پوستر یا علی بن ابیطالب(ع) به سبک کاشی کاری

موضوعات: پوستر یا علی بن ابی‌طالب(ع) به سبک مرصع‌کاری

تکنیک‌ اجرا: دیجیتال و دستی

شاخه هنری: خوشنویسی و گرافیک

صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران

زمان خلق اثر:  1402

نوع خط: نستعلیق

الگو اثر: هنرهای ایرانی و اسلامی

تقدیم به: قطب عالم امکان، حضرت امام زمان (عج)



موضوعات: پوستر یا علی بن ابی‌طالب(ع) به سبک مرصع‌کاری

تکنیک‌ اجرا: دیجیتال و دستی

شاخه هنری: خوشنویسی و گرافیک

صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران

زمان خلق اثر:  1402

نوع خط: نستعلیق

الگو اثر: هنرهای ایرانی و اسلامی

تقدیم به: قطب عالم امکان، حضرت امام زمان (عج)



موضوعات: پوستر یا علی بن ابی‌طالب(ع) به سبک مرصع‌کاری

تکنیک‌ اجرا: دیجیتال و دستی

شاخه هنری: خوشنویسی و گرافیک

صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران

زمان خلق اثر:  1402

نوع خط: نستعلیق

الگو اثر: هنرهای ایرانی و اسلامی

تقدیم به: قطب عالم امکان، حضرت امام زمان (عج)

تحلیل پوستر هنری، اثر ابوالفضل رنجبران
هنر کاشی‌کاری ایرانی و اسلامی یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های فرهنگی و هنری تمدن ایرانی است که ریشه در دوران پیش از اسلام دارد و با ورود اسلام به اوج شکوفایی رسید. این هنر، که اغلب با نقش‌مایه‌های گیاهی، هندسی و خوشنویسی ترکیب می‌شود، نمادی از هماهنگی بین زیبایی‌شناسی طبیعی و مفاهیم معنوی است.

پوستر مورد بررسی، که به سبک کاشی‌کاری سنتی طراحی شده، تجلی‌گر این سنت است و به حضرت علی بن ابی طالب، امام اول شیعیان و نماد عدالت و دانش در اسلام، اختصاص یافته است. این اثر با استفاده از خط نستعلیق، که عروس خطوط اسلامی نامیده می‌شود، و نقش‌مایه‌های گل و بوته، لایه‌هایی از عمق تاریخی و نمادین را در خود جای داده است.

در این مقاله، تصویر مرجع را لایه به لایه تحلیل می‌کنیم. تحلیل لایه به لایه به معنای بررسی اجزای ساختاری اثر از پایه‌ترین عناصر تا لایه‌های بالایی است، که هر لایه بر لایه قبلی افزوده می‌شود و کل اثر را شکل می‌دهد.

این روش، که در مطالعات هنری کاشی‌کاری رایج است، به درک بهتر از فرآیند خلق و معانی پنهان کمک می‌کند. ابتدا به زمینه تاریخی و فرهنگی می‌پردازیم، سپس لایه‌های تصویری را یکی یکی بررسی می‌کنیم، و در نهایت به نمادشناسی و اهمیت دینی آن اشاره خواهیم کرد. 

هنر کاشی‌کاری در ایران از دوران هخامنشیان آغاز شد، اما در دوره اسلامی، به ویژه در دوران سلجوقیان و صفویان، با ترکیب نقش‌مایه‌های اسلامی مانند اسلیمی و ختایی، تحول یافت. کاشی‌کاری نه تنها برای تزیین مساجد و کاخ‌ها به کار می‌رفت، بلکه در پوسترها و آثار گرافیکی مدرن نیز ادامه یافته است.

در این پوستر، سبک کاشی‌کاری معرق و هفت‌رنگ الهام‌بخش بوده، که در آن رنگ‌ها با دقت انتخاب می‌شوند تا حس عمق و درخشندگی ایجاد کنند. حضرت علی بن ابی طالب، که در هنر اسلامی اغلب با خطوط کوفی یا نستعلیق تصویر می‌شود، در این اثر به عنوان محور مرکزی قرار گرفته، که نشان‌دهنده جایگاه والای ایشان در فرهنگ شیعی است.

لایه اول: زمینه و پایه رنگی
لایه پایه‌ترین تصویر، زمینه آبی تیره است که کل پوستر را پوشش می‌دهد. این لایه، همچون بوم نقاشی، اساس ساختار اثر را تشکیل می‌دهد. رنگ آبی در هنر کاشی‌کاری ایرانی نمادی از آسمان، آب و آرامش الهی است. در مساجد تاریخی مانند مسجد امام اصفهان، زمینه آبی برای ایجاد حس بی‌کرانگی به کار رفته، و اینجا نیز همین نقش را ایفا می‌کند.

جزئیات ریز این لایه شامل بافتی شبیه به کاشی‌های لعاب‌دار است، که با گرادیان ملایم از آبی تیره به سمت مرکز روشن‌تر می‌شود. این گرادیان، که در کاشی‌کاری سنتی با پخت لعاب ایجاد می‌شود، عمق بصری می‌بخشد و چشم را به سمت مرکز هدایت می‌کند.

در بررسی دقیق‌تر، این زمینه نه یک رنگ یکنواخت، بلکه دارای بافتی ریز است که شبیه به ترک‌های طبیعی کاشی‌های قدیمی است. این بافت، که در هنر ایرانی به عنوان "ترک‌خوردگی کنترل‌شده" شناخته می‌شود، از تکنیک‌های دوران تیموریان الهام گرفته و حس قدمت و اصالت می‌دهد.

اطراف زمینه با حاشیه‌ای از نقش‌مایه‌های گیاهی احاطه شده، اما خود زمینه خالی از نقش نیست؛ نقاط کوچک زرد و سفید در آن پراکنده‌اند که شبیه به ستارگان آسمان شب هستند. این جزئیات، که در بزرگ‌نمایی قابل مشاهده است، نمادی از جهان هستی و جایگاه حضرت علی به عنوان دروازه دانش الهی است.

رنگ آبی همچنین در نمادشناسی اسلامی به عنصر آب اشاره دارد، که در روایات شیعی، حضرت علی را به چشمه دانش تشبیه کرده‌اند. لایه زمینه حدود ۷۰ درصد مساحت پوستر را پوشش می‌دهد و پایه‌ای برای لایه‌های بعدی فراهم می‌کند. بدون این لایه، اثر فاقد عمق می‌بود، و هنرمند با انتخاب این رنگ، تعادل بصری ایجاد کرده است.

پایه‌ی همه چیز، یک آبی تیره و ژرف هست؛ مثل آسمان شب کویر، مثل عمق دریا. این آبی، در هنر ایرانی همیشه نماد آسمان و آب و آرامش الهی بوده. اگر دقیق نگاه کنی، این زمینه یکنواخت نیست؛ بافتی شبیه ترک‌های ظریف کاشی‌های قدیمی داره، سایه‌روشن‌های ملایمی که چشم رو به سمت مرکز می‌کشاند. نقطه‌های ریز زرد و سفید هم مثل ستاره‌های پراکنده تو آسمون شب دیده می‌شن. این لایه، هفتاد درصد کل تصویر رو پوشونده و بدون اون، هیچ عمقی وجود نداشت.

لایه دوم: حاشیه‌ها و مرزهای پیچیده
لایه بعدی، حاشیه‌های اطراف پوستر است که با نقش‌مایه‌های زنجیره‌ای نارنجی و آبی تزیین شده. این حاشیه‌ها، که شبیه به زنجیره‌های به‌هم‌پیوسته هستند، از سبک کاشی‌کاری معقلی الهام گرفته‌اند، جایی که کاشی‌ها در زوایای خاص کنار هم قرار می‌گیرند.

جزئیات ریز این لایه شامل پیچش‌های مارپیچی است که هر پیچش با خطوط نازک آبی جدا شده و با نقاط طلایی برجسته می‌شود. عرض حاشیه حدود ۵ درصد از کل پوستر است، اما اهمیت آن در ایجاد قاب‌بندی است.

در هنر ایرانی، حاشیه‌ها نمادی از مرز بین جهان مادی و معنوی هستند. اینجا، رنگ نارنجی که با آبی ترکیب شده، تعادل بین گرما و سرما را نشان می‌دهد. هر زنجیره شامل ۸ تا ۱۰ حلقه است که به صورت تکراری دور پوستر می‌چرخد، و این تکرار، یادآور ذکرهای دینی است. در بررسی دقیق، می‌بینیم که خطوط نارنجی ضخیم‌تر از آبی هستند، که این تفاوت ضخامت، حس حرکت ایجاد می‌کند. این تکنیک در کاشی‌کاری صفوی رایج بود، جایی که هنرمندان با لایه‌گذاری لعاب، عمق می‌آفریدند.

حاشیه پایین پوستر متفاوت است؛ شامل متنی به خط نستعلیق که احتمالاً نام هنرمند یا تاریخ اثر را نشان می‌دهد. این متن با رنگ سیاه روی زمینه سیاه نوشته شده، که کنتراست کمی دارد اما جزئیات آن شامل کشیدگی‌های ظریف حروف است. این لایه، پوستر را از یک اثر ساده به یک قاب هنری تبدیل می‌کند.

دور تا دور پوستر، یک نوار حاشیه‌ی پیچ‌درپیچ و به‌هم‌تنیده هست؛ مثل زنجیرهای طلایی و فیروزه‌ای که در کاشی‌کاری‌های معقلی می‌بینیم. هر حلقه با دقت به حلقه‌ی بعدی وصل شده، با خطوط نازک آبی که از نارنجی جدا می‌شن. این حاشیه، تصویر رو قاب می‌کنه و مرز بین دنیای بیرون و دنیای مقدس داخل رو نشون می‌ده. تکرار این زنجیره‌ها، انگار ذکر مداومی هست که دور نام حضرت علی می‌چرخه.

لایه سوم: نقش‌مایه‌های گیاهی و گل‌ها
این لایه، غنی‌ترین بخش پوستر از نظر جزئیات است و شامل گل‌ها و بوته‌های رنگارنگ است که دور دایره مرکزی پراکنده شده‌اند. نقش‌مایه‌های گیاهی در هنر اسلامی ایرانی، که به ختایی و اسلیمی معروف هستند، نمادی از بهشت و رشد معنوی هستند. در این پوستر، گل‌ها در رنگ‌های صورتی، قرمز، زرد و آبی طراحی شده‌اند، و هر گل شامل چندین لایه گلبرگ است.

ابتدا به گل‌های صورتی بپردازیم: هر گل صورتی دارای ۵ تا ۷ گلبرگ است که با خطوط نازک سفید حاشیه‌گذاری شده. مرکز گل با نقطه زرد برجسته است، که نمادی از نور الهی است. بوته‌ها از پایین به بالا رشد می‌کنند، و برگ‌ها با رنگ سبزآبی، پیچش‌های مارپیچی دارند.

این پیچش‌ها، که در اسلیمی رایج است، نشان‌دهنده جریان زندگی هستند. در جزئیات ریز، می‌بینیم که هر برگ دارای رگه‌های زرد است که شبیه به رگ‌های طبیعی برگ‌هاست، اما استیلیزه شده.

گل‌های قرمز در پایین پوستر بیشتر هستند و نمادی از عشق و شهادت، که با شخصیت حضرت علی هم‌خوانی دارد. هر گل قرمز با غنچه‌های کوچک احاطه شده، که این غنچه‌ها با رنگ نارنجی، حس رویش را القا می‌کنند.

نقش بوته‌ها به صورت قرینه طراحی شده، که این قرینگی در هنر اسلامی نمادی از تعادل جهان است. در مجموع، حدود ۵۰ گل و بوته در این لایه وجود دارد، که هر کدام با دقت میلی‌متری کشیده شده.

این لایه از دوران مغول الهام گرفته، جایی که هنرمندان ایرانی نقش‌مایه‌های چینی را با سبک اسلامی ترکیب کردند. نمادشناسی گل‌ها شامل بهشت موعود است، و در روایات، حضرت علی به باغ دانش تشبیه شده. این لایه بر زمینه آبی افزوده شده و کنتراست ایجاد می‌کند.

لایه چهارم: دایره مرکزی و خوشنویسی
محور اصلی پوستر، دایره مرکزی با خوشنویسی طلایی "یا علی بن ابی طالب" به خط نستعلیق است. این لایه، بالاترین سطح بصری است و چشم را بلافاصله جذب می‌کند. خط نستعلیق، که توسط میرعلی تبریزی در قرن هشتم هجری ابداع شد، ترکیبی از نسخ و تعلیق است و ویژگی‌هایی مانند کشیدگی حروف و انحنای نرم دارد.

در جزئیات، حرف "یا" با کشیدگی بلند آغاز می‌شود، که نمادی از فراخوانی الهی است. "علی" با حروف متصل و طلایی برجسته، حس قداست می‌دهد. "بن" کوچک‌تر است اما با نقطه‌های دقیق، و "ابی طالب" با انحنای بوته‌مانند پایان می‌یابد. رنگ طلایی، که در کاشی‌کاری با لعاب طلا ایجاد می‌شود، نمادی از نور و جاودانگی است. دایره اطراف خوشنویسی با حاشیه آبی، که شامل نقاط سفید است، قاب‌بندی شده.

این خط در هنر اسلامی برای متون غیرقرآنی رایج است و اینجا، جایگاه حضرت علی را برجسته می‌کند. لایه خوشنویسی بر نقش‌مایه‌های گیاهی افزوده شده و تعامل بین و تصویر ایجاد می‌کند.

نمادشناسی و اهمیت دینی
در نمادشناسی، گل‌ها نماد بهشت، آبی نماد آرامش، و خوشنویسی نماد کلام الهی است. حضرت علی در هنر اسلامی، اغلب با این عناصر تصویر می‌شود، که نشان‌دهنده عدالت و دانش ایشان است.

نتیجه‌گیری
این پوستر، تجلی‌گر سنت کاشی‌کاری است و لایه‌های آن، عمق فرهنگی ایران را نشان می‌دهد. تحلیل لایه به لایه نشان می‌دهد چگونه هر جزء به کل معنا می‌بخشد. این پوستر، فقط یک تصویر نیست؛ یک باغ بهشتی کوچیکه که نام حضرت علی رو در مرکزش داره. هر لایه‌اش، هر گلبرگ و هر پیچشی، داره از عدالت و دانش و زیبایی اون بزرگ‌مرد حرف می‌زنه. انگار کاشی‌کار عاشقی، با دستای پر از عشق، این اثر رو ساخته تا هر که نگاهش می‌کنه، یاد شیر خدا بیفته.


در پایان:
جا دارد که از دلسوزی، همراهی و توجه اساتید معظم، متعهد، متدین و مجاهدِ خود در کسوت شاگردی، از زحمات ارزشمند استاد مسعود نجابتی و عبدالرسول یاقوتی، سید حسن موسی زاده، ناصر طاووسی و ابوالفضل خزائی تقدیر و تشکر نمایم.

شاگرد شما، ابوالفضل رنجبران

© کلیه حقوق متعلق به صاحب اثر و پرتال فرهنگی راسخون است. استفاده از مطالب و آثار فقط با ذکر منبع بلامانع است.