شیمی درمانی چیست ؟
به عنوان بخشی از فرآیندهای طبیعی بدن، سلولها به صورت مداوم از راه تقسیم شدن، جایگزین میشوند. زمانی که سرطان ایجاد میشود، سلولها به صورت کنترلنشدنی و با سرعت غیرطبیعی تکثیر میشوند.
سلولهای بیشتر و بیشتری تولید میشود و این سلولها فضای بسیار زیادی را اشغال میکنند که در حقیقت در اختیار سلولهای سالم و مفید بوده است.داروهای شیمی درمانی در توانایی تقسیم شدن سلول سرطانی مداخله میکنند. در این راستا ممکن است فقط از یک دارو یا ترکیبی از چند دارو استفاده شود.این داروها ممکن است به صورت مستقیم وارد جریان خون بشوند و به سلولهای سرطانی سرتاسر بدن حمله کنند؛ یا به صورت اختصاصی فقط قسمتهای سرطانی را هدف قرار دهند.
شیمیدرمانی ممکن است همراه با سایر روشهای درمان سرطان مانند پرتودرمانی، جراحی و گرماافزایی انجام گیرد. این نوع درمان همچنین ممکن است اثرات جانبی منفی بر سلولها و بافتهای سالم بدن مانند مغز استخوان، دستگاه گوارش و فولیکول مو داشته باشد و منجر به ریزش موها، نارسایی مغز استخوان، سرکوب سیستم ایمنی، مشکلات پوستی، مشکل در ناخنها و التهاب مخاط شود.
پیشینه
کاربرد داروهای شیمیایی به هند باستان برمیگردد. هندیها سیستمی از داروهای شیمیایی که آیورودا نامیده میشد را طراحی کردند، که در آن بعضی از فلزات همراه با برخی از گیاهان برای معالجه طیف وسیعی از بیماریها به کار برده میشد. بعد از آنها و در زمانی نزدیکتر به زمان ما در قرن دهم میلادی میتوان به پزشک ایرانی، محمدبن زکریای رازی اشاره کرد که استفاده از مواد شیمیایی از قبیل مس و زاج و جیوه و نمک آرسنیک و نمک آمونیم و طلا و گچ و خاک رس و صدف و قیر و الکل را به منظور معالجه بیماریها متداول ساخت. ساخت اولین داروی شیمی درمانی سرطان به اوایل قرن بیستم برمیگردد؛ ولی در اصل این دارو به این منظور ساخته نشد و قصد استفاده از آن به عنوان دارو نبود. این ماده گاز خردل بود که در جنگ جهانی اول به عنوان سلاح جنگی به کار برده شد و در فاصله جنگ جهانی اول و دوم و در جنگ جهانی دوم نیز بر روی آن مطالعاتی صورت گرفت. در طول جنگ جهانی دوم مشاهده شد که تعدادی از افراد که به صورت اتفاقی این گاز را تنفس کردهاند، سال ۱۹۴۰ به تعدادی از افراد که به نوع پیشرفته لیمفوما (سرطانی که به گلبولهای سفید خون مرتبط است) مبتلا بودند دارو به سیاهرگ آنها تزریق شد. بهبود آنها موقتی ولی قابل ملاحظه بود. این تجربه به تحقیقات گسترده دربارهٔ مواد مشابهی که بتوانند بر روی سلولهای سرطانی چنین اثری بگذارند انجامید. صنایع چند میلیارد دلاری داروسازی ساخته شد و انقلابی هدفمند در زمینه داروسازی به وقوع پیوست؛ ولی محدودیتهایی در زمینه داروهای شیمیایی وجود داشت که هنوز نیز وجود دارد. اولین نوع مدرن ماده شیمی درمانی ارسفنامین بود که به پاول ارلیخ برمیگردد. همچنین ترکیبات آرسنیکی بود که در سال ۱۹۰۹ کشف شد و برای معالجه سیفلیس به کار برده شد. بعد از آن سولفانامیدها توسط دومگ و پنیسیلین توسط الکساندر فلمینگ کشف شد.
واژهٔ شیمیدرمانی
واژهٔ شیمیدرمانی ممکن است به درمان عفونتهای میکروبی به آنتیبیوتیکها نیز اطلاق شود که این نوع از شیمیدرمانی در دستهبندی شیمیدرمانی ضدمیکروبی قرار میگیرد.
سیر تحولی و رشد
سی سال اول قرن بیستم، شاهد پیشرفت مواد شیمی درمانی مفیدی بود که در بین آنها، ترکیبات آلی حاوی فلزات سنگین مانند آرسنیک، جیوه و آنتیموان، رنگها و تغییرات چندی در مولکول کینین بود. این مواد، پیشرفتهای فوقالعاده مفیدی را نشان داد، ولی با این حال زیانهایی دربرداشت. ۳۰ سال دیگر از قرن بیستم، شامل دوران بیشترین پیشرفت در زمینه شیمی درمانی است.
اساس و مبنای عملکرد
سرطان معمولاً ناشی از تقسیم سلولها به شکل بیرویه و کنترل نشدهاست که ممکن است به دلایل ژنتیکی یا محیطی رخ دهد. بهطور کلی بسیاری از داروهای شیمیایی که به منظور شیمی درمانی سرطان به کار برده میشوند، بر روی تقسیم سلولی سلولهای سرطانی اثر میگذارند؛ به خصوص در مورد آن دسته از سرطانهایی که سرعت تقسیم سلولی در آنها بسیار بالاست. این داروها که سبب آسیب رساندن به سلول میشوند، سایتوتوکسیک نامیده میشوند. برخی از این داروها باعث میشوند که سلول دستخوش تغییرات اساسی شده و رشد و تکثیر آن طی مرگ برنامهریزی شدهٔ سلول یا آپوپتوز متوقف شود. دانشمندان هنوز در حال بررسی و مطالعه ویژگیهای منحصربهفرد سلولهای سرطانی خطرناک و مقاوم هستند تا بتوانند آنها را بهطور ویژه مورد هدف قرار دهند. این کار به این دلیل است که در طول فرایند شیمی درمانی علاوه بر سلولهای سرطانی، سلولهای دیگر، مانند سلولهای مربوط به رشد مو و سلولهای داخلی روده که سرعت رشد بالایی دارند مورد حمله قرار میگیرند؛ و جریان رشد آنها نیز متوقف میشود؛ که باعث اختلال در امور بیمار میشود. گرچه بعضی از داروهای مناسب تر نیز ساخته شده که پزشکان را قادر میسازد تا به نحو بهتر به درمان سرطان بپردازند. شیمی درمانی بر روی تقسیم سلولی تأثیر میگذارد و بهویژه تومورهای با رشد بالا، بیشتر تأثیر میپذیرند. چرا که در هر حال تعداد زیادی از سلول که در حال تقسیم هستند مورد حمله قرار میگیرند؛ و تومورهای بدخیم با رشد پایین کمتر تأثیر میپذیرند. دارو بر روی تومورهای جوان بسیار بهتر عمل میکند؛ چرا که مکانیسم منظم تقسیم سلولی را متوقف میکند؛ و تولید مثل موفق را بازمیدارد و رشد، بسیار نامنظم شده و همین باعث میشود تا تومور کمتر از داروی شیمیایی تأثیر بپذیرد و دیگر به آن حساس نباشد. مشکل دیگر در تومورهای سخت و توپر این است که دارو به هسته تومور نمیرسد و راه حل این کار استفاده از لیزر و پرتو درمانی یا عمل جراحی است. با گذشت زمان سلولهای سرطانی بیشتر از خود مقاومت نشان میدهند حتی اخیراً کشف شده که بر روی سلولهای سرطانی نوعی پمپ وجود دارد که مواد شیمی درمانی را از داخل سلول خارج میکند. تحقیق در مورد این نوع پمپها ادامه دارد و دارو سازان برای جلوگیری از اعمال این نوع پمپها در تلاشند.
شیمی درمانی چه کار میکند؟
داروهای شیمی درمانی میتوانند:
تقسیم سلولی را معیوب کنند یا از آن جلوگیری کنند. این کاری است که داروهایی با سمیت سلولی انجام میدهند.
منبع غذای سلول را هدف قرار دهند و اجازه ندهند هورمونها و آنزیمهای لازم به سلول سرطانی برسد.
سلولهای سرطانی را ترغیب به خودکشی کنند. در اصطلاح پزشکی به این امر خزان یاختهای میگویند.
جلوگیری از تشکیل و رشد مویرگهای تازه که وظیفهی خونرسانی به غدهی سرطانی را به عهده دارند. البته تاثیرگذاری این روش در سالهای اخیر مورد تردید قرار گرفته است.
برخی پژوهشها نشان داده است اگر به جای گرسنگی دادن به سلول سرطانی جلوی رسیدن خون به آن را بگیریم، ممکن است مقاومت آن را در مقابل درمان بالا برده و احتمال متاستاز را بیشتر کنیم. از طرف دیگر مطالعات بیشتر، دانشمندان را متقاعد کرده است که استفاده از همین روشها ممکن است همچنان اثربخش باشد.
دانشمندان اظهار کردهاند که اگر پروتئینهایی را هدف قرار بدهیم که توسط سرطان گسترش داده شدهاند، میتوانیم خطر مقاومت در برابر درمان یا احتمال متاستاز را کاهش دهیم.
عوارض جانبی:
شیمی درمانی یک روش تهاجمی است که میتواند عوارض جانبی شدیدی داشته باشد؛ به این دلیل که داروها گاهی ممکن است روی سلولهای سالم هم تاثیر بگذارند.
این عوارض جانبی میتوانند نگرانکننده باشند؛ اما اگر این درمان در مراحل اولیهی سرطان آغاز شود میتواند در بسیاری از موارد درمان کامل به دنبال داشته باشد و تحمل عوارض آن را آسانتر کند. در هر حال مهم است که بیمار پیش از شروع شیمی درمانی با عوارض آن آشنا شود.
چقدر طول میکشد؟
برای نتایج بهتر، بیمار باید طی یک دورۀ معین به صورت منظم داروهای شیمی درمانی را مصرف کند. مدتزمان این دوره توسط آنکولوژیست یا متخصص سرطان تعیین میشود.یک برنامۀ خاص طراحی میشود که تعیین میکند جلسات شیمی درمانی چه زمانی باید انجام شده و چه مدت طول بکشند.
بسته به نوع و میزان پیشرفت بیماری، دورهی درمان ممکن است از یک دوز در یک روز شروع شده و تا چند هفته هم ادامه پیدا کند.
بیمارانی که به بیش از یک جلسه شیمی درمانی نیاز دارند، باید یک دورهی استراحت را پشت سر گذاشته تا بدنشان فرصت بهبود داشته باشد.
ممکن است یک جلسهی درمان انجام شده و یک هفته استراحت داده شود، سپس جلسهی بعدی درمان و به دنبال آن سه هفته استراحت باشد و این روند ادامه پیدا کند. این برنامه ممکن است چندین بار تکرار شود.
در طی جلسات درمان ممکن است یک مشاور یا روانشناس حضور داشته باشد که به بیمار کمک کنند با مشکلات ذهنی و عاطفی شیمی درمانی بهتر کنار بیاید.
آزمایشهای خون قبل و در طول شیمی درمانی
آزمایش خون برای اینکه پزشک بداند آیا بیمار توانایی دریافت شیمی درمانی و تحمل عوارض جانبی آن را دارد یا نه، ضروری است.به طور مثال اگر در آزمایش خون بیماری های کبد تشخیص داده شود، ادامهی شیمی درمانی تا زمانی که آن مشکلات برطرف شود توصیه نمیشود.
داروهای شیمی درمانی در کبد شکسته و آمادهی جذب میشوند. اگر کبد آسیب دیده باشد خود میتواند عوارض جانبی بیشتری را ایجاد کند.
اگر آزمایش خون قبل از شروع شیمی درمانی نشان دهد تعداد گلبولهای قرمز یا سفید خون کم است، پزشک ممکن است درمان را به تعویق بیندازد.
آزمایش خون به صورت منظم طی دورهی شیمی درمانی تکرار میشود که عملکرد و سلامت کبد و خون بررسی شود و همچنین میزان اثرگذاری درمان کنترل شود.
بیمار دارو را چگونه دریافت میکند؟
با توجه به نوع سرطان، بیمار ممکن است میزان داروی تعیین شده را به صورت خوراکی دریافت کند یا دارو در رگ یا قسمت دیگری از بدن او تزریق شود.
دریافت خوراکی دارو
اگر سطح سلامتی بیمار اجازه دهد، دارو میتواند در خانه خورده شود. در هر حال او باید به صورت منظم به بیمارستان مراجعه کند تا سطح سلامتی خود و اثربخشی دارو را بررسی کند. داروی خوراکی ممکن است به صورت قرص، کپسول یا شربت باشد.دارو باید دقیقا در زمان تعیینشده مصرف شود. اگر بیمار به هر دلیل نتواند دارو را رأس آن زمان بخورد باید به سرعت با گروه درمانی خود تماس بگیرد.
دریافت دارو از طریق تزریق داخل وریدی
در این روش دارو ممکن است مستقیم داخل رگ تزریق شود یا از راه سرم وارد خون شود.
عوارض شیمی درمانی
شیمی درمانی گاهی عوارض جانبی شدیدی دارد. اما پیشرفتهای علمی اخیر بسیاری از آنها را تا حدود زیادی قابل کنترل کرده است
با توجه به نوع و گستردگی درمان و برخی عوامل فردی دیگر، این عوارض جانبی ممکن است خفیف یا شدید باشند. بعضی افراد هم هیچ عوارض جانبی را تجربه نمیکنند.
چشمانداز درمان
در حین و پس از شیمی درمانی، بیمار باید آزمایش خون بدهد که میزان اثرگذاری درمان مشخص شود. عوارض جانبی شیمی درمانی پس از تکمیل درمان از بین میروند.هرقدر سرطان در مراحل اولیه مورد درمان قرار بگیرد، همانقدر احتمال شکست دادن آن و بازگشت سلامت فرد بیشتر است.
برخی از افراد در طول دورۀ شیمی درمانی میتوانند به شغل خود بپردازند اما احتمالا یک برنامهریزی مجدد برای کارها نیاز خواهند داشت. بسیاری از کارفرماها طبق قانون باید شرایطی ایجاد کنند که مناسب وضعیت فرد بیمار باشد.
کمکهای هنگام درمان
گفتگو با پزشک معالج، مشاور یا عضو شدن در گروههای مجازی مختص افرادی که مشغول شیمی درمانی هستند، میتواند به حفظ روحیه کمک کند.اهمیت بسیاری دارد که در طول دورهی درمان سرطان، بیمار و پزشک ارتباط نزدیک و مداومی داشته باشند که بتوانند عوارض جانبی را بهتر کنترل کنند. بیمار نباید بدون مشورت با پزشک، تغییرات ناگهانی در سبک زندگی خود ایجاد کند.
شیمی درمانی ممکن است روش پرهزینهای باشد. بیمار باید با پزشک خود صحبت کند تا از تمام روشهایی که پیش ِرو دارد مطلع شود همچنین لازم است با شرکت بیمۀ خود تماس بگیرد و بپرسد کدام داروها و روشها شامل خدمات بیمه میشوند.
بعضی افراد در طول این دوره میتوانند به صورت عادی به کار و شغل خود بپردازند اما برخی دیگر باید به مرخصی بروند. شماری از کارفرماها از لحاظ قانونی وظیفه دارند شرایط و برنامۀ کاری آن شخصی که شیمی درمانی میکند را به گونهای تغییر دهند که مناسب او باشد.
منبع
https://pardiscancer.com
https://fa.wikipedia.org
