خداوند، آمر به فحشاء یا ناهی از آن!؟

«و چون کار زشتی کنند، می ‌گویند: پدران خود را بر آن یافتیم و خدا ما را بدان فرمان داده است. بگو: قطعاً خدا به کار زشت فرمان نمی‌ دهد، آیا چیزی را که نمی ‌دانید به خدا نسبت می ‌دهید».
جمعه، 1 فروردين 1404
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
خداوند، آمر به فحشاء یا ناهی از آن!؟
اما در سوره‌ی اسراء به آیه ‌ای برمی ‌خوریم که از ظاهر آن برداشت می‌ شود خداوند در موردی به فسق و فجور امر کرده است:
«و چون بخواهیم شهری را هلاک کنیم، خوشگذرانانش را امر می ‌کنیم، پس ایشان راه انحراف [و فساد] پیش گیرند، و در نتیجه عذاب بر آن [شهر] لازم گردد، سپس آن را [یکسره] زیر و زبر می ‌کنیم». (2)
 
این دوگانه‌گویی را چگونه می‌ توان حل کرد؟
 
پاسخ اجمالی:
«امر» در آیه‌ی 16 سوره‌ی اسراء یا اساساً به معصیت تعلق نگرفته است تا با آیه‌ی 28 سوره‌ی اعراف منافات داشته باشد و یا اگر هم به «عصیان» تعلق گرفته باشد منظور امر تشریعی به عصیان نیست؛ بلکه به معنای آماده‌ سازی زمینه ‌ای است تا فاسقان و فاجران به صورت اختیاری به فسق و فجور پردازند و تنها هنگامی انجام می ‌پذیرد که آن‌ها بر گزینش راه نادرست اصرار ورزیده و از هدایت به کلی سرباز زده باشند.
 
پاسخ تفصیلی:
در آیه‌ی 7 از سوره‌ی مبارکه‌ی آل عمران، آیات قرآن به دو دسته تقسیم می‌ شوند: محکمات و متشابهات. (3)
 
مراد از «آیاتٌ مُحْکَماتٌ» آیاتی است که مفهومشان به قدری روشن است که جای گفتگو و بحث در آنها نیست. این آیات از آنجا که اصل و مرجع و مفسر و توضیح دهنده‌ی آیات دیگر هستند «ام الکتاب» نامیده شده‌ اند. منظور از «مُتَشَابِهَاتٌ» نیز آیاتی است که معانی آنها در بدو نظر پیچیده است، و در آغاز، احتمالات متعددی در آنها می ‌رود؛ اگرچه با توجه به آیات محکم، تفسیر آنها روشن است. (4)
 
لازم به ذکر است که این روش یعنی مراجعه به کلمات صریح و روشن یک گوینده برای فهمیدن کلمات مبهم او، در تمام دنیا مرسوم و به اصطلاح «سیره‌ی عقلا» است.
 
با توجه به این توضیحات به سراغ آیات محل بحث می ‌رویم. آیه‌ی 28 سوره‌ی اعراف از معنای روشن و صریحی برخوردار است و احتمالات متعدد در آن نمی ‌رود؛ از این رو این آیه در دسته‌ی آیات محکم قرآن قرار می ‌گیرد؛ خاصه این که محتوای آن مطابق با مقتضای عقل نیز هست؛ چرا که براساس برهان‌ های محکم عقلی، خداوند از هر نقصی مبراست و عدل مطلق است؛ بنابراین امر به فسق و فجور نمی ‌کند.
 
اما درباره‌ی آیه‌ی 16 سوره اسراء می ‌توان گفت بدون شک یکی از آیات متشابه قرآن است؛ چرا که احتمالات متعددی درباره‌ی آن وجود دارد؛ احتمالاتی همچون این که: متعلَّق «امر» در این آیه، شاید طاعت است و شاید عصیان.
 
بنابراین آیه‌ی «أَمَرْنَا مُتْرَفِیهَا فَفَسَقُوا فِیهَا» جزو دسته‌ی متشابهات قرآنی است و از آنجا که مرجع توضیح دهنده‌ی آیات متشابه، محکمات قرآنی است و آیه‌ی 28 سوره‌ی اعراف از آن جمله است درنتیجه باید با عنایت به محتوای این آیه‌ی محکم قرآنی درباره‌ی مضمون آن آیه‌ی متشابه قضاوت نمود. مفسران در تفسیر آیه‌ی 16 سوره‌ی اسراء دو نظر عمده را مطرح کرده ‌اند:
 
الف) اکثر مفسران شیعه و سنی معتقدند که «امر» در «أَمَرْنَا مُتْرَفِیهَا فَفَسَقُوا فِیهَا»، به «طاعت» تعلق گرفته است نه «فسق». به عبارت دیگر معنای آیه این است که «ما ثروتمندان خوشگذران آن شهر را به طاعت امر کردیم؛ ولی آنها مخالفت کرده، راه فسق و فجور در پیش گرفتند».
 

در تفسیر مجمع البیان در این باره چنین می‌ خوانیم:

«[مراد از این آیه این است که] هر گاه پس از اتمام حجت و فرستادن پیامبران، بخواهیم اهل قریه ‌ای را هلاک کنیم، رؤسای قریه را به طاعت و پیروی پیامبران امر می ‌کنیم و این امر را همواره تکرار می‌ کنیم و دلایل بی‌شماری برای آنها آماده می ‌سازیم، تا بر معصیت‌کاران اتمام حجت شود و ترسانیده شوند؛ ولی آنها همچنان در معصیت غوطه‌ور می ‌شوند و از فرمانبرداری ما امتناع می ‌کنند. در این وقت، واجب می ‌شود که به تهدید خود جامه‌ی عمل بپوشانیم و آنها را هلاک سازیم». (5)
 
ب) برخی از مفسرین هم معتقدند که امر در آیه، به «عصیان» تعلق گرفته است نه «طاعت». به عبارت دیگر معنای آیه این است که «ما ثروتمندان خوشگذران آن شهر را به عصیان امر کردیم پس آنها معصیت نمودند». با این وجود، ایشان معنای «امر به عصیان» را به نحوی تفسیر می ‌کنند که اشکال فوق برطرف شود.
 
 خداوند، آمر به فحشاء یا ناهی از آن!؟

به نظر مرحوم علامه طباطبایی، امر در این آیه به عصیان تعلق گرفته است (یعنی: امرناهم بالعصیان ففسقوا)؛ لکن معنی «امر به عصیان» در اینجا «امر تشریعی» نیست؛ یعنی این طور نیست که خداوند مانند همه‌ی امر و نهی‌ هایی که در مورد واجبات و محرمات دینی دارد به فسق و گناه هم امر کرده باشد؛ بلکه امر به عصیان در این جا یعنی: ما نعمت را بر ایشان فراوان افاضه نمودیم تا بدین وسیله دسترسی ایشان به فسق بیشتر گشته و فسق را از حد بگذرانند و عذاب بر آنان نازل شود.
 
خداوند وقتی چنین چیزی را برای قومی مقدر می ‌کند که آنها قبلاً نافرمانی‌ هایی کرده ‌اند و مستحق عذاب الهی شده ‌اند؛ آنگاه خداوند برای این که آنها را مجازات نماید چنین امری می ‌نماید. (6)
 
حاصل این که، «امر» در آیه‌ی 16 سوره‌ی اسراء یا اساساً به معصیت تعلق نگرفته است تا با آیه‌ی 28 سوره‌ی اعراف منافات داشته باشد و یا اگر هم به «عصیان» تعلق گرفته باشد منظور امر تشریعی به عصیان نیست؛ بلکه به معنای آماده ‌سازی زمینه‌ی فسق و فجور اختیاری فاسقان و فاجران است و تنها هنگامی انجام می‌ پذیرد که آنها بر گزینش راه نادرست اصرار ورزیده و خود را مستحق عذاب کرده باشند.
 
پی‌نوشت‌ها:
1. «وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَیهَا آبَاءَنَا وَاللهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللهَ لَا یأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ» اعراف (7) / 28.
2. «وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیةً أَمَرْنَا مُتْرَفِیهَا فَفَسَقُوا فِیهَا فَحَقَّ عَلَیهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِیرًا». اسراء (17) / 16.
3. «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیکَ الْکِتَابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیغٌ فَیتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِیلِهِ وَمَا یعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللهُ وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا یذَّکَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ».
4. تفسیر نمونه، ج 2، ص 433.
5. برای اطلاع از نظرات مفسرینی که متعلق امر را در آیه‌ی شریفه اطاعت خداوند می ‌دانند به منابع زیر مراجعه نمایید:
مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج 6، ص 626؛ التبیان فی تفسیر القرآن، ج 6، ص 458؛ تفسیر نمونه، ج 12، ص 58؛ مخزن العرفان فی تفسیر قرآن، ج 7، ص 287؛ تفسیر الکاشف، ج 5، ص 31؛ تفسیر منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، ج 5، ص 263؛ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج 8، ص 41؛ تفسیر الجلالین، ص 286؛ زبدة التفاسیر، ج 4، ص 18؛ تفسیر القرآن، الکریم (شبر)، ص 280؛ تفسیر آسان، ج 9، ص 393؛ کشف الأسرار و عدة الأبرار، ج 5، ص 531.
6. المیزان، ج 13، ص 83. نیز ر.ک: أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج 8، ص 233.
 
منبع: پاسخ به شبهات قرآنی (ناسازگاری در قرآن، توهم یا واقعیت)، گروه نویسندگان، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ و نشر بین الملل، چاپ اول، 1391ش.
تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
play_arrow
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
play_arrow
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
play_arrow
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
play_arrow
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
play_arrow
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
play_arrow
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
play_arrow
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
play_arrow
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
play_arrow
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
play_arrow
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
play_arrow
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
play_arrow
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
play_arrow
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران