معقولیت گزاره‌های عرفانی دینی

ممکن است پاره‌ای از عرفا پس از کشف و شهود توسط ذهن و ذهنیات و پیش فرض های خود، به تفسیر یافته‌های حضوری بپردازند و تفسیر خود را که نوعی مکاشفه شیطانی و از سنخ علم حصولی است، مکاشفه ربانی و الهی تلقی کند.
شنبه، 16 شهريور 1398
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
معقولیت گزاره‌های عرفانی دینی
گزاره‌های عرفانی با روش علم حضوری و شهودی، اثبات می شوند؛ زیرا وجود و واقعیت معلوم نزد عالم، حضور می یابد. بنابراین، گزاره «ألا بذکر الله تطمئن القلوب» (الرعد: الآیه ۲۸) که یک گزاره دینی- عرفانی است، با علم حضوری اثبات پذیر است. توضیح این که به یقین میان دو ادراک درد، و تصور درد یا احساس عشق، و تصور عشق یا احساس گرسنگی و تشنگی و تصور آن دو، تمایز وجود دارد. متعلق احساس درد و عشق و گرسنگی و تشنگی، واقعیت این امور است، ولی متعلق ادراک تصور اینها، صورتها و مفاهیم ذهنی آنهاست. بنابراین، دو گونه ادراک برای آدمی وجود دارد: ادراکی که به واسطه صورت یا مفهوم ذهنی تحقق می یابد و از واقعیت های خارجی حکایت می کند و ادراکی که بدون این گونه وسائط حاصل میشود. معرفت بی واسطه را که در آن، وجود واقعی معلوم، نزد ادراک کننده حاضر است، علم حضوری مینامند؛ مانند: علم به خود و حالات و قوای نفسانیمان همچون ترس، محبت و ...، و معرفت با واسطه از طریق مفهوم یا صورت ذهنی، علم حصولی نام دارد. پس علم حضوری، معرفت بی واسطه ای است که در آن، وجود واقعی معلوم ادراک میشود.
 
ویژگی‌های علم حضوری عبارتند از: واقعیت در کشونده (معلوم عین واقعیت علم است؛ در حالی که در علم حصولی سه امر متحقق است: درک کننده، در کشونده و واسطه که همان مفهوم با صورت ذهنی است. در مورد علم حضوری، شک، تصور، تصدیق، خطا، حافظه، تفکر، تعقل واستدلال معنا ندارد و همه این امور مربوط به علم‌های حصولی است که به عالم ذهن ارتباط دارد. خطا در علم حضوری، بی معناست در حالی که در علم حصولی احتمال خطا وجود دارد. علم حصولی ممکن است با واقع مطابق باشد و ممکن است مطابق نباشد. راز خطاناپذیری علم حضوری در این است که خود واقعیت عینی بدون واسطه، مورد شهود قرار می گیرد؛ ولی واقعیت در علم حصولی، از رهگذر مفاهیم و صورتهای ذهنی حاصل می آید، که احتمال خطا و عدم مطابقت با واقع مفروض است، و مکاشفات شیطانی در عرفا یا اشتهای کاذب در مریض نیز از سنخ علوم حصولی و تفسیر علوم حضوری اند که خطابردارند. وقتی کسی تحت هدایت و تربیت استاد کامل مکملی قرار دارد، می تواند صحت و بطلان کشف های خود را با انطباق بر کشف های او دریابد؛ زیرا استاد به شهودات و احوالات شاگرد خویش کامة وقوف دارد و می تواند با راهنماییهای مناسب او را هدایت کند. میزان سوم برای اعتبار یا عدم اعتبار کشفها و شهودهای عرفانی، عقل است.چه بسا، عارفی از طریق خیال متصل و ذهنی خود چیزی را درک نماید و گمان کند که از سنخ علم حضوری و کشف عرفانی است، غافل از این که خیال متصل از سنخ علم حصولی و خطابردار است. همچنین ذهن انسان، مانند دستگاه خودکار از یافته‌های حضوری تصویربرداری می کند و صورتها یا مفاهیم خاصی را در خود فراهم می آورد و به تجزیه و تحلیل و تفسیر درباره آنها می پردازد.
 
بنابراین ممکن است پاره‌ای از عرفا پس از کشف و شهود توسط ذهن و ذهنیات و پیش فرض های خود، به تفسیر یافته‌های حضوری بپردازند و تفسیر خود را که نوعی مکاشفه شیطانی و از سنخ علم حصولی است، مکاشفه ربانی و الهی تلقی کند. به همین دلیل، عارفان اسلامی، بحثی با عنوان «میزان عرفان» گشوده اند تا درستی و نادرستی کشفیات عرفا را تمییز دهند. در عرفان اسلامی به سه میزان عام، خاص و عقل اشاره شده است. مقصود از میزان عام، شریعت است؛ یعنی عارف برای اعتماد به کشفیات خود باید آنها را بر مضامین شریعت، منطبق نماید و فقط در صورت توافق و انطباق، نسبت به کشفیات اعتماد کند. مقصود از شریعت، مجموعه معارف و دستورالعمل هایی است که از طریق وحی به انسان نازل شده است. میزان دانستن شریعت و دین برای کشفیات عرفا و تمییز کشفیات حضوری الهی از القائات حصولی شیطانی پس از اثبات معقولیت گزاره‌ها و آموزه‌های دین، ثابت است؛ یعنی نخست با روش عقلی، معقولیت گزاره‌هایی چون وجود و صفات ذاتیه و فعلیه خداوند سبحان، ضرورت نیاز بشر به دین و اعتبار دین اسلام اثبات می شود. علاوه بر شریعت، میزان خاصی نزد عرفا تحت عنوان استاد کامل مطرح است. وقتی کسی تحت هدایت و تربیت استاد کامل مکملی قرار دارد، می تواند صحت و بطلان کشف های خود را با انطباق بر کشف های او دریابد؛ زیرا استاد به شهودات و احوالات شاگرد خویش کامة وقوف دارد و می تواند با راهنماییهای مناسب او را هدایت کند.

میزان سوم برای اعتبار یا عدم اعتبار کشفها و شهودهای عرفانی، عقل است. تبیین معیار بودن عقل در بحث «معقولیت گزاره‌های دینی- عقلی» بیان گردید. حاصل سخن آن که، اثبات پذیری گزاره‌های دینی- عرفانی از طریق علم حضوری، میسر است و علم حضوری نیز خطابردار نیست.شرور طبیعی همچون شرور اخلاقی، زاییده اراده و افعال ارادی انسانها است و حکمت و قضای الهی اقتضا می کند که اراده انسانها در طول اراده الهی قرار گیرد و خداوند اراده کرده است که با اراده انسان ها، خیر و شر را تحقق بخشد. این حقیقت، توسط عقل، شهود، تجربه بشری، فلسفه، عرفان و علوم تربیتی به دست نمی آید. این حقیقت، توسط آموزه‌های دینی، قرآن و سنت پیشوایان دین کشف می گردد. برای این که نقش اساسی دین الهی این است که روابط پنهان میان اعمال آدمیان و پاداش و جزای دنیوی و اخروی را به انسانها نشان دهد.

 
منبع: کلام نوین اسلامی، عبدالحسین خسروپناه، انتشارات تعلیم و تربیت اسلامی، چاپ اول، قم 1390
تبلیغات در راسخون
مقالات مرتبط
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
نوجوان امروز به چه چیزی نیاز دارد؛ الگو، فرصت یا شنیده شدن؟
نوجوان امروز به چه چیزی نیاز دارد؛ الگو، فرصت یا شنیده شدن؟
آیا مجازات به تنهایی انسان را اصلاح می کند؟
آیا مجازات به تنهایی انسان را اصلاح می کند؟
عراق در آستانه تنش تازه؟!
عراق در آستانه تنش تازه؟!
سیره تربیتی پیامبر (ص) در برخورد با نوجوانان؛ از کرامت تا تربیت دینی
سیره تربیتی پیامبر (ص) در برخورد با نوجوانان؛ از کرامت تا تربیت دینی
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
play_arrow
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
پرونده جدید علیه رسایی
play_arrow
پرونده جدید علیه رسایی
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
play_arrow
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
play_arrow
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
play_arrow
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
play_arrow
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
play_arrow
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
play_arrow
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم