از گابه تا اصفهان

فلات وسيع ايران از شرق رود سند و از غرب به رود دجله منتهي مي شود.
در مرکز اين فلات و در ميان بيابان ها و کوه هاي خشک مرکزي آن جلگه اصفهان قرار دارد.
اين سرزمين از جمله بلادي است که شايد تاريخ و سابقه آن به قدمت کشور ايران برسد و در بيشتر دوره هاي تاريخي از شهرهاي بزرگ و مشهور ايران به شمار مي رفته است .
اصفهان از ممالک شرقي حکومت بابلي ها بوده است که در آن زمان از وجود آن اطلاع داشته اند و به احتمال قوي جزو ناحيه «انزان» يا «انشان» محسوب مي شده است .
اين شهر با توجه به موقعيت خاص خود و اين که در محل تقاطع راه هاي اصلي واقع شده ، از جمله اقامتگاه هاي سلطنتي شاهان هخامنشي بوده و در تواريخ قديم به نام «گابا» يا «جي» در پارس عليا معروف بوده است .
«گابه» يا «گابن» ابتدا در زمان جنگ هاي اسکندر و بعد از آن در تاريخ جنگ هاي جانشينان او وارد زبان يوناني شده است .
نام بعدي اصفهان جي بوده ، اما در تاريخي به طور دقيق مشخص نيست که اين شهر به هنگام تصرف اصفهان به دست قواي مهاجم عرب جي ناميده مي شده است و يا اين که جي نام يکي از روستاهاي معروف و معتبر شهر بوده است .
تلفظ صحيح نام شهر کهنسال و تاريخي اصفهان ، همان «اسپاهان» ، «اصبهان» ، «سپاهان» ، «صفاهان» و يا نام هاي نظير آن است .
در علت نامگذاري اصفهان حرف وسخن بسيار است .
يکي از نظريه ها در رابطه با نامگذاري اصفهان به «اسپاهان» که بيشتر جنبه اسطوره دارد ، در رابطه با سوزاندن ابراهيم خليل (ع) مي باشد و ماجرا از اين قرار است که هنگامي که نمرود قصد سوزاندن حضرت ابراهيم (ع) را داشت ، از تمام مردم دنيا خواست براي آتش آن هيزم بياورند ، ولي مردم اصفهان از قبول اين کار سرباز زدند و آن جا بود که در رابطه با آنها گفته شد : «اسپاه آن» يعني «آنها سواران خدايند.»
همچنين در روايت ديگري درباره نام اصفهان مي گويند : اصفهان از بناهاي اصبهان بن فلوج بن سام بن نوح (ع) است ، يا اين که در محل کنوني اصفهان دريايي بوده است و سليمان (ع) به جن فرمان داد که براي او در محل معروفي به نام گاوخواني نقبي زدند. در دامنه جنوبي آن رود بزرگ زنده رود جاري بود تا اين که سليمان (ع) با مرکب وارد آن جا شد و از آب و هوايش لذت برد ، لذا خطاب به وزيرش – آصف ، - به آن جا اشاره کرد و چون به بسياري از لغات صحبت مي کرد به فارسي گفت : آصف هان که هان در فارسي اشاره به جاي نزديک است و مقصود اين که زميني که مي طلبيدم همين است از اين جهت آصف هان گفته شده است .
آنچه منطقي به نظر مي رسد ، وجه تسميه اي است که حمزه اصفهاني اختيار کرده و آن چنين است : لفظ اصبهان و اصفهان و اصفاهان از اسپاهان که به معني سپاه و لشگر است گرفته شده و اسپاه و اسپه نام لشگر است .از اين رو اصفهان را که مرکز سپاه بود ، اسپاهان خوانده اند. مردم اصفهان از زمان کاوه آهنگر به سپاهي گري شهرت داشتند و در دوره ساسانيان براي حمل درفش کاوياني فقط از وجود آنان استفاده مي کردند و «اساوره» اي که در بين تازيان شهرت دارد ، همان سواران برجسته مردم اصفهان هستند ، لذا نام اصفهان که معرب از کلمه اسپهان است بر اين شهر نهاده شده است .
پروفسور هرتسفلد (hertzfeld) مستشرق معروف آلماني مي گويد : نام اصفهان در ابتدا انزان بوده و پس به گابيان تبديل شده است و از دوره هخامنشيان به بعد به «گي» و بعد ها به جي تغيير يافته است و چنان بر مي آيد که کلمه (آسپادان) بطليموس ، (سپاهان) پهلوي ، (اصبهان) عرب و اصفهان امروز همه از يک ريشه اند.
ياقوت حموي اصفهان از شهر سواران ناميده و حمزه اصفهاني اسپاهان را مشتق سپاه مي داند.
در کتاب تقويم البلدان را ابن حوقل نقل شده است که اصفهان پر نعمت ترين شهرهاست . اصل آن سپاهان است که به معني لشگرها ، زيرا سپاه عجم در وقت بيکاري آن جا جمع بودند .
منابع :
1.گنجينه آثار ملي – دکتر لطف الله هنرفر
2.فرهنگ جامع نام ها و آبادي هاي کهن اصفهان – محمد مهريار
3. کوتاه و خواندني از وقايع اصفهان – علي نصر اصفهاني
منبع: نشريه اصفهان زيبا
/خ