خوشنویسی، که علیرغم تحولات بسیار در اعصار مختلف هنوز هم جریان جادویی منحصر به فردی از رقص قلم روی کاغذ است، از قدیمیترین انواع ارتباطات و هنری مکتوب و جذاب است که امروزه در بسیاری از مفاهیم طراحی برای تبلیغات و آگهیها مورد استفاده قرار میگیرد.
هنری که به دلیل فنآوریهای پیشرفته امروزی انجام آن آسان است، سابقهای گسترده و طولانیمدت دارد بر بسیاری از فرهنگها در سراسر جهان تأثیر گذاشته و مشخصکننده نقاط مهم تاریخ آنها بوده است.
خوشنویسی در غرب و شرق عالم
چینیها، مصریها، اسلامگرایان و تمدنهای باستانی شرق و غرب همگی دارای سبکهای متفاوتی از خوشنویسی در فرهنگ خود بودهاند چرا که خوشنویسی، ترکیبی از هنرهای تجسمی با هنر نوشتن است. نمونههای بارزی از خوشنویسی تمدنهای غرب را میتوان در تمرین زبان لاتین به دنبال نحوه تدریس و خواندن این زبان در کلیساهای مذهبی غرب مشاهده کرد همین امر در نوشتن قرآن و متون مذهبی و خلق هنر دست و قلم، برای مسلمانان نیز صدق میکند.
صدها سال است که خوشنویسی به مثابه هنری پایدار و محبوب به راه خود ادامه داده است از زمانی که با رقص پر عقاب، نی و چوبهای تراشیده شده و رنگ گرفته از مرکب و عصاره میوه روی کاغذهای پوستی نقش میانداخت تا دنیای امروز که با بهرهگیری از فنآوریهای پیشرفته در اشکال و طرحهای گوناگون خودنمایی میکند و با جلوهبخشیهای خاص خود رسانههای مختلف امروزی را متحول میکند.
در دنیای مدرن امروز خوشنویسان بر این باورند که خوشنویسی تفسیری از روحیات فرد است. از بسیاری جهات، هر نماد به روابط میان اصل و نسب و زبان خود معنا میبخشد. خوشنویسان ضمن حفظ یکپارچگی این نمادها، جریان هماهنگ کل متن را فراهم میآورند و با یافتن ریتم خلاقانه مخصوص به خود، آن را روی کاغذ ثبت میکنند.
واژهٔ خوشنویسی یا Calligraphy
هرچند خوشنویسی در مشرق زمین اهمیت و توسعه کاملی یافتهاست امّا اَشکالی از آن را در کلیه فرهنگها میتوان یافت. واژهٔ خوشنویسی یا Calligraphy از قرن پانزدهم میلادی وارد دایره لغات فرهنگهای لاتینی شد و تنها پس از قرن نوزدهم به عنوان یک اصطلاح شناخته شده مطرح گشت، اما از دیر باز بهویژه در کشورهای خاور دور و کشورهای اسلامی ازجمله ایران، خوشنویسی به عنوان هنری شاخص مطرح بودهاست.
در اروپا هم از دیرزمان دولت و کلیسا به زیبانویسی توجه نشان میدادند (مانند کتیبههای رومی یا برخی نسخههای خطی انجیل) اگر چه خوشنویسی در اروپا یک هنر فرعی و وابسته به کتابخانهها و محافل طلّاب بود.
خوشنویسی چینی نیز از کیفیت انتزاعی و تصویری خاصی برخوردار است که بیان اندیشه و احساس را ممکن میسازد و از این رو با نقاشی قرابت دارد.[۵] در کشورهایی مانند ژاپن و کره نیز تاحدی وضع به همین صورت بود. بهطور کلی در خاور دور هنر خوشنویسی هرچند بیشتر نزد کاهنان و متولیان امور مذهبی رواج داشت اما در کنار نقاشی رشد شگرفی کرد.
خوشنویسی در جهان غرب
منظورمان از خوشنویسی غربی، خوشنویسی در جهان غرب است که بیشتر حروف لاتین در آن استفاده میشود. تغییر و تحولات بسیار زیادی در جهان غرب رخ داده است که اینگونه امروزه میتوانیم سبکهای مختلفی از خوشنویسی را در آثار خود به کار ببریم. قبل از اینکه وارد دنیای خوشنویسی شویم باید بدانیم حروف الفبای لاتین چگونه ابداع شد.
گفته میشود اولین الفبای غربی در حدود 1200 سال قبل از میلاد در فنیقیه تکامل یافت. این الفبا در قرن هشتم قبل از میلاد توسط یونانیها اقتباس شد. بهتدریج فرم نوشتاری آنها به اتروسکها (مردمانی که در ایتالیا باستان زندگی میکردند) و سپس به رومیها رسید. تمامی حروف الفبای بعد از آن از اصول خط رومی سرچشمه میگیرد. میتوان گفت خط رومی اساس و پایه خوشنویسی غربی است.
هنر نوشتاری زبان لاتین
خوشنویسی غربی، هنر نوشتاری زبان لاتین و تا اندازه ای زبان های یونانی و سیریلیک است. هر چند ریشه خوشنویسی غربی را باید در یونان و روم باستان جستجو کرد، اما کلیسا بیشترین نقش را در توسعه آن داشت. نسخه نویسی از روی عهد عتیق و جدید سبب شد تا کلیسا خوشنویسی را به کار بندد. با وجود این، خوشنویسی در اروپا یک هنر فرعی و وابسته به کتابخانه ها و محافل مذهبی بود، تا جایی که واژه خوشنویسی (Calligraphy) در غرب از قرن پانزدهم میلادی وارد دایره لغات فرهنگ های لاتینی شد و تنها پس از قرن نوزدهم به عنوان یک اصطلاح شناخته شده مطرح شد.
همان زمان ها یوهان گوتنبرگ صنعت چاپ را براساس حروف چینی گوتیک راهبان اختراع کرد. این تکنیک جدید چاپ شغل و حرفه راهبان را مورد تهدید قرار داد. اگر چه همزمان با رواج و رونق گرفتن انواع هنرها در طول دوره رنسانس اروپا هنر خوشنویسی همچنان مورد تقاضای زیادی بود. با این همه، پس از آن هنر خوشنویسی در اروپا رو به افول بود. ویلیام موریس شاعر و هنرمند بریتانیایی قرن 19 با ابداع قلم هایی با نوک هایی جدید توانست هنر خوشنویسی را به جایگاه گذشته خود بازگرداند.
خوشنویسی لاتین یکی از قدیمیترین و تأثیرگذارترین سبکهای خوشنویسی در جهان غرب است. این هنر با توجه به تغییرات فرهنگی، اجتماعی و تکنولوژیکی طی قرون مختلف تکامل یافته است.
سبکهای مختلف خوشنویسی
برخی از سبکهای مهم خوشنویسی لاتین عبارتند از:
Uncial: این سبک در حدود قرن چهارم میلادی توسعه یافت و با حروف بزرگ و منحنی مشخص میشود. Uncial به دلیل خوانایی بالا، در نوشتن کتابهای مقدس و متون رسمی بسیار محبوب بود.
Carolingian: در قرن هشتم و نهم میلادی، به ویژه در دوران شارلمانی، سبک Carolingian Minuscule توسعه یافت. این سبک با حروف کوچک و فاصلههای منظم بین کلمات و خطوط، باعث تسهیل در خواندن متون شد.
Gothic: سبک Gothic در قرون وسطی (حدود قرن دوازدهم تا پانزدهم) رواج یافت. این سبک با خطوط عمودی بلند و زاویههای تیز شناخته میشود و در کتابهای مذهبی و اسناد رسمی مورد استفاده قرار میگرفت.
Italic: این سبک در دوره رنسانس (قرن پانزدهم) توسعه یافت و با خطوط مایل و روان مشخص میشود. Italic به دلیل زیبایی و سرعت در نوشتن، به سرعت در اروپا محبوبیت پیدا کرد.
Copperplate: در قرن هجدهم میلادی، سبک Copperplate به دلیل زیبایی و دقت بالا در خطوط منحنی و نازک و ضخیم، بسیار مورد توجه قرار گرفت. این سبک بیشتر در نوشتن اسناد تجاری و رسمی کاربرد داشت.
خوشنویسی در تمام فرهنگها
خوشنویسی تقریباً در تمام فرهنگها به چشم میخورد اما در مشرق زمین و بهویژه در سرزمینهای اسلامی و ایران اهمیت بسیاری در میان هنرهای بصری دارد. خوشنویسی اسلامی و بیش از آن خوشنویسی ایرانی تعادلی است میان تمامی اجزاء و عناصر تشکیل دهندهٔ آن.
تعادل میان مفید و مورد مصرف بودن از یک سو و پویایی و تغییر شکل یابندگی آن از سوی دیگر؛ تعادل میان قالب و محتوا که با آراستگی و ملایمت تام و تمام میتواند شکل مناسب را برای معانی مختلف فراهم آورد.خوشنویسی به عنوان یکی از هنرهای اصیل و سنتی، نقش مهمی در حفظ هویت و تاب آوری فرهنگی ایفا میکند. خوشنویسی به عنوان یکی از هنرهای اصیل و سنتی، نه تنها زیبایی بصری را به ارمغان میآورد بلکه نقش مهمی در حفظ هویت و تابآوری فرهنگی ایفا میکند.
اگر در نظر داشته باشیم که خوشنویسی اسلامی و ایرانی براساس قالبها و قواعد و نظامهای بسیار مشخصی شکل میگیرد و هر یک از حروف قلمهای مختلف از نظام شکلی خاص، و تا حدود زیادی غیرقابل تغییر، برخوردارند. آنگاه درمییابیم که ایجاد قلمهای تازه یا شیوههای شخصی خوشنویسان بر مبنای چه ابداع و رعایت حیرتانگیزی پدیدار میشود.
در خوشنویسی اندازه هر حرف و نسبت آن با سایر حروف با دقت بسیار بالایی معین شدهاست و هر حرف به صورت یک «مدول» ثابت درمیآید که تخطی از آن بهمنزله نادیده گرفتن توافقی چندصدساله است که همیشه میان خوشنویس و مخاطب برقرار بوده و با رضایت طرفین حاصل میآمدهاست.
حتی ترتیب شکل کلمات نیز براساس مبانی مشخصی تعیین میشده که در «رسمالخط»ها و «آدابالمشق»ها از جانب استادان بزرگ تنظیم و ارائه شدهاست. قرارگیری کلمات - یعنی «کرسی» - هر سطر هر چند نه به صورت کاملاً پیشبینی و تکلیف شده - که ناممکن بودهاست - اما بهشکل «سلیقه مطلوب» زمینه زیبایی شناختی پیشنهادی خاص خود را دارا بودهاست.
در پایان:
جا دارد که از دلسوزی، همراهی و توجه اساتید معظم، متعهد، متدین و مجاهدِ خود در کسوت شاگردی، از زحمات ارزشمند استاد مسعود نجابتی و عبدالرسول یاقوتی، سید حسن موسی زاده، ناصر طاووسی و ابوالفضل خزائی تقدیر و تشکر نمایم.
شاگرد شما، ابوالفضل رنجبران
© کلیه حقوق متعلق به صاحب اثر و پرتال فرهنگی راسخون است. استفاده از مطالب و آثار فقط با ذکر منبع بلامانع است.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
