«به یاد آرید زمانی را که به فرشتگان گفتیم: برای آدم سجده کنید! آن‌ها همگی سجده کردند جز ابلیس که از جن بود و از فرمان پروردگارش بیرون شد». (2)
این دوگانه‌گویی چگونه حل می شود؟
پاسخ اجمالی:
با توجه به ویژگی های فرشتگان که در قرآن و روایات اشاره شده است استثنایی که در آیه‌ی 34 سوره‌ی بقره آمده است نمی تواند دلیلی بر این باشد که ابلیس از جنس ملائکه بوده است؛ بلکه این آیه نهایت دلالتش این است که در مقطعی، ابلیس در جمع ملائکه حضور داشته و با نافرمانی از دستور خدا از جمع ایشان اخراج شده است.
پاسخ تفصیلی:
علاوه بر آیه‌ی 50 از سوره‌ی کهف که به جن بودن ابلیس تصریح نموده است با بررسی آیاتی دیگر که به توصیف ملائکه و بیان ویژگی های ایشان پرداخته نیز می توان فهمید که ابلیس از جنس ملائکه نیست.
ویژگی برجسته و معروف ملائکه‌ی الهی عصمت از گناه است. قرآن کریم در این باب می فرماید:
«خدا را در آنچه فرمانشان می دهد نافرمانی نمی کنند، و آنچه را مأمور شده‌اند انجام می دهند». (3)
چه بسا همین عصمت از گناه ایشان را شایسته‌ی مسئولیت ابلاغ پیام الهی به انبیاء نموده است:
«ستایش مخصوص خدوندی است آفریننده‌ی آسمان ها و زمین، که فرشتگان را رسولانی قرار داد دارای بال های دوگانه و سه‌گانه و چهارگانه». (4)
قرآن کریم با تکریم از ملائکه یاد می کند:
«لوح هایی والاقدر و پاکیزه که به دست سفیرانی است والامقام و فرمانبردار و نیکوکار» (5)
و همه را از دشمنی ورزیدن با ملائکه بازمی دارد:
«کسی که دشمن خدا و فرشتگان و رسولان او و جبرئیل و میکائیل باشد [کافر است و] خداوند دشمن کافران است». (6)
ملاحظه‌ی همین ویژگی ها کافی است تا ابلیس را از جرگه‌ی آنان خارج دانیم؛ چرا که قرآن ابلیس را معصیت‌کار (7) و دشمن انسان (8) معرفی می نماید. چنین موجودی طبیعتاً نه لیاقت رسالت الهی را دارد و نه از کرامتی برخوردار است و در نتیجه از ملائکه نخواهد بود.
این حقیقت را در روایات متعددی می توان مشاهده نمود؛ به عنوان مثال: در روایتی آمده است که از امام صادق (علیه السلام) پرسیده شد: ابلیس فرشته بود یا جن؟ و آیا عهده‌دار کاری در آسمان ها بود؟ حضرت فرمودند: نه فرشته بود و نه کاری در آسمان ها برعهده داشت. او جن بود؛ ولی در جمع ملائکه بود تا وقتی فرمان سجده‌ی بر آدم از طرف خدا صادر شد، او نافرمانی کرد و ذاتش آشکار شد. (9)
حاصل این که، با توجه به آنچه بیان شد روشن می شود استثنایی که در آیه‌ی 34 سوره‌ی بقره آمده است (10) نمی تواند دلیلی بر این باشد که ابلیس از جنس ملائکه بوده است؛ بلکه این آیه نهایت دلالتش این است که در مقطعی، ابلیس در جمع ملائکه حضور داشته و با نافرمانی از دستور خدا از جمع ایشان خارج شد. به تعبیر دیگر، استثنا در این آیه، استثنای منقطع است. در استثنای منقطع چیزی که حقیقتاً خارج از مجموعه است و جزو آن فرض شده، از آن مجموعه خارج می شود.
پی‌نوشت‌ها:
1. «وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ أَبَى وَاسْتَکْبَرَ وَکَانَ مِنَ الْکَافِرِینَ». بقره (2) / 34.
2. «وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ کَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ». کهف (18) / 50.
3. «لَا یعْصُونَ اللهَ مَا أَمَرَهُمْ وَیفْعَلُونَ مَا یؤْمَرُونَ». تحریم (66) / 6.
4. «الْحَمْدُ لِلهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَائِکَةِ رُسُلًا أُولِی أَجْنِحَةٍ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ». فاطر (35) / 1.
5. عبس (80) / 14-16.
6. بقره (2) / 98.
7. «از فرمان پروردگارش بیرون شد». کهف (18) / 50.
8. «او دشمن و گمراه کننده‌ی آشکاری است». قصص (28) / 15.
9. مجمع البیان، ج 1، ص 190.
10. «وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ».
منبع: پاسخ به شبهات قرآنی (ناسازگاری در قرآن، توهم یا واقعیت)، گروه نویسندگان، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ و نشر بین الملل، چاپ اول، 1391ش.
