معقولیت گزاره‌های عرفانی دینی

ممکن است پاره‌ای از عرفا پس از کشف و شهود توسط ذهن و ذهنیات و پیش فرض های خود، به تفسیر یافته‌های حضوری بپردازند و تفسیر خود را که نوعی مکاشفه شیطانی و از سنخ علم حصولی است، مکاشفه ربانی و الهی تلقی کند.
شنبه، 16 شهريور 1398
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
معقولیت گزاره‌های عرفانی دینی
گزاره‌های عرفانی با روش علم حضوری و شهودی، اثبات می شوند؛ زیرا وجود و واقعیت معلوم نزد عالم، حضور می یابد. بنابراین، گزاره «ألا بذکر الله تطمئن القلوب» (الرعد: الآیه ۲۸) که یک گزاره دینی- عرفانی است، با علم حضوری اثبات پذیر است. توضیح این که به یقین میان دو ادراک درد، و تصور درد یا احساس عشق، و تصور عشق یا احساس گرسنگی و تشنگی و تصور آن دو، تمایز وجود دارد. متعلق احساس درد و عشق و گرسنگی و تشنگی، واقعیت این امور است، ولی متعلق ادراک تصور اینها، صورتها و مفاهیم ذهنی آنهاست. بنابراین، دو گونه ادراک برای آدمی وجود دارد: ادراکی که به واسطه صورت یا مفهوم ذهنی تحقق می یابد و از واقعیت های خارجی حکایت می کند و ادراکی که بدون این گونه وسائط حاصل میشود. معرفت بی واسطه را که در آن، وجود واقعی معلوم، نزد ادراک کننده حاضر است، علم حضوری مینامند؛ مانند: علم به خود و حالات و قوای نفسانیمان همچون ترس، محبت و ...، و معرفت با واسطه از طریق مفهوم یا صورت ذهنی، علم حصولی نام دارد. پس علم حضوری، معرفت بی واسطه ای است که در آن، وجود واقعی معلوم ادراک میشود.
 
ویژگی‌های علم حضوری عبارتند از: واقعیت در کشونده (معلوم عین واقعیت علم است؛ در حالی که در علم حصولی سه امر متحقق است: درک کننده، در کشونده و واسطه که همان مفهوم با صورت ذهنی است. در مورد علم حضوری، شک، تصور، تصدیق، خطا، حافظه، تفکر، تعقل واستدلال معنا ندارد و همه این امور مربوط به علم‌های حصولی است که به عالم ذهن ارتباط دارد. خطا در علم حضوری، بی معناست در حالی که در علم حصولی احتمال خطا وجود دارد. علم حصولی ممکن است با واقع مطابق باشد و ممکن است مطابق نباشد. راز خطاناپذیری علم حضوری در این است که خود واقعیت عینی بدون واسطه، مورد شهود قرار می گیرد؛ ولی واقعیت در علم حصولی، از رهگذر مفاهیم و صورتهای ذهنی حاصل می آید، که احتمال خطا و عدم مطابقت با واقع مفروض است، و مکاشفات شیطانی در عرفا یا اشتهای کاذب در مریض نیز از سنخ علوم حصولی و تفسیر علوم حضوری اند که خطابردارند. وقتی کسی تحت هدایت و تربیت استاد کامل مکملی قرار دارد، می تواند صحت و بطلان کشف های خود را با انطباق بر کشف های او دریابد؛ زیرا استاد به شهودات و احوالات شاگرد خویش کامة وقوف دارد و می تواند با راهنماییهای مناسب او را هدایت کند. میزان سوم برای اعتبار یا عدم اعتبار کشفها و شهودهای عرفانی، عقل است.چه بسا، عارفی از طریق خیال متصل و ذهنی خود چیزی را درک نماید و گمان کند که از سنخ علم حضوری و کشف عرفانی است، غافل از این که خیال متصل از سنخ علم حصولی و خطابردار است. همچنین ذهن انسان، مانند دستگاه خودکار از یافته‌های حضوری تصویربرداری می کند و صورتها یا مفاهیم خاصی را در خود فراهم می آورد و به تجزیه و تحلیل و تفسیر درباره آنها می پردازد.
 
بنابراین ممکن است پاره‌ای از عرفا پس از کشف و شهود توسط ذهن و ذهنیات و پیش فرض های خود، به تفسیر یافته‌های حضوری بپردازند و تفسیر خود را که نوعی مکاشفه شیطانی و از سنخ علم حصولی است، مکاشفه ربانی و الهی تلقی کند. به همین دلیل، عارفان اسلامی، بحثی با عنوان «میزان عرفان» گشوده اند تا درستی و نادرستی کشفیات عرفا را تمییز دهند. در عرفان اسلامی به سه میزان عام، خاص و عقل اشاره شده است. مقصود از میزان عام، شریعت است؛ یعنی عارف برای اعتماد به کشفیات خود باید آنها را بر مضامین شریعت، منطبق نماید و فقط در صورت توافق و انطباق، نسبت به کشفیات اعتماد کند. مقصود از شریعت، مجموعه معارف و دستورالعمل هایی است که از طریق وحی به انسان نازل شده است. میزان دانستن شریعت و دین برای کشفیات عرفا و تمییز کشفیات حضوری الهی از القائات حصولی شیطانی پس از اثبات معقولیت گزاره‌ها و آموزه‌های دین، ثابت است؛ یعنی نخست با روش عقلی، معقولیت گزاره‌هایی چون وجود و صفات ذاتیه و فعلیه خداوند سبحان، ضرورت نیاز بشر به دین و اعتبار دین اسلام اثبات می شود. علاوه بر شریعت، میزان خاصی نزد عرفا تحت عنوان استاد کامل مطرح است. وقتی کسی تحت هدایت و تربیت استاد کامل مکملی قرار دارد، می تواند صحت و بطلان کشف های خود را با انطباق بر کشف های او دریابد؛ زیرا استاد به شهودات و احوالات شاگرد خویش کامة وقوف دارد و می تواند با راهنماییهای مناسب او را هدایت کند.

میزان سوم برای اعتبار یا عدم اعتبار کشفها و شهودهای عرفانی، عقل است. تبیین معیار بودن عقل در بحث «معقولیت گزاره‌های دینی- عقلی» بیان گردید. حاصل سخن آن که، اثبات پذیری گزاره‌های دینی- عرفانی از طریق علم حضوری، میسر است و علم حضوری نیز خطابردار نیست.شرور طبیعی همچون شرور اخلاقی، زاییده اراده و افعال ارادی انسانها است و حکمت و قضای الهی اقتضا می کند که اراده انسانها در طول اراده الهی قرار گیرد و خداوند اراده کرده است که با اراده انسان ها، خیر و شر را تحقق بخشد. این حقیقت، توسط عقل، شهود، تجربه بشری، فلسفه، عرفان و علوم تربیتی به دست نمی آید. این حقیقت، توسط آموزه‌های دینی، قرآن و سنت پیشوایان دین کشف می گردد. برای این که نقش اساسی دین الهی این است که روابط پنهان میان اعمال آدمیان و پاداش و جزای دنیوی و اخروی را به انسانها نشان دهد.

 
منبع: کلام نوین اسلامی، عبدالحسین خسروپناه، انتشارات تعلیم و تربیت اسلامی، چاپ اول، قم 1390
تبلیغات در راسخون
مقالات مرتبط
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
play_arrow
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
play_arrow
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
play_arrow
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
play_arrow
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
play_arrow
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
play_arrow
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
play_arrow
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
play_arrow
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
play_arrow
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
play_arrow
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
play_arrow
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
play_arrow
پزشکیان خطاب به مدال‌آوران المپیاد: خداوکیلی دوست‌تون دارم
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم
play_arrow
سردار قریشی: دنبال تغییر رژیم جمهوری اسلامی بودند ولی الان رژیم‌های خودشان تغییر می‌کند + فیلم