تجريد الاعتقاد

مؤلف:
ابوجعفر نصيرالدين محمد بن محمد حسن طوسي، معروف به خواجه نصيرالدين طوسي (م 672ق).
زندگينامه و اظهار نظرها:
وي دانشمند بزرگ و نويسنده معروف، فيلسوف، محقق، منجم، متولد و بزرگ شده در طوس، متوفا در بغداد و پدرش از علماي طوس بود. خواجه نصيرالدين مقدمات را از پدرش فراگرفت و در جواني به نيشابور رفت و از محضر استادان بزرگ بهره برد. او در واقعه حمله مغول 22 ساله بود و به قلاع اسماعيلي پناه برد و تا سال 654 ق در كنار ايشان به سر برد. پس از تسلط هلاكوخان، خواجه با او رابطه خوبي داشت و هلاكو او را بسيار گرامي مي داشت. در سال 658 ق از طرف هلاكو مأموريت يافت كه رصدخانه مراغه را تأسيس كند و به امر هلاكو جميع اوقات ممالك ايلخاني در اختيار او قرار گرفت. خواجه توانست رصدخانه عظيمي احداث كند و عالمان بزرگ زمان را در آنجا گرد آورد. او كتابخانه بزرگ و ارزشمندي هم تأسيس كرد. نتيجه كار اين گروه تنظيم ايلخاني بود. خواجه تا آخر عمر در خدمت علم باقي ماند و علي رغم نفوذ بسيارش، تمايلي به مقامات دنيوي نداشت.
استادان:
محمد بن حسن طوسي، نصيرالدين عبدالله بن حمزه طوسي، كمال الدين محمد حاسب برهان الدين همداني، معين الدين سالم بدران مازني مصري، ابوالمكارم بن زهره، قطب الدين مصري شافعي.
شاگردان:
علامه حلّي، سيدعبدالكريم بن طاووس، قطب الدين محمد بن مسعود شيرازي، شهاب الدين ابوبكر كازروني، و... .
تأليفات:
تحرير اصول اقليدس، اخلاق ناصري، اثبات واجب تعالي، شرح اشارات ابن سينا، تلخيص المحصل، تجريد الاعتقاد[1] اثبات الجواهر, شرح اصول کافي, اوصاف الاشراف, قواعد العقايد و... .
معرفي اجمالي كتاب:
اين كتاب در علم كلام و براساس اعتقاد شيعه اماميه است و نفيس ترين كتاب اسلامي در كلام به شمار مي رود كه تاكنون تصنيف شده است. اين كتاب داراي شش مقصد است:
مقصد اول، در امور عامه كه داراي سه فصل است: 1. در وجود و عدم; 2. در ماهيت و لواحق آن; 3. در علت و معلول;
مقصد دوم، در جواهر و اعراض كه پنج فصل دارد: 1. جواهر و اعراض; 2. اجسام; 3. بقيه احكام اجسام; 4. در جواهر مجرده; 5. در اعراض (كمّ و كيف و مضاف);
مقصد سوم، در اثبات صانع كه سه فصل دارد: 1. در وجود خداوند تعالي; 2. در صفات; 3. در افعال خداوند. تمام اين فصول خود به چندين مسئله تقسيم مي شوند كه تحت عنوان «المسئله» از آنها بحث مي شود;
مقصد چهارم، در نبوت;
مقصد پنجم، در امامت;
مقصد ششم، در معاد.
بر اين كتاب، علامه حلي و شاگرد شيخ ملاعلي قوشچي از دانشمندان اهل سنت شرح نوشته اند. اين دو شرح با حواشي معروف آنها كه جلال الدين دواني (شرح قديم و شرح جديد) و سيدصدرالدين دشتكي نگاشته اند، سالها است كه در حوزه هاي علميه شيعه و سني تدريس شده اند و مي شوند.
شروح و تعليقات:
حدود شصت شرح تا به حال بر اين كتاب نوشته شده است;[2] از آن جمله است: شرح علامه حلي، شرح تجريد از شمس الدين محمود بن عبدالرحمن بن احمد اصفهاني، شرح تجريد قوشچي علاءالدين علي بن محمد، شرح ابن عمر و احمد بن محمد مصري (م 757 ق)، شرح تجريد به نام شوارق الالهام از عبدالرزاق لاهيجي، شرح فارسي تجريد از علامه ابوالحسن شعراني.
وضعيت نشر:
اين كتاب، به زبان عربي با شرح علامه حلي، به همت مؤسسه اعلمي، در بيروت چاپ شده است.
همچنين کتابشناسي تجريد الاعتقاد توسط علي صدرايي خويي نگاشته شده و به چاپ رسيده است.

پي نوشت :

[1]. الأعلام، ج 7، ص 257; اعيان الشيعه، ج 9، ص 414; امل الآمل، ج 2، ص 399; روضات الجنات، ج 6، ص 300.
[2]. مقدمه شرح تجريد، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات، بيروت، ص 7.

منبع:کتابشناسي تفصيلي مذاهب اسلامي, ص 261-263
/س