«و چون بخواهیم شهری را هلاک کنیم، خوشگذرانانش را امر می کنیم، پس ایشان راه انحراف [و فساد] پیش گیرند، و در نتیجه عذاب بر آن [شهر] لازم گردد، سپس آن را [یکسره] زیر و زبر می کنیم». (2)
این دوگانه‌گویی را چگونه می توان حل کرد؟
پاسخ اجمالی:
«امر» در آیه‌ی 16 سوره‌ی اسراء یا اساساً به معصیت تعلق نگرفته است تا با آیه‌ی 28 سوره‌ی اعراف منافات داشته باشد و یا اگر هم به «عصیان» تعلق گرفته باشد منظور امر تشریعی به عصیان نیست؛ بلکه به معنای آماده سازی زمینه ای است تا فاسقان و فاجران به صورت اختیاری به فسق و فجور پردازند و تنها هنگامی انجام می پذیرد که آنها بر گزینش راه نادرست اصرار ورزیده و از هدایت به کلی سرباز زده باشند.
پاسخ تفصیلی:
در آیه‌ی 7 از سوره‌ی مبارکه‌ی آل عمران، آیات قرآن به دو دسته تقسیم می شوند: محکمات و متشابهات. (3)
مراد از «آیاتٌ مُحْکَماتٌ» آیاتی است که مفهومشان به قدری روشن است که جای گفتگو و بحث در آنها نیست. این آیات از آنجا که اصل و مرجع و مفسر و توضیح دهنده‌ی آیات دیگر هستند «ام الکتاب» نامیده شده اند. منظور از «مُتَشَابِهَاتٌ» نیز آیاتی است که معانی آنها در بدو نظر پیچیده است، و در آغاز، احتمالات متعددی در آنها می رود؛ اگرچه با توجه به آیات محکم، تفسیر آنها روشن است. (4)
لازم به ذکر است که این روش یعنی مراجعه به کلمات صریح و روشن یک گوینده برای فهمیدن کلمات مبهم او، در تمام دنیا مرسوم و به اصطلاح «سیره‌ی عقلا» است.
با توجه به این توضیحات به سراغ آیات محل بحث می رویم. آیه‌ی 28 سوره‌ی اعراف از معنای روشن و صریحی برخوردار است و احتمالات متعدد در آن نمی رود؛ از این رو این آیه در دسته‌ی آیات محکم قرآن قرار می گیرد؛ خاصه این که محتوای آن مطابق با مقتضای عقل نیز هست؛ چرا که براساس برهان های محکم عقلی، خداوند از هر نقصی مبراست و عدل مطلق است؛ بنابراین امر به فسق و فجور نمی کند.
اما درباره‌ی آیه‌ی 16 سوره اسراء می توان گفت بدون شک یکی از آیات متشابه قرآن است؛ چرا که احتمالات متعددی درباره‌ی آن وجود دارد؛ احتمالاتی همچون این که: متعلَّق «امر» در این آیه، شاید طاعت است و شاید عصیان.
بنابراین آیه‌ی «أَمَرْنَا مُتْرَفِیهَا فَفَسَقُوا فِیهَا» جزو دسته‌ی متشابهات قرآنی است و از آنجا که مرجع توضیح دهنده‌ی آیات متشابه، محکمات قرآنی است و آیه‌ی 28 سوره‌ی اعراف از آن جمله است درنتیجه باید با عنایت به محتوای این آیه‌ی محکم قرآنی درباره‌ی مضمون آن آیه‌ی متشابه قضاوت نمود. مفسران در تفسیر آیه‌ی 16 سوره‌ی اسراء دو نظر عمده را مطرح کرده اند:
الف) اکثر مفسران شیعه و سنی معتقدند که «امر» در «أَمَرْنَا مُتْرَفِیهَا فَفَسَقُوا فِیهَا»، به «طاعت» تعلق گرفته است نه «فسق». به عبارت دیگر معنای آیه این است که «ما ثروتمندان خوشگذران آن شهر را به طاعت امر کردیم؛ ولی آنها مخالفت کرده، راه فسق و فجور در پیش گرفتند».
در تفسیر مجمع البیان در این باره چنین می خوانیم:
«[مراد از این آیه این است که] هر گاه پس از اتمام حجت و فرستادن پیامبران، بخواهیم اهل قریه ای را هلاک کنیم، رؤسای قریه را به طاعت و پیروی پیامبران امر می کنیم و این امر را همواره تکرار می کنیم و دلایل بی‌شماری برای آنها آماده می سازیم، تا بر معصیت‌کاران اتمام حجت شود و ترسانیده شوند؛ ولی آنها همچنان در معصیت غوطه‌ور می شوند و از فرمانبرداری ما امتناع می کنند. در این وقت، واجب می شود که به تهدید خود جامه‌ی عمل بپوشانیم و آنها را هلاک سازیم». (5)ب) برخی از مفسرین هم معتقدند که امر در آیه، به «عصیان» تعلق گرفته است نه «طاعت». به عبارت دیگر معنای آیه این است که «ما ثروتمندان خوشگذران آن شهر را به عصیان امر کردیم پس آنها معصیت نمودند». با این وجود، ایشان معنای «امر به عصیان» را به نحوی تفسیر می کنند که اشکال فوق برطرف شود.
.jpg "خداوند، آمر به فحشاء یا ناهی از آن!؟")
به نظر مرحوم علامه طباطبایی، امر در این آیه به عصیان تعلق گرفته است (یعنی: امرناهم بالعصیان ففسقوا)؛ لکن معنی «امر به عصیان» در اینجا «امر تشریعی» نیست؛ یعنی این طور نیست که خداوند مانند همه‌ی امر و نهی هایی که در مورد واجبات و محرمات دینی دارد به فسق و گناه هم امر کرده باشد؛ بلکه امر به عصیان در این جا یعنی: ما نعمت را بر ایشان فراوان افاضه نمودیم تا بدین وسیله دسترسی ایشان به فسق بیشتر گشته و فسق را از حد بگذرانند و عذاب بر آنان نازل شود.
خداوند وقتی چنین چیزی را برای قومی مقدر می کند که آنها قبلاً نافرمانی هایی کرده اند و مستحق عذاب الهی شده اند؛ آنگاه خداوند برای این که آنها را مجازات نماید چنین امری می نماید. (6)
حاصل این که، «امر» در آیه‌ی 16 سوره‌ی اسراء یا اساساً به معصیت تعلق نگرفته است تا با آیه‌ی 28 سوره‌ی اعراف منافات داشته باشد و یا اگر هم به «عصیان» تعلق گرفته باشد منظور امر تشریعی به عصیان نیست؛ بلکه به معنای آماده سازی زمینه‌ی فسق و فجور اختیاری فاسقان و فاجران است و تنها هنگامی انجام می پذیرد که آنها بر گزینش راه نادرست اصرار ورزیده و خود را مستحق عذاب کرده باشند.
پی‌نوشت‌ها:
1. «وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَیهَا آبَاءَنَا وَاللهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللهَ لَا یأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ» اعراف (7) / 28.
2. «وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیةً أَمَرْنَا مُتْرَفِیهَا فَفَسَقُوا فِیهَا فَحَقَّ عَلَیهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِیرًا». اسراء (17) / 16.
3. «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیکَ الْکِتَابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیغٌ فَیتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِیلِهِ وَمَا یعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللهُ وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا یذَّکَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ».
4. تفسیر نمونه، ج 2، ص 433.
5. برای اطلاع از نظرات مفسرینی که متعلق امر را در آیه‌ی شریفه اطاعت خداوند می دانند به منابع زیر مراجعه نمایید:
مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج 6، ص 626؛ التبیان فی تفسیر القرآن، ج 6، ص 458؛ تفسیر نمونه، ج 12، ص 58؛ مخزن العرفان فی تفسیر قرآن، ج 7، ص 287؛ تفسیر الکاشف، ج 5، ص 31؛ تفسیر منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، ج 5، ص 263؛ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج 8، ص 41؛ تفسیر الجلالین، ص 286؛ زبدة التفاسیر، ج 4، ص 18؛ تفسیر القرآن، الکریم (شبر)، ص 280؛ تفسیر آسان، ج 9، ص 393؛ کشف الأسرار و عدة الأبرار، ج 5، ص 531.
6. المیزان، ج 13، ص 83. نیز ر.ک: أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج 8، ص 233.
منبع: پاسخ به شبهات قرآنی (ناسازگاری در قرآن، توهم یا واقعیت)، گروه نویسندگان، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ و نشر بین الملل، چاپ اول، 1391ش.
