه اصولي، وي اولين شخصي است از اين خاندان که نجف را مسکن خويش قرار داد، از مؤلفات وي الفوائد الحسينيه در شرح احاديث مشکل مي‌باشد و شرح الشرايع در چند جلد؛ 4) شيخ علي (م1334ق) فرزند شيخ حسين بن شيخ عباس نجفي آل خاقاني، از اکابر علما و مجتهدين نجف و از مشايخ اجازات شيخ آقا بزرگ تهراني صاحب الذريعه است، از مؤلفات اوست: شرح بر تعليقه‌ي رجاليه‌ي وحيد بهبهاني (در يک جلد بزرگ) و شرح لمعه (در سه مجلد بزرگ)؛ 5) شيخ عيسي (1253-1337ق) فرزند شيخ حسن بن شيخ شبيربن شيخ ذياب آل خاقاني، از مراجع تقليد در خرمشهر، از مؤلفات اوست: نتايج الاخيار؛ الحق الازهر و رساله‌ي عمليه، وي پدر شيخ عبدالحميد (م1366ق) است که بعد از پدر خود مرجعيت شيعيان آن سامان را داشته، سپس زعامت و رهبري خرمشهر به حفيد وي شيخ محمدطاهر (متولد 1329ق) فرزند شيخ عبدالحميد ارجاع شد؛ 6) شيخ حسن (م 1381 ق) فرزند شيخ علي بن شيخ حسين بن شيخ عباس آل خاقاني، عالم فاضل، از مؤلفات اوست؛ التحقيقات الحقيقية (در سه جزء)؛ شرح معالم و شرح لمعه؛ 7) شيخ علي (متولد 1330ق) فرزند شيخ عبدعلي بن علمي نجفي بغدادي آل خاقاني، محقق مورخ روزنامه‌نگار، صاحب مجله‌ي البيان نجفي؛ شعراء الغري (در دوازده جلد)؛ شعراء الحلة (در شش جلد)؛ 8) شيخ سلمان (متولد 1332ق) فرزند شيخ عبدالمحسن بن حسين بن علي، مجتهد، شاعر، اديب، فاضل، از مؤلفات اوست: بين الحق و الباطل و ديوان شعر؛ 9) شيخ حبيب بن شيخ حسن بن شيخ شبير، مجتهد محقق از مراجع تقليد در خرمشهر، وي برادر بزرگ شيخ عيسي است که پس از وي شيخ عيسي به مرجعيت رسيد.
کتابنامه: الاسناد المصفي الي آل المصطفي، 27؛ الذريعه، 193/14-194، 301/18؛ عشاير العراق، 58/4-62؛ الکرام البررة، 396/1، 616/2؛ ماضي النجف و حاضرها، 200/2 -203؛ مصفي المقال، 316؛ معجم قبائل العرب، 173/4-174؛ نقباء البشر، 350/1، 424، 1638/4؛ القبائل العراقية، 54-55.
منبع مقاله :
گروه نويسندگان، (1391) دائرةالمعارف تشيع، تهران: حکمت، چاپ اول