معرفی التفسیر الصوفی الفلسفی

التفسیر الصوفی الفلسفی، تفسیری است تأویلی، کامل بر مذاق خاص با گرایش عرفانی که پایه فلسفی هم دارد.
دوشنبه، 11 مرداد 1400
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
معرفی التفسیر الصوفی الفلسفی

شناسنامه تفسیر

نام معروف: تفسیر الصوفی الفلسفی للقرآن الکریم
مؤلف: محمد غازی عرابی
زبان: عربی
تعداد مجلدات: ۲ جلد
مشخصات نشر: دمشق، دار البشائر للطباعة والنشر و التوزیع. الطبعة الأولى، ۱۴۲۶ ق، ۲۰۰۶م.
 

معرفی مفسر و تفسیر

در شرح زندگی او چیزی نمی دانیم، جز این که او نویسنده آثار عرفانی مانند فتح الوجود و الانسان الکامل در فضای اهل سنت است. (1). این تفسیر شبیه تفسیر دیگری از سید عبدالتواب عبدالهادی است: فی التفسیر الصوفی للقرآن الکریم (قاهره: الهیئة العامة لقصور الثقافة).
 
تفسیری است تأویلی، کامل بر مذاق خاص با گرایش عرفانی که پایه فلسفی هم دارد. این تفسیر به صورت موجز و فشرده و براساس نکات باطنی در دو مجلد تدارک شده است. او در مقدمه، دلیل نگارش تفسیری با این گرایش را به صورت کوتاه باز می گوید و با این جمله آغاز میکند که قوم بر عقل اسم موسی اطلاق می کنند چون میان این دو مناسبتی است و آن تنظیم ملک و سیاست و تدبیر و روابط و پیوندهایی که میان آنان است. و این گونه تأویل بردن اسامی و معانی بیشتر به گوهر و حقیقت و فحوای پیام آنان باز می گردد تا ظاهر سخنان آنان. زیرا اهتمام به عقل اساس دعوت آنان را تشکیل می دهد: «و لهذا فانا ترمز الى ظاهر الشرع بموسی، ثم نستعیر هذه الاسم للعقل للمناسبة التی ذکرناها.. »
 
آن گاه عرابی به بیان اصطلاحات قوم می پردازد: هرگاه این جماعت این الفاظ را به کار می گیرند، از آنان نباید توقع کلمات صریح را داشته باشیم، آنان به زبان استعاره سخن می گویند و لاغیر. در صورتی که مردم از نام موسی استعاره از عقل نمیدانند یا علم ظاهر و اسم خضر برای روح و علم باطن و یا فرعون اسم برای نفس. این از خطای فهم و اعتقاد است که چنین تصوری در حق آنان بشود. البته قرآن برای ما قصه می گوید و نباید چنین تأویلی انجام گیرد.
 
روش عرابی تحلیل عرفانی آیات بدون وارد شدن در معانی ظاهری و یا به سبک تفاسیر بیانی موجود و یا ذکر استدلال از قبیل تفسیر سهل تستری و تأویلات ملاعبدالرزاق کاشانی به اسم تفسیر ابن عربی است. به عنوان نمونه وقتی آیه: «الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ» (2) را تفسیر می کند، می نویسد: الایمان بالغیب ایمان فطری بدهی زرع زرعا فی الروح، و لهذا کان اصحاب الروح مقیمی الصلاة لأنهم موصولون اصلا و من صلاتهم الموصولون ینفقون ما لدیهم من علوم التوحید. در تفسیر حروف مقطعه قرآن عنایت ویژه ای دارد که هر حرف را نماینده معنایی بداند. مثل این که در الم الف را قوه فاعله در وجود ذرات و لام را انبساط وجود بعد از ظهور و میم را خروج اسم علیم از وجود می داند. بدون آنکه بر این معانی شاهدی بیاورد و از ارتکازات عقلا در نشانه شناسی معانی شاهدی داشته باشد.
 
از منابع سخن او ابن عربی و یا عبدالکریم جیلی (3) است و سبک طرح مباحث او البته نوشته های فتوحات و رحمة من الرحمن است. بدین جهت هیچ تشابهی با نوشته های تفسیری ندارد. به عنوان نمونه وقتی سخن از تفسیر آیه: «الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ ...». (4) می شود، می نویسد: فضل الله الرجال على النساء باعتبار أن الفاعل فوق المفتعل، و قوله: «و بما انفقوا من أموالهم» یعنی ما للروح من صفات یظهرها فی النفس سمیت فی الفلسفة مقولات، و سمیت بالمصطلح الفلسفی الحدس. فللروح عند النفس ید بیضاء، بل ایاد و الید العلیا، ای العطا خیر من الید السفلی، ای الأخذ. (5)
معرفی التفسیر الصوفی الفلسفی
 
نویسنده گاه برای بیان معانی عرفانی از فیلسوفان و شاعران غرب شاهد می آورد، مثل این که به اشعار گونه استشهاد میکند: در تفسیر آیه: «وَ یَا قَوْمِ لَا یَجْرِمَنَّکُمْ شِقَاقِی أَنْ یُصِیبَکُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ وَ مَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْکُمْ بِبَعِیدٍ» (6) سخن از تحذیر از عاقبت غفلت از حضور الهی میکند. بعد از توضیح این معنا می گوید نقاد در فاوست برای شاعر گوته گفته: لا ملکیة ولا القوة و السلطان ولا المتعة الحسیة تستطیع أن تشبع شوق الانسان الى المعنى حیاته و مضمونها. (7).
 
او پایبند به سیر و سلوک و تهذیب به روش صوفیانه و خلوت گزینی به روش متشرعانه است. در تفسیر: (ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآیَاتِ لَیَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِینٍ» (8) می نویسد: راه هدایت اقتضای خلوت میکند که شعار آن در اسلام غار حرا برای پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) است که اعتکاف کرد تا جایی که وحی بر او نازل شد. پس علم توحید بدون گذار از این مرحله ممکن نیست که خلوت گزینی داشته باشد و حواس خود را در این غار حبس کند. زیرا وارد شدن در سر سوزن که سر توحید است بدون آن ممکن نیست. (9). گاه به برخی مکاشفات اشاره میکند و یا برای آن به مکاشفه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) اشاره میکنند. یا از احادیثی یاد میکند که تنها در منابع تفاسیر عرفانی یافت میشود. (10). یا به شبهات در دایره عرفان پاسخ می دهد، مثل اینکه چرا پیامبر همسر گزید و عیسی ازدواج نکرد. (11). یا با علم تجربی مخالفتی ندارد. (12). و این خلاف روش متعارف در متون فلسفی و عرفانی است.
 
پی‌نوشت‌ها:
1- الفسیر الصوفی، ج۱، صص۲۹۵- ۳۵۶
2- سوره بقره، آیه ۳
3- الفسیر الصوفی، ج۱ص ۵۶۶
4- سوره نساء، آیه ۳۴
5- الفسیر الصوفی، ص ۱۲۶
6- سوره هود، آیه ۸۹
7- الفسیر الصوفی، ص۳۷۳
8- سوره یوسف، آیه ۳۵
9- الفسیر الصوفی، ص ۳۸۶
10- همان، ص ۳۵۶
11- همان، ص ۴۱۴
12- همان، ص ۴۸۵
 
منبع:
شناخت نامه تفاسیر، سید محمدعلی ایازی، چاپ اول، نشر علم، تهران، 1393ش، صص 385-383
تبلیغات در راسخون
مقالات مرتبط
نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
تفاوت استراتژی و تاکتیک در علوم ژئوپلیتیک و روابط راهبردی
تفاوت استراتژی و تاکتیک در علوم ژئوپلیتیک و روابط راهبردی
پاداش‌ها و درس‌های بیماری؛ از اجر مضاعف تا الگوی عملی برای مؤمنان
پاداش‌ها و درس‌های بیماری؛ از اجر مضاعف تا الگوی عملی برای مؤمنان
غرق‌شدن ۲ نفتکش متخلف در تنگه هرمز با اصابت به مین دریایی
play_arrow
غرق‌شدن ۲ نفتکش متخلف در تنگه هرمز با اصابت به مین دریایی
ادامه اختلال و بهم ریختگی پروازها در آمریکا
music_note
ادامه اختلال و بهم ریختگی پروازها در آمریکا
از انهدام ۵ نفتکش تا رادار پدافندی آمریکا در بحرین
play_arrow
از انهدام ۵ نفتکش تا رادار پدافندی آمریکا در بحرین
تصاویری از حمله پهپادی سپاه به رادار سایت پدافندی آمریکا در پایگاه الرفاع بحرین
play_arrow
تصاویری از حمله پهپادی سپاه به رادار سایت پدافندی آمریکا در پایگاه الرفاع بحرین
لحظه تفحص شهید عملیات والفجر یک
play_arrow
لحظه تفحص شهید عملیات والفجر یک
بقایی: برخی دیپلمات‌های خارجی برای ضربه به ما خنجر به کمر دارند
play_arrow
بقایی: برخی دیپلمات‌های خارجی برای ضربه به ما خنجر به کمر دارند
بقایی: کشورهای همدست با آمریکا باید غرامت اقدامات خود را بپردازند
play_arrow
بقایی: کشورهای همدست با آمریکا باید غرامت اقدامات خود را بپردازند
قالیباف: در وضعیت "نه جنگ، نه صلح" نخواهیم ماند
play_arrow
قالیباف: در وضعیت "نه جنگ، نه صلح" نخواهیم ماند
غریب‌آبادی: منتظر نمی‌مانیم تا اول آمریکا حمله کند و بعد ما پاسخ بدهیم + فیلم
play_arrow
غریب‌آبادی: منتظر نمی‌مانیم تا اول آمریکا حمله کند و بعد ما پاسخ بدهیم + فیلم
نخست وزیر قطر: ما هرگز به یک توافق صلح کامل بین ایران و آمریکا نخواهیم رسید + فیلم
play_arrow
نخست وزیر قطر: ما هرگز به یک توافق صلح کامل بین ایران و آمریکا نخواهیم رسید + فیلم
غریب‌آبادی: طرح ایران برای بازگشایی تنگه هرمز از ۷ روز به ۲ روز کاهش یافته است + فیلم
play_arrow
غریب‌آبادی: طرح ایران برای بازگشایی تنگه هرمز از ۷ روز به ۲ روز کاهش یافته است + فیلم
مرشایمر: آمریکا طی ۵۱ سال باعث کشته شدن ۳۸ میلیون نفر شده است + فیلم
play_arrow
مرشایمر: آمریکا طی ۵۱ سال باعث کشته شدن ۳۸ میلیون نفر شده است + فیلم
وزیر خزانه‌داری آمریکا: انتشار تصویر خانه‌ام، ایران را قادر به شناسایی محل سکونتم کرد
play_arrow
وزیر خزانه‌داری آمریکا: انتشار تصویر خانه‌ام، ایران را قادر به شناسایی محل سکونتم کرد