شکرستان نظامي (2)

الف) به صورت استعاره در مفاهيم متنوع :
 

ـ استعاره از سخنان شيرين :
لب بگشا ، تا همه شکر خورند
زاب دهانت رطب تر خورند
( مخزن ، ص 22 )
چون رخ و لب شکر و بادامريخت
گل به حمايت به شکر در گريخت
( مخزن ، ص 64 )
ـ استعاره از لب معشوق :
وزان پس مهر لولو بر شکر زد
به عنّاب و طبر زد بانک بر زد
( خسرو و شيرين ، ص 209 )
ـ استعاره از بوسه :
چو ما را قند و شکر در دهان است
به خوزستان چه بايد در زدن دست
( خسرو و شيرين ، ص 151 )
چو رنجورم به حال من نظر کن
مرا درمان از آن لعل شکر کن
( خسرو و شيرين ، ص 152 )
ـ استعاره از دهان معشوق :
شکر و بادام به هم نکته ساز
زهره و مريخ ، بهم عشق ساز
( مخزن الاسرار ، ص 62 )
و استعاره هاي گوناگوني که ذکر همه ي آنها در اين مقاله نمي گنجد .

ج ) در معني معمولي شکر :
 

زهر ترا دوست چه خواهد ؟ شکر
عيب ترا دوست چه داند ؟ هنر
مع فروزان و شکر ريخته
تخت ، زده غاليه ، آميخته
( مخزن الاسرار، ص 167 )
دهان تنگشان ، شيرين چو شکر
به خوشبويي بسي خوشتر ز عنبر
( خسرو و شيرين ، ص 53 )
چرا چون گل زني در پوست خنده
سخن بايد چو شکر پوست کنده
( خسرو و شيرين ، ص 68 )
ز شکّر ، هر يکي تنگي گشاده
ز شيرين بر شکر تنگي نهاده
( خسرو ... ، ص 134 )
$2ـ شکرآلود ـ شکرآميخته :
نظامي اين ترکيب را سه بار ، طي داستان هايش به کار مي برد و از آنها شير يا قرص نان آميخته با شکر را اراده مي کند :
در خسرو و شيرين طي داستاني تحت عنوان ( کوه کندن فرهاد و زاري او ) در راز و نياز فرهاد ، شيرين را به شيري که از مادرش خورده است قسم مي دهد و مي گويد که مرا با شيري آميخته با شکر ياد کن ، چرا که براي تشنه کام ، شير و شکر سودمند است :
کني يادم به شير شکر آلود
که دارد تشنه را شير و شکر سود
( خسرو و شيرين ، ص 242 )
در شرفنامه نيز ، ضمن ماجراي ( داستان نوشابه پادشاه بردع ) که خواني رنگين براي اسکندر مي آرايد ، سفره را با نان شکري که از آن به قرص شکر آميخته تعبير مي کند مزيّن ساخته مي گويد :
همان قرصه ي شکر آميخته
چو کنجد بر آن گرده ها ريخته
( شرفنامه ، ص 292 )
در مخزن الاسرار ، مضامين کتابش را دست فرسود ديگران نمي داند و خود را که مگس نحل شهد و شکر مخزن الاسرار مي نامد شکرآلود مفاهيم هيچ کس نمي داند :
بر شکر او ننشسته مگس
ني مگس او شکرآلود کس
( مخزن الاسرار ، ص 36 )
تا نمکش با شکر آميخته
شکر شيرين نمکان ريخته
( مخزن الاسرار ، ص 59 )

3 ـ شکر افشاني ـ شکر فشاني :
 

غزلسراي گنجه ، ترکيب فوق را حدود ده مورد در اشعار خود به کار برده و از آنها با تعابير شعر شکرافشان ، شمع شکرافشان و سخنان شکرافشان و مانند اينها مضمون تازه اي مي آفريند :
شعر نظامي شکر افشان شده
ورد غزالان غزلخوان شده
( مخزن الاسرار ، ص 66 )
شه بدان شمع شکرافشان گفت
تا کند لعل با طبرزد جفت
( هفت پيکر ، ص 182 )
طوطيي ديد بر شکر خواني
بي مگس کرد شکر افشاني
( هفت پيکر ، ص 198 )
غمزش از غمزه تيز پيکان تر
خندش از خنده ، شکر افشان تر
( هفت پيکر ، ص 302 )
در آن عيد ، کان شکر افشان کنم
عروسي شکر خنده، قربان کنم
( خردنامه ، ص 61 )
درخشان شده مي ، چو روشن درخش
قدح شکر افشان و مي ، نوش بخش
( شرفنامه ، ص 155 )
سر زلف در عطف دامن کشان
ز چهره گل از خنده شکرفشان
( شرفنامه ، ص 78 )
لب لعلم همان شکر فشانست
سر زلفم همان دامن کشانست
( خسرو و شيرين ، ص 317 )
غواص جواهر معاني
کرد از لب خود شکر فشاني
( ليلي و ... ، ص 135 )

4 ـ شکّر انگيز:
 

در ليلي و مجنون ، ضمن بحثي با عنوان ( رسيدن ليلي و مجنون به يکديگر ) که استاد وحيد دستگردي همه ي ابيات آن را الحاقي مي داند ، بعد از آنکه مجنون در تعريف و توصيف ليلي داد سخن مي دهد ، ليلي با کرشمه اي مستانه ، لب به سخن مي گشايد و سخنان شيرين و غاليه برانگيزي بر سر مجنون فرو مي بارد و نظامي با مهارت خاصي از دهان ليلي به غاليه داني شکرانگيز ياد مي کند که مه از آن ، غاليه ساز و گل از آن ، شکرريز شده است :
زان غاليه دان شکّرانگيز
مه غاليه ساز و گل شکر ريز
از بس که فشاند بر سر يار
عنبر ، به من و شکر ، به خروار
( ليلي و مجنون ، ص 246 )

5 ـ شکربار ، شکربارد ، شکروار :
 

نظامي در ضمن سروده هايش از لفظ شکر حدود هفت بار ترکيب شکربار ( کسي که از دهانش شکر مي ريزد ) و دو بار به صورت شکرباره و يک بار ، شکروار مفهوم آفريده و طي داستان هايش به کار مي برد :
کجا آن تازه گلبرگ شکربار
شکر چيدن ز گلبرگش به خروار
( خسرو و شيرين ، ص 168 )
چو کردي باغ شيرين را شکر بار
درخت تلخ را شيري شدي بار
( خسرو و شيرين ، ص 194 )
جوابش داد شيرين شکربار
که بايد بودنت دربند اين کار
( خسرو و شيرين ، ص 216 )
سوي شهر مداين شد دگر بار
شکر با او به دامن ها شکربار
( خسرو و شيرين ، ص 285 )
جوان شد گلبن دولت دگر بار
ز تلخي رست شيرين شکر بار
( خسرو و شيرين ، ص 296 )
ز شيرين مهر بردارم دگر بار
شکرنامي به چنگ آرم شکربار
( خسرو و شيرين ، ص 330 )
آمدند از ره شکر باري
کرده زير قصب کله داري
( هفت پيکر ، ص 303)
سخنگوي شهدي شکرباره اي
به شهد و شکر بر ستمگاره اي
( شرفنامه ، ص 413 )
نيابي ز من به جگر خواره اي
جگر خواره اي نه ، شکر پاره اي
( شرفنامه، ص 495 )
اگر خوردم زبان را من شکروار
زبان چون تويي بادا شکربار
( خسرو و شيرين، ص 37 )

6 ـ شکر بوسي :
 

در خسرو و شيرين در مبحث ( پاسخ دادن شيرين و خسرو ) از لفظ شکر ، ترکيب شکربوسي مي سازد و مي گويد : بوسيدن شکر اصفهاني مانند جنس شکر بر لب کسي سزاوار نيست .
شکر بوسي لب کس را نشايد
مگر دندان که او خردش بخايد
( خسرو و شيرين ، ص 323 )

7 ـ شکر بوزه ، شکر بوره ( نان کوچک مثلثي شکل ، داراي شکر و مغز بادام )
 

در شرفنامه ، ضمن ماجراي ( بزم اسکندر با نوشابه ) مي نويسد : شکر بوزه لب محبوب را با دندان مي خايد و براي شکر خوارگي از لبان محبوب دندن طمع تيز مي کند :
شکربوزه ( بوره ) با نوک دندان به راز
شکر خواره را کرده دندان دراز
( شرفنامه ، ص 306 )
ـ راز گفتن با نوک دندان ، کنايه است از خاييدن با دندان .

8 ـ شکر پاره :
 

در هفت پيکر از زيبارويان با ترکيب شکرپاره ياد مي کند :
هر شکر پاره شمعي اندر دست
شکر و شمع خوش بود پيوست
( هفت پيکر ، ص 161 )

9 ـ شکر پاسخ :
 

شکر پاسخ به لطف آواز دادش
جوابي چون طبر زد باز دادش
( خسرو و شيرين ، ص 144 )

10 ـ شکر خند ، شکر خنده ، شکر خنديدن :
 

لب به شکر خنده بياراسته
امّت خود را به دعا خواسته
( خسرو و شيرين ، ص 19 )
به هر خنده کز لب شکر ريز کرد
شکر خنده اي را منش تيز کرد
( شرفنامه ، ص 155)
شکر خنده اي راست چون ني شکر
لطيف و خوش و سبز و شيرين و تر
( شرفنامه ، ص 362 )
شکاري کنيزي ، شکر خنده يافت
که خود را به آزاديش بنده يافت
( شرفنامه ، ص 467 )
بدين قند کو با شکر خنديست
در بوسه بين چون سمرقنديست
( شرفنامه ، ص 490 )
بجوشيد در کوه و صحرا بخار
شکر خنده زد ميوه بر ميوه دار
( خردنامه ، ص 221)
شکر خند شمعي که جان مي نواخت
چو شمع و شکر ، ز آب و آتش گداخت
( خردنامه ، ص 238 )
حلاوتهاي شيرين شکرخند
ني شهرود را کرده ، ني قند
( خسرو و شيرين ، ص 127 )
عبير ارزان ز جعد مشک بيزش
شکر ريزان ز لعل شهد خيزش
( خسرو و شيرين ، ص 127 )
که شاه نيکوان شيرين دلبند
که خوانندش شکر خايان شکرخند
( خسرو و شيرين ، ص 236 )
لب چو مرجان و ليک لولو بند
تلخ پاسخ و ليک ، شکر خند
( هفت پيکر ، ص 185 )
به جز از خوبي و شکر خندي
داشت پيرايه هنرمندي
( هفت پيکر ، ص 216 )
شکر امرود در شکر خندي
عقد عناب در گهر بندي
( هفت پيکر ، ص 248 )
بسي پالودهاي زعفراني
شکر خندشان دادم نهاني
( خسرو و شيرين ، ص 453 )
گل نفسي ديده شکر خنده اي
بر گل و شک نفس افکنده اي
( مخزن الاسرار، ص 59 )
رخي از آفتاب آلدوه کش تر
شکر خنديدني از صبح خوشتر
( خسرو و شيرين ، ص 38 )

11 ـ شکر خواره ـ شکرخوري

لب به سخن ، خنده به شکّر خوري
رخ به دعا غمزه به افسونگري
( مخزن الاسرار ، ص 60 )
شکر بوزه با نوک دندان برا ز
شکر خواره را کرده دندان دراز
( شرفنامه ، ص 306 )
ـ خنده ي شکرخوار ، کنايه از تبسم است .
 

12 ـ شکر زبان :
 

در مکتب عشق و عشق بازي
معشوق شکر زبانم اينست
( ليلي و مجنون ، ص 261 )

13 ـ شکر زخمه ( اصابت تير به هدف غير مقصود ، ولي بجا و صواب )
 

چون ز کمان تير شکر زخمه ريخت
زهر ز بزغاله ي خوانش گريخت
( مخزن الاسرار ، ص 16 )
ـ قدوم مبارک پيامبر اکرم (ص) در برج قوس با تير شکر زخمه ، زهر نحوست زحل را از برج جدي دور کرد .
منبع:نشريه پايگاه نور شماره 4
/ن