خطّ محقق

چکیده:
این مقاله، که ترجمه‌ای از یکی از مقالات دانشنامه‌ی ایرانیکا است، به بررسی خط محقق، روند شکل‌گیری آن و نمونه‌هایی از این خط در فرهنگ ایران می‌پردازد. این خطّ، تکامل یافته‌ی خطّ کوفی در اوایل دوران عبّاسی بوده و به واسطه‌ی قدمت و نیز اصلاحات ایجادکرده‌ی ابن مقله در آن، از ارزش و اهمیّت بسیاری برخوردار است.

تعداد کلمات : 348 کلمه / تخمین زمان مطالعه 2 دقیقه

نویسنده: غلامحسین یوسفی
برگردان: پیمان متین

خطّ محقق، تکامل یافته‌ی خطّ کوفی در اوایل دوران عبّاسی بود (ابن الندیم، به تصحیح فلوگل، ص 8) که بسیار به خطّ کوفی نزدیک است. علاوه بر این، این خطّ اولین خطی بود که ابن مقله آن را به طور هندسی و نظام‌مند تعریف کرد. اگرچه استادان بعد از وی پاره‌ای تغییرات و اصلاحات در آن به وجود آوردند، با این حال به واسطه‌ی قدمت و نیز اصلاحات ایجادکرده‌ی ابن مقله در آن، از ارزش و اهمیّت بسیاری برخوردار است. یاقوت مستعصمی نیز، آن را جزو یکی از خطوط «شش گانه» در نظر گرفت. این خطّ در عین عظمت و شکوهش بسیار ساده است. اندازه‌ی حروفش درشت و هرکدام از حروف در این خط، دارای یک شکل مفرد و پیوسته‌ی مشخص می‌باشد و کلماتش هرگز در هم تنیده نشده است. بدین ترتیب، مزیّت برجسته‌ی خطّ محقق، خوانا بودن آن است. «الف»، «ک»، «ل» و دسته‌ی «ط» در آن، بلندتر از خطوط دیگر است. کل هر کلمه در این خطّ معمولاً در یک سطر قرار می‌گیرد. حلقه‌ی «ع» و چشمان «ف»، «ق»، «و»، «م»، «ه»، «لا»، در هر موقعیتی باز است. حلقه‌های ابتدایی، میانی و انتهایی «ص»، «ط» و ... همچنین دوایر تا جای ممکن عمق کمی دارد اما در این خطّ نسبتاً عریض می‌باشد. «الف»، «ک» جدا «ل» ابتدایی و جدا، دسته‌ی «ط» و ابتدای «ب» و ... با یک «طرّه» نوشته می‌شوند و در زبان ترکی به آن «زلف» می‌گویند که علامتی کوچک‌تر از یک نقطه در ابتدای نوشته است. طرّه‌گذاری به جز سَرَک، طرّه و زلف، «ترویس» هم نامیده می‌شود. نسبت دوایر به خطوط صاف در خطّ محقق 1/5 به 4/5 یا 2 به 4 تخمین زده شده است. قلم به آرامی حرکت می‌کند و فشار قلم در سرتاسر خط یکسان است و هیچ تغییری در ضخامت و اندازه‌ی خط، حاصل نمی‌شود (نگاره‌های 1 و 2).

نگاره 1. خطّ محقق، قرآن به خطّ بایسنقر، متوفای 837 ق./ 1433-34 م.، کتابخانه‌ی آستان قدس رضوی، مشهد (شماره‌ی 59).

منبع مقاله: خوشنویسی ،غلامحسین یوسفی ، برگردان پیمان متین، گروه نویسندگان ،تهران امیرکبیر، چاپ دوم. (1383)