فرهنگ غنی و فرهنگ فقیر

سال‌های سال یکی از مباحثی که در علوم اجتماعی پس از انتشار کتاب فرزندان سانچز اسکار لوئیس، مفهوم «فرهنگِ فقر» بود (لوئیس، 1387). آنچه لوئیس در این کتاب با روش خاص خود بیان کرده بود و مورد
دوشنبه، 20 آذر 1396
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: علی اکبر مظاهری
موارد بیشتر برای شما
فرهنگ غنی و فرهنگ فقیر
 فرهنگ غنی و فرهنگ فقیر

نویسنده: ناصر فکوهی

 

فقر زبان و فقر فرهنگ

سال‌های سال یکی از مباحثی که در علوم اجتماعی پس از انتشار کتاب فرزندان سانچز اسکار لوئیس، مفهوم «فرهنگِ فقر» بود (لوئیس، 1387). آنچه لوئیس در این کتاب با روش خاص خود بیان کرده بود و مورد اعتراض بیشتر انسان‌شناسان و جامعه‌شناسان قرار گرفت، به طور خلاصه آن بود که «فقر» مادی به مثابه یک عامل اساسی اجتماعی نمودی فرهنگی دارد که خود را در مشخصات فرهنگی افراد فقیر نشان می‌دهد. مخالفان مفهوم «فرهنگِ فقر»، این مفهوم را، معادل جدید و تا حدی بزک یافته، برای رویکرد مردم‌شناسانه قرن نوزدهمی نسبت به فرهنگ‌های غیر اروپایی یا فرهنگ‌های «دیگری» می‌دانستند یعنی تحقیر آنچه «غیر خودی» است یا به صورت مستقیم با بی‌ارزش خواندن آن و یا به طور غیر مستقیم و «تلطیف یافته» (1) با قرار دادن آن در موزه و تحسین کردن «عجیب و غریب» بودنش.
با وصف این، در طول چند دهه اخیر با وجود آنکه مفاهیم و رویکردهای خاص گرایانه و به رسمیت شناختن تفاوت فرهنگی مورد پذیرش گستره بزرگی از متخصصان و اندیشمندان علوم انسانی و اجتماعی قرار گرفته است، همین متخصصان بر این نکته نیز تقریباً اجماع دارند که ما در روابط و فرایندهایی اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی زندگی می‌کنیم که فرایندهای عمومی جهانی شدن بر لحظه به لحظه و بر نقطه به نقطه آن حاکمند و بنابراین بیهود خواهد بود که تصور کنیم حتی بتوان به صورت کوتاه مدت در قالب‌های «جزیره‌ای» و «انفرادی» فرهنگ‌های انسانی را ولو در جوامع کوچک امروزی مورد مطالعه قرار داد و درباره آنها دست به تحلیل زد. این همان مفهومی است که عموماً در اصطلاحات انسان‌شناسی جدید به آن «جهان محلی گرایی» (2) (سازمان ملل، 1388: 137- 135) گفته می‌شود یعنی اینکه فرایندهای جهانی شدن را باید به صورت فرایندهای چند سویه و متقابل دید که تأثیرات پیچیده‌ای بر جا می‌گذارند که لزوماً شفاف نیستند و عموماً در قالب‌های مبهم خود را بروز می‌دهند و همین امر نیاز به تحلیل‌های هر چه عمیق‌تر و پیچیده‌تری را نیز بیشتر می‌کند.
آنچه از این بحث می‌توان نتیجه گرفت این است که جهان شمولیت‌های (3) فرهنگی، همچون دیگر جهان شمولیت‌ها و ضوابط و مؤلفه‌های این جهان شمولیت‌ها امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد؛ زیرا بدون آنها امکان رسیدن به روابطی که بتوانند تفاوت‌ها را مدیریت کنند و به آنها امکان تداوم یافتن دهند، نیست. به عبارت دیگر ما به نتیجه‌ای تا حدی متناقض‌نما می‌رسیم: اینکه برای حفظ تفاوت‌ها و تکثر فرهنگی که از عوامل اصلی غنای فرهنگی هستند، نیاز به یافتن راه‌ها و فرایندهایی برای جهان شمولیت‌ها وجود دارد، به عبارت دیگر مدیریت تفاوت‌ها و مدیریت جهان شمولیت‌ها، دو روی یک سکه‌اند.
از همین جا می‌توان به دو مفهوم فرهنگ فقیر و غنی رسید. اگر در نگاهی خود محورگرایانه (4) و یا دقیق‌تر بگوییم اروپا محورگرایانه (5) (وولف، 1982) که در آغاز قرن بیستم تا نیمه آن بر قرار بود، این مفاهیم به ظاهر کاملاً روشن بودند و در کمیّت و کیفیت‌های مشخصی تعریف می‌شدند، این کار امروز به سادگی ممکن نیست. از یک سو، می‌توان مؤلفه‌های مشخصی را در حوزه کمّی و کیفی برای نمونه در میزان تولید محصولات و خدمات فرهنگی و علمی و کیفیت آنها تعریف کرد و این محصولات را همچون کتاب، فیلم، برنامه‌های نمایشی، دروس و انتشارات دانشگاهی و غیره از لحاظ کمّی و کیفی طبقه‌بندی کرد و به شاخص‌های قابل اندازه‌گیری تبدیل کرد. این کاری است که سازمان ملل سال‌هاست در قالب شاخص‌های توسعه انسانی در حال انجام دادن آن است و بنابراین می‌توان با ارجاع به گزارش‌های سالانه این سازمان در توسعه انسانی، رده هر کشور را مشخص و با دقت بیشتری در اعداد و ارقام ارائه شده، نقاط ضعف و قدرت را تشخیص داد. این رویکرد بی‌شک رویکردی بسیار مثبت‌تر و قابل تأییدتر از روندی است که تا کمتر از سه دهه پیش برای تعیین فقر یا غنای فرهنگ وجود داشت و صرفاً رویکردی ارزشی و خود محوربینانه بود.
با وجود این، به گمان ما نباید خود را به این دستاورد، یعنی شاخص‌های توسعه انسانی محدود کنیم و صرفاً شاخص‌های ساخته شده بر اساس گروهی از جهان شمولیت‌ها را برای درک از موقعیت‌های فرهنگی کافی بدانیم و واقعیت در آن است که فرهنگ ماهیتی به شدت ترکیبی و پیچیده دارد که در آن سطوح بسیار خرد با سطوح بسیار کلان در هم آمیخته‌اند؛ بنابراین شاید نیاز به رویکردی افزون بر آن نیز باشد و این امر بیش از هر چیز باید نگاه ما را به سوی روش‌شناسی‌های جدید ببرد. برای نمونه، زبان و ابزارهای زبان‌شناختی ممکن است بتوانند در ساخت چنین شاخص‌هایی به کار بیایند. هم اکنون نیز میزان تولید فرهنگی بنا بر زبان یکی از شاخص‌های مهم ارزیابی یک فرهنگ است و گروهی از زبان‌شناسان برجسته ابایی از به کار بردن مفهوم «جنگ زبان‌ها» (کالوه، 1388: 71- 67) برای اشاره به موقعیت‌های داروینی که امروز میان فرهنگ‌ها بر پایه میزان استفاده از زبان‌ها به وجود آمده، ندارند. این نکته‌ای است که پیش‌تر هم به آن پرداخته بودیم، ولی نیاز به تأمل بسیار بیشتر و مداومی دارد.
در نهایت اگر خواسته باشیم از این بحث کوتاه یک نتیجه حداقلی و بی‌شک محدود بگیریم، خواهیم گفت که شاید بتوان گفت فقر و غنای فرهنگی بر اساس فقر و غنای زبانی، چه در حوزه کمّی و چه در حوزه کیفی قابل اندازه‌گیری است و مابه ازای عملی این نکته برای ما، تشویق هر چه بیشتر بالا بردن سطح استفاده زبانی و داشتن یک استراتژی کوتاه مدت و دراز مدت در این زمینه نه تنها به مثابه تاکتیک‌ها و استراتژی‌های لازم برای حفظ و تقویت زبان، بلکه به مثابه سیاست‌گذاری‌های فرهنگی برای تقویت کل یک فرهنگ است که در این میان استراتژی‌های ترجمه اصولاً پرداختن به مفهوم عمیق ترجمه و قابلیت‌ها و مشکلات و مسائل و چشم‌اندازهای آن از مهم‌ترین مواردی است که باید به آنها پرداخت، کاری که امیدواریم در پاسخ‌های آتی انجام دهیم.

پی‌نوشت‌ها:

1. sublimation.
2. glocalization.
3. universalism.
4. egocentrist.
5. eurocentrist.

منبع مقاله :
فکوهی، ناصر؛ (1394)، صد و یک پرسش از فرهنگ، تهران: انتشارات تیسا، چاپ یکم.
 
تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
شایعه در یک کلیک؛ بازنشر اخبار، خطرات شایعه‌پراکنی و لزوم تبیین در فضای مجازی
شایعه در یک کلیک؛ بازنشر اخبار، خطرات شایعه‌پراکنی و لزوم تبیین در فضای مجازی
خاطره تلخ دختر شهید طهرانی مقدم از اولین نامه‌ای که به پدرش نوشت‏
play_arrow
خاطره تلخ دختر شهید طهرانی مقدم از اولین نامه‌ای که به پدرش نوشت‏
افزایش مشکلات مردم غزه همزمان با فصل سرما
play_arrow
افزایش مشکلات مردم غزه همزمان با فصل سرما
تشریح اهداف برگزاری اولین سالگرد شهادت رهبر شهید
play_arrow
تشریح اهداف برگزاری اولین سالگرد شهادت رهبر شهید
تصاویر دیده‌نشده از رزمایش موشکی سپاه در سال ۱۳۸۳
play_arrow
تصاویر دیده‌نشده از رزمایش موشکی سپاه در سال ۱۳۸۳
بدون محدودیت جغرافیایی که می‌گوییم این‌گونه است...
play_arrow
بدون محدودیت جغرافیایی که می‌گوییم این‌گونه است...
پهپاد ایرانی چطور بالای سر «ناو روح» آمریکا رفت؟
play_arrow
پهپاد ایرانی چطور بالای سر «ناو روح» آمریکا رفت؟
انهدام و رهگیری یک فروند پهپاد MQ1 در آسمان جزیره قشم
play_arrow
انهدام و رهگیری یک فروند پهپاد MQ1 در آسمان جزیره قشم
هشدار ایران در شورای امنیت به آمریکا و متحدانش
play_arrow
هشدار ایران در شورای امنیت به آمریکا و متحدانش
مادری که بعد از ۱۸ سال فرزندش را پیدا کرد!
play_arrow
مادری که بعد از ۱۸ سال فرزندش را پیدا کرد!
گوشه‌هایی از عزاداری شام شهادت حضرت فاطمه(س) در زینبیه
play_arrow
گوشه‌هایی از عزاداری شام شهادت حضرت فاطمه(س) در زینبیه
دبیر: حسن یزدانی جزو بی‌نظیرهای تاریخ کشتی دنیاست
play_arrow
دبیر: حسن یزدانی جزو بی‌نظیرهای تاریخ کشتی دنیاست
بهترین کشتی‌گیر حال حاضر دنیا از نظر علیرضا دبیر
play_arrow
بهترین کشتی‌گیر حال حاضر دنیا از نظر علیرضا دبیر
نماهنگ/ "زدیم دوباره می‌زنیم" با نوای مهدی رسولی
play_arrow
نماهنگ/ "زدیم دوباره می‌زنیم" با نوای مهدی رسولی
اظهارات قالیباف درباره شرایط توافق با آمریکا
play_arrow
اظهارات قالیباف درباره شرایط توافق با آمریکا