رگ خانه خون است

حتماً تا به حال ديده يا شنيده ايد که از اقتصاد و قدرت اقتصادي به عنوان شريان حيات کشورها استفاده مي کنند يا درمعادن از اصطلاح رگ هاي يک ماده معدني بهره مي برند. همه اينها اهميت رگ، شکل آن و اهميت ماده اي که در آن جريان دارد و کار آن را بازگو مي کند. يعني مجرايي لوله اي شکل که ماده اي مهم مانند خون در آن جريان دارد که موجب رساندن عناصر حيات به بافت ها و زدودن مواد اضافي از آنها مي شود. امروزه، بزرگ ترين عامل مرگ همه انسان ها، سخت شدن شريان ها به ويژه شريان هاي تغذيه کننده قلب است. پس در اين باره بيشتر بدانيم؛ در باره رگ ها.

چند جور رگ داريم؟

رگ ها لوله هاي منطقي هستند که به لوله هاي کوچک و کوچک تر تقسيم مي شوند. ما در بدن خود سه نوع رگ داريم: سياهرگ، مويرگ و سرخرگ. سرخرگ به رگ هايي گفته مي شود که خون را از قلب دور مي کنند. خون از بطن چپ قلب وارد سرخرگي به نام آئورت مي شود. پس از آن، آئورت به شريان هاي کوچک تر منشعب مي شود که آنها نيز به همين ترتيب به چند رگ کوچک تر از خود متصل هستند. شريان ها پهن و ضخيم هستند، چون بايد بتوانند فشار بالاي خون را که در اثر حرکت قلب ايجاد مي شود، تحمل کنند.
خون از شريان ها به درون مويرگ ها جاري مي شود. مويرگ ها رگهايي هستند که قطر آنها به اندازه قطر يک سلول است. ديواره اين رگ ها از يک سري سلول مسطح تشکيل شده و به حدي نازک است که اکسيژن و دي اکسيد کربن به راحتي از آن عبور مي کند. گلبول هاي قرمز اکسيژن خود را در مويرگ آزاد مي کنند. اکسيژن از جداره مويرگ وارد مي شود و به سلول هاي بافت مجاور مي رسد. سلول ها نيز مواد زايد خود، از جمله دي اکسيد کربن را آزاد مي کنند. اين مواد هم به درون مويرگ وارد مي شوند. مويرگ ها به هم مي پيوندند و به رگ هاي بزرگ تري مي ريزند و بالاخره خون وارد سياهرگ ها مي شود. چون در اين مرحله فشار خون کاهش يافته است، جداره سياهرگ ها نازک تر از شريان هاست. سياهرگ ها خون را به قلب باز مي گردانند. ديواره سياهرگ مانند سرخرگ سه لايه دارد. اما علاوه بر آن درون سياهرگ دريچه هايي يک سويه وجود دارد که مانع از حرکت خون در جهت مخالف مي گردد. جاذبه زمين مي خواهد خون را به سمت زمين بکشد، اما اين دريچه ها از اين کار جلوگيري مي کنند.
خون اکثر سياهرگ هاي بدن اکسيژن کمي دارد. به همين دليل سياهرگ ها آبي به نظر مي رسند، مثلاً رگ هاي روي مچ دستتان را ببينيد.

شريان ها؛ انواع و اقسام

شريان ها را براساس بافت شناسي و اندازه به سه دسته (شرايين الاستيک، شرايين متوسط يا عضلاني و شرايين کوچک يا شريانچه ها) تقسيم مي کنند.

شريان هاي عضلاني

اين شريان ها که به شريان هاي متوسط يا توزيع کننده نيز مرسوم اند. با انقباض يا انبساط عضلات صاف لايه مياني خود، مي توانند مقدار خون اندام ها را کنترل کنند.

شريانچه ها

شريانچه ها، کوچک ترين انشعابات شريان ها هستند که قطر آنها به طور کلي از 0/5 ميلي متر کمتر است و در نهايت به مويرگ ها منتهي مي شوند. انقباض عضلات ديواره شريانچه ها مي تواند قطر رگ ها را به طور خاصي تغيير دهد و از اين نظر شريانچه ها نقش مهمي در توزيع خون به مويرگ ها دارند.

عمل آئورت در جريان خون

عضله قلب با انقباض موزون در هر انقباض، 60 گرم خون را با فشار به داخل آئورت و 60 گرم به داخل شريان ريوي مي راند. خاصيت ارتجاعي ديواره آئورت و شريان ريوي موجب مي شود که اين ريزش ناگهاني خون در دو شريان بزرگ به يک جريان دايمي و يکسان تبديل گردد. با ازدياد سن، خاصيت ارتجاعي ديواره آئورت کم شده و تصلب شرايين به وجود مي آيد و قلب مجبور است براي جبران اين نقيصه فشار خود را بيشتر کند و در نتيجه فشار خون بالا مي رود و آئورت گشاد مي شود. اتساع آئورت در ورزشکاران و کساني که کارهاي سنگين انجام مي دهند، ديده مي شود.

سياهرگ ها؛ انواع و اقسام

قطر سياهرگ 1 تا 9 ميلي متر است. ما چند نوع وريد يا سياهرگ داريم: وريدهاي بزرگ، وريدهاي متوسط؛ اين وريدها داري دريچه هستند و وريدچه هاي عروقي هستند. به قطر 1 تا 0/2 ميلي متر که در آنها لايه داخلي از يک رديف سلول آندوتليال و غشاي پايه تشکيل شده است. بيش از 60 درصد تمام خون موجود در سيستم گردش خون معمولاً در وريدهاي سيستميک قرار دارد و اين امر قسمت اعظم آثار ناشي از کمبود خون موجود در گردش خون را که بر اثر دفع خون به وجود آمده جبران مي کند. در واقع حتي بعد از آنکه تا 20 درصد حجم کل خون از دست رفته باشد، سيستم گردش خون غالباً به علت اين منبع متغير وريدي تقريباً به طور طبيعي عمل مي کند.

مويرگ ها؛ انواع و اقسام

مويرگ ها از کوچک ترين و ريزترين رگ هاي بدن هستند. چند نوع مويرگ در بدن وجود دارد: مويرگ هاي پيوسته که در انواع مختلف عضله، بافت همبند، غدد برون ريز و سيستم عصبي ديده مي شود. مويرگ هاي منفذدار که داراي منافذي به قطر 60 تا 80 ميکرومتر است و در بافت هايي يافت مي شوند که تبادل مواد بين بافت و خون سريع است که بيشتر در پانکراس؛ لوله گوارش و غدد درون ريز ديده مي شوند، سينوزوئيدها که مويرگ هايي بسيار وسيع (تا 40 ميکرومتر) و داراي شکل نامنظم هستند که در کبد، مغز استخوان و طحال ديده مي شوند.

بزرگ ترين وريد بدن

وريد اجوف تحتاني بزرگ ترين وريد بدن است و خون قسمت هاي پايين بدن را به قلب مي رساند. خون وريدي معده و روده ابتدا به وسيله وريد باب داخل کبد و پس از عبور از کبد به وسيله دو يا سه وريد فوق کليوي داخل وريد اجوف تحتاني مي گردد. وريد اجوف تحتاني از سمت راست ستون فقرات بالا آمده و وارد دهليز راست قلب مي گردد.

از تصلب شرايين تا داروها

در تصلب شرايين، ديواره شريان ها نرمش و انعطاف خود را از دست مي دهند و سخت و شکننده مي شوند. التهاب غشاي داخلي شريان.
گاهي پس از روماتيسم حاد، حصبه و عفونت ميکروبي در غشاي داخلي شريان مستقر شده و موجب التهاب و تورم آن مي گردد که نتيجه آن مجراي شريان تنگ و بسته مي شود. شريان پا بيشتر به آرتريت انسدادي دچار مي شود.

داروها و مواد مؤثر بر اعصاب رگ ها

داروهايي که داري منشأ گياهي هستند و روي اعصاب رگ هاتأثير دارند عبارتند از: کافور، کارويازل، کافئين، استريکنين و افدرين.
آدرنالين: که از قسمت مرکزي غده فوق کليوي ترشح مي شود اعصاب سمپاتيک ديواره رگ ها را تحريک کرده و موجب انقباض رگ ها مي شود. وازوپرسين: که يکي از هورمون هاي قسمت خلفي غده هيپوفيز است که موجب افزايش فشارخون مي شود.

وظايف مويرگ ها

مويرگ ها رابط بين شريانچه ها و وريدچه ها بوده و به علت وسعت زياد خود، داشتن ديواره نازک و کاهش سرعت جريان خون در آنها مناسب ترين محل براي مبادله موادغذايي، اکسيژن و دي اکسيد کربن بين خون و مايعات بافتي هستند.

رگ هاي لنفي

به استثناي اندام هاي معيني نظير سيستم عصب مرکزي، استخوان و غضروف، در بيشتر اندام ها و بافت هاي بدن همراه و به موازات رگ هاي خوني، رگ هاي ديگري به نام رگ هاي لنفي وجود دارند.
اين رگ ها که به صورت بن بست از بافت ها سرچشمه مي گيرند، مايعات ميان بافتي موسوم به لنف را از بافت ها جمع آوري و به دستگاه گردش خون باز مي گردانند. جريان لنف يک طرفه بوده و از بافت ها به سوي قلب است.

رگ رگ ها

چون در عروق خوني بزرگ، همه سلول هاي تشکيل دهنده ديواره نمي توانند از طريق انتشار، مواد غذايي و اکسيژن مورد نياز خود را دريافت کنند، تغذيه آنها را رگ هاي کوچک ديگري موسوم به رگ رگ ها عهده دارند.

تأثيرات هورموني و عصبي بر رگ ها

شريان ها و سياهرگ هاي بدن مي توانند در پاسخ به تأثيرات هورموني يا شيميايي و عصبي، قطر خود را تغيير دهند. دستگاه عصبي سمپاتيک، مسوليت کنترل کشش عضلات موجود در جدار رگ ها را به عهده دارد و فعاليت اين دستگاه سبب افزايش انقباض شريان ها مي شود. اثر مشابهي نيز توسط هورمون هاي غده فوق کليوي يعني اپينفرين و نوراپي نفرين، ايجاد مي شود. انقباض شريان ها، مقاومت آنها را در برابر خون به طور قابل توجهي افزايش مي دهد. در نتيجه، جريان خون به بافت ها کاهش يافته و در همان زمان، فشار خون سرخرگي افزايش مي يابد. به عکس، کاهش فعاليت دستگاه سمپاتيک، به باز شدن شريان ها و افزايش جريان خون بافت ها منجر مي شود که به موازات آن، فشارخون کاهش مي يابد. در بعضي از شرايط خاص، موقعي که رگ هاي خوني، انبساط بسيار زيادي پيدا مي کنند، فشار خون به طور حاد کاهش يافته و مصدوم دچار شوک مي شود.

همه ما فشار خون داريم!

خون ما به براي گردش مؤثر در عروق بدن از نيرو و فشاري برخوردار است که آن را به نقاط مختلف بدن مي رساند. يعني همه ما فشار خون داريم ولي اين افزايش فشارخون است که بيماري تلقي مي شود و مي تواند اعضاي مختلفي از جمله قلب، عروق خوني، کليه ها و مغز را تحت تأثير قرار دهد. ميزاني از فشار خون که بالا در نظر گرفته مي شود در منابع مختلف متفاوت است ولي معمولاً به فشار خون بيشتر از 140/90 ميلي متر جيوه، افزايش فشارخون اطلاق مي شود. به فشارخون افزايش يافته گاهي قاتل خاموش گفته مي شود چون اگر چه معمولاً بي علامت است ولي مي تواند به حمله قلبي و سکته مغزي منجر شود.
منبع:روزنامه سلامت - ش 229 /س