خداوند متعال می فرماید: (هو الذی أرسل رسوله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین کله و لو کره المشرکون)؛(1) «و او کسی است که رسولش را با هدایت و دین حقّ فرستاد تا او را بر همه ی آیین ها غالب گرداند هرچند مشرکان کراهت داشته باشند».
مقصود از هدایت در کلمه ی «بالهدی» هدایت الهی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله را با آن مبعوث کرده است. و مراد به «دین حق» همان دین اسلام است که شامل عقائد و احکام و مجموعه ی معارف الهی می گردد.
در مورد ضمیر در «لیظهره» که به چه مرجعی باز می گردد در نظر مفسرین اختلاف است.
برخی آن را به رسول خدا صلی الله علیه و آله بازگردانده اند. و برخی دیگر آن را به «دین الحق» مرتبط دانسته اند، به این معنا که دین اسلام بر همه ی ادیان غلبه خواهد نمود.
قرائن و شواهد، مؤیّد احتمال دوم است؛ زیرا:
اولاً: مطابق قاعده «الاقرب یمنع الأبعد» ضمیر باید به «دین حق» بازگردد؛ زیرا از «رسول» نزدیک تر است.
ثانیاً: بین غالب و مغلوب باید مناسب باشد، به این معنا که اگر دین مغلوب ادیان غیراسلامی است، دین غالب نیز باید از جنس دین باشد که همان دین اسلام است.
و برخی نیز معنای آیه را عام دانسته که دارای مصادیق مختلفی است و کامل ترین مصداق آن، عصر ظهور حضرت مهدی علیه السلام است.(3)
فخر رازی می گوید: «این بشارت از طرف خداوند است و باید در آینده تحقق یابد و طبق روایات این بشارت در زمان حضرت عیسی و حضرت مهدی علیهما السلام تحقق خواهد یافت.»(4)
طبری می گوید: «در زمان نزول حضرت عیسی علیه السلام تمام ادیان، باطل و نابود شده و تنها دین اسلام بر همه ی ادیان غلبه خواهد کرد».(5)
از سعید بن جبیر در ذیل آیه ی شریفه روایت شده که فرمود: «آیه مربوط به مهدی از اولاد فاطمه علیها السلام است که خداوند او را بر همه ی ادیان غالب خواهد کرد».(6)
سیوطی از جابر در تفسیر آیه ی فوق نقل کرده که فرمود: «این امر تحقق نخواهد یافت تا آن که هیچ یهودی یا نصرانی در روی زمین نباشد مگر آن که اسلام را انتخاب کند.»(7)
از مجاهد و سدّی و عکرمه نیز همین معنا و تفسیر رسیده است.
سدی و عکرمه گفته اند: «آیه مربوط به زمان خروج مهدی علیه السلام است که در آن زمان هیچ کس باقی نمی ماند جز آن که داخل در اسلام شود.»(8)
ابوبصیر از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه ی فوق نقل کرده که فرمود: «والله ما نزل تأویلها بعد و لا ینزل تأویلها حتی یخرج القائم علیه السلام، فاذا خرج القائم علیه السلام لم یبق کافر بالله العظیم...»؛(9) «به خدا سوگند، تأویل آیه هنوز تحقق نیافته و نخواهد یافت تا آن که قائم خروج کند، و هنگامی که خروج کرد کافر به خدای عظیم در روی زمین باقی نمی ماند».
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «زود است که برای شما مشرق های زمین و مغرب های آن فتح خواهد شد.»(10)
محمد بن مسلم می گوید: شنیدم از امام باقر علیه السلام که می فرمود: «قائم از ما است که منصور به رعب و مؤید به نصرت است. زمین برای او جمع می شود. خداوند دین خود را به وسیله ی او بر همه ی ادیان غالب می گرداند اگرچه مشرکین از این امر کراهت داشته باشند. در زمین جای ویرانی باقی نمی ماند جز آن که آباد گردد. روح الله عیسی بن مریم فرود می آید و پشت سر او نماز خواهد گذارد.»(11)
/س
مقصود از هدایت در کلمه ی «بالهدی» هدایت الهی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله را با آن مبعوث کرده است. و مراد به «دین حق» همان دین اسلام است که شامل عقائد و احکام و مجموعه ی معارف الهی می گردد.
در مورد ضمیر در «لیظهره» که به چه مرجعی باز می گردد در نظر مفسرین اختلاف است.
برخی آن را به رسول خدا صلی الله علیه و آله بازگردانده اند. و برخی دیگر آن را به «دین الحق» مرتبط دانسته اند، به این معنا که دین اسلام بر همه ی ادیان غلبه خواهد نمود.
قرائن و شواهد، مؤیّد احتمال دوم است؛ زیرا:
اولاً: مطابق قاعده «الاقرب یمنع الأبعد» ضمیر باید به «دین حق» بازگردد؛ زیرا از «رسول» نزدیک تر است.
ثانیاً: بین غالب و مغلوب باید مناسب باشد، به این معنا که اگر دین مغلوب ادیان غیراسلامی است، دین غالب نیز باید از جنس دین باشد که همان دین اسلام است.
تطبیق آیه بر عصر ظهور
گروهی از مفسرین، آیه را به عصر ظهور امام زمان علیه السلام تطبیق داده اند؛ زیرا تنها در آن زمان است که هیچ کس در روی زمین نیست جز آن که وارد دین اسلام شده یا تحت سلطه ی اسلام قرار خواهد گرفت.(2)و برخی نیز معنای آیه را عام دانسته که دارای مصادیق مختلفی است و کامل ترین مصداق آن، عصر ظهور حضرت مهدی علیه السلام است.(3)
فخر رازی می گوید: «این بشارت از طرف خداوند است و باید در آینده تحقق یابد و طبق روایات این بشارت در زمان حضرت عیسی و حضرت مهدی علیهما السلام تحقق خواهد یافت.»(4)
طبری می گوید: «در زمان نزول حضرت عیسی علیه السلام تمام ادیان، باطل و نابود شده و تنها دین اسلام بر همه ی ادیان غلبه خواهد کرد».(5)
از سعید بن جبیر در ذیل آیه ی شریفه روایت شده که فرمود: «آیه مربوط به مهدی از اولاد فاطمه علیها السلام است که خداوند او را بر همه ی ادیان غالب خواهد کرد».(6)
سیوطی از جابر در تفسیر آیه ی فوق نقل کرده که فرمود: «این امر تحقق نخواهد یافت تا آن که هیچ یهودی یا نصرانی در روی زمین نباشد مگر آن که اسلام را انتخاب کند.»(7)
از مجاهد و سدّی و عکرمه نیز همین معنا و تفسیر رسیده است.
سدی و عکرمه گفته اند: «آیه مربوط به زمان خروج مهدی علیه السلام است که در آن زمان هیچ کس باقی نمی ماند جز آن که داخل در اسلام شود.»(8)
ابوبصیر از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه ی فوق نقل کرده که فرمود: «والله ما نزل تأویلها بعد و لا ینزل تأویلها حتی یخرج القائم علیه السلام، فاذا خرج القائم علیه السلام لم یبق کافر بالله العظیم...»؛(9) «به خدا سوگند، تأویل آیه هنوز تحقق نیافته و نخواهد یافت تا آن که قائم خروج کند، و هنگامی که خروج کرد کافر به خدای عظیم در روی زمین باقی نمی ماند».
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «زود است که برای شما مشرق های زمین و مغرب های آن فتح خواهد شد.»(10)
محمد بن مسلم می گوید: شنیدم از امام باقر علیه السلام که می فرمود: «قائم از ما است که منصور به رعب و مؤید به نصرت است. زمین برای او جمع می شود. خداوند دین خود را به وسیله ی او بر همه ی ادیان غالب می گرداند اگرچه مشرکین از این امر کراهت داشته باشند. در زمین جای ویرانی باقی نمی ماند جز آن که آباد گردد. روح الله عیسی بن مریم فرود می آید و پشت سر او نماز خواهد گذارد.»(11)
پی نوشت :
1- توبه/ 33.
2- تفسیر ابن ابی حاتم، ج1، ص211، تفسیر قرطبی، ج8، ص121. تفسیر فخر رازی، ج12، ص104، تفسیر ثعلبی، ج5، ص35.
3- مجمع البیان، ج5، ص38.
4- تفسیر فخر رازی، ج12، ص104.
5- جامع البیان، ج13، ص109.
6- الفصول المهمه، ص300.
7- درّ المنثور، ج4، ص176.
8- تفسیر ابن ابی حاتم، ج4، ص1786 ،و ج1، ص211، تفسیر ثعلبی، ج5، ص35.
9- تفسیر برهان، ج3، ص407. نورالثقلین، ج3، ص109.
10- تفسیر ابن کثیر، ج2، ص137.
11- نورالثقلین، ج3، ص109.
/س
