بیان مسئله:
بیتالمال به عنوان مهمترین منبع مالی حکومتهای اسلامی، همواره نقشی تعیینکننده در تحقق عدالت اجتماعی و تأمین رفاه عمومی داشته است. با این حال، در دوران پیش از خلافت علوی، این نهاد حیاتی از مسیر اصلی خود منحرف شده و به ابزاری برای ثروتاندوزی گروههای خاص تبدیل گردید. بیتالمال به خزانه شخصی زمامداران بدل شد و بذل و بخششهای شگفتآور، اعتماد عمومی را به شدت خدشهدار ساخت.
امام علی(ع) پس از عهدهدار شدن حکومت در سال ۳۵ هجری، با وضعیتی مواجه شدند که در آن، داراییهای عمومی از حاکمیت امانتداری خارج شده بود، زمینها به عنوان رانت واگذار میشد، روشهای مالیاتی ناعادلانه بود، کارگزاران با مردم بدرفتاری میکردند و مصارف ویژه به جیب خواص و ویژگان سرریز میشد. در چنین شرایطی، بازسازی نظام بیتالمال، به عنوان مهمترین وظیفه حکومت علوی مطرح گردید.
ضرورت مسئله:
بررسی اقدامات عملی امام علی(ع) در نظاممند ساختن بیتالمال، نه تنها از حیث تاریخی حائز اهمیت است، بلکه الگویی ماندگار برای نظامهای اقتصادی امروزی به شمار میرود. در عصری که فساد مالی، رانتخواری و تبعیض طبقاتی به عنوان مهمترین چالشهای جوامع بشری مطرح هستند، بازخوانی سیره اقتصادی علوی میتواند راهگشای بسیاری از مشکلات باشد.
امام علی(ع) در طول پنج سال حکومت خود، با اتخاذ ده اقدام اساسی، نظام اقتصادی را از وضعیت آشفته و ناعادلانه به نظامی عادلانه، کارآمد و کریمانه تبدیل کردند. از این رو، تبیین این اقدامات، نه تنها برای شناخت سیره اقتصادی امام علی(ع) ضروری است، بلکه میتواند الگویی کارآمد برای حاکمان و کارگزاران امروزی در مسیر تحقق عدالت و کرامت انسانی باشد. (۲)
اهداف مقاله:
هدف کلی مقاله: تبیین ده اقدام عملی امام علی(ع) در نظاممند ساختن بیتالمال و ارائه الگویی برای تحقق عدالت و کرامت اقتصادی در جوامع امروزی.
سؤال اول (بخش اول): مفهوم امانتداری در بیتالمال چیست و چگونه نهادینه شد؟
سؤال دوم (بخش دوم): زمینهای رانتگونه چگونه به بیتالمال بازگردانده شد؟
سؤال سوم (بخش سوم): برنامه افزایش درآمدهای عمومی چه بود و به رفع فقر انجامید؟
سؤال چهارم (بخش چهارم): اعتماد عمومی در پرداخت تکالیف مالی چگونه بازسازی شد؟
سؤال پنجم (بخش پنجم): رفتار کارگزاران بیتالمال چگونه اصلاح گردید؟
سؤال ششم (بخش ششم): روشهای مالیاتی چگونه اصلاح و منعطف شد؟
سؤال هفتم (بخش هفتم): مالیاتهای جدید با چه رویکردی وضع گردید؟
سؤال هشتم (بخش هشتم): نظام خراج چگونه ساماندهی و عادلانه شد؟
سؤال نهم (بخش نهم): سرانه بیتالمال چگونه بدون تأخیر پرداخت شد؟
سؤال دهم (بخش دهم): مصارف ویژه چگونه به نیازمندان اختصاص یافت؟
۱۰ اقدام عملی حضرت علی(ع) برای نظاممند ساختن بیتالمال
بخش اول: حفظ امانتدارانه داراییهای عمومی🔹 امانت در داراییهای عمومی
نخستین اقدام امام علی(ع) برای نظاممند ساختن بیتالمال، حفظ امانتدارانه داراییهای عمومی بود. در دوران پیش از حکومت علوی، داراییهای عمومی از حاکمیت امانتداری خارج شده بود و کسی این اموال را امانت نمیدانست. تلاش حضرت این بود که داراییهای عمومی، امانت همه مردم تلقی شود و سر سوزنی کسی از بالاترین تا پایینترین فرد، حق تصرف در این اموال بر خلاف قانون و ضوابط حاکم را نداشته باشد. این نگاه، تحولی بنیادین در نظام اقتصادی آن روزگار به شمار میرفت.
امام علی(ع) معتقد بود که بیتالمال امانتی الهی در دست حکومت است و هیچ کس، حتی خود حاکم، حق ندارد ذرهای از آن را به ناحق بردارد. این نگاه امانتدارانه، زیربنای همه اقدامات بعدی ایشان در نظاممند ساختن اقتصاد جامعه شد. از همین رو، حضرت در روزهای نخست حکومتداری خود، این اصل را به صراحت برای مردم تبیین کرد و آن را به عنوان سنگ بنای نظام اقتصادی خویش قرار داد.
🔹 بازتعریف رابطه حاکم با بیتالمال
روز نخستی که حضرت حکومت را به دست گرفت، در خطبهای که خطاب به مردم ایراد کرد، فرمود:«أَلا وَ إِنَّهُ لَیْسَ لِی أَمْرٌ دُونَکُمْ إِلَّا مَفَاتِیحُ مَالِکُمْ» (۱)مردم بدانید که من در قبال شما جز کلیددار، خزانهدار و امانتدار داراییهایتان نیستم.
سپس حضرت تأکید کردند:«وَ لَیْسَ لِی أَنْ آخُذَ دِرْهَماً دُونَکُمْ» (۲)بدانید مرا این حق نیست. من حق ندارم بیاجازه شما درهمی را بردارم.
این جملات، نشاندهنده عمق نگاه امانتدارانه امام به بیتالمال است. ایشان خود را نه مالک، که خزانهدار مردم معرفی میکردند و هرگونه تصرف در داراییهای عمومی را بدون اجازه مردم، ناروا میدانستند. این رویکرد، تفاوتی اساسی با روش حکومتهای پیشین داشت که در آنها حاکمان خود را صاحباختیار بیتالمال میدانستند و هرگونه تصرفی را برای خود جایز میشمردند.
امام علی(ع) با این بیان، مرزهای روشنی میان حقوق حاکمیت و حقوق مردم ترسیم کرد و نشان داد که حاکم، تنها خزانهدار و امانتدار مردم است و هیچ حق تصرفی فراتر از آنچه قانون و ضوابط تعیین میکند، ندارد. این اصل، یکی از مهمترین مبانی نظام اقتصادی حکومت علوی به شمار میرفت.
🔹 نهادینهسازی فرهنگ امانتداری در کارگزاران
حضرت در تمام دوران حکومتداری خود تلاش میکرد این نگاه و فرهنگ را در همه جا، بهویژه در مجموعه کارگزاران حکومت، نهادینه سازد. ایشان همواره تأکید میکرد که مجموعه نیروهایی که حکومت را اداره میکنند نیز باید داراییهای عمومی را امانتدارانه بنگرند و در آن دخل و تصرف نکنند.
به عنوان مثال در همان اوایل حکومت، حضرت نامهای به اشعث بن قیس، استاندار آذربایجان نوشتند و به او یادآوری کردند:«وَ فِی یَدَیْکَ مَالٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ» (۳)آنچه در اختیار توست، اموال عمومی و داراییهای مردم است.و سپس فرمودند:وَ أَنْتَ مِنْ خُزَّانِهِ» (۴)تو تنها خزانهداری.
این نامه نشان میدهد که امام علی(ع) کارگزاران خود را به عنوان خزانهداران بیتالمال میشناختند و همواره به آنان گوشزد میکردند که در برابر داراییهای عمومی مسئولند و حق هیچگونه تصرف ناروایی در آن را ندارند. حضرت با این رویکرد، میخواستند فرهنگ امانتداری را از بالاترین سطوح حکومت تا پایینترین لایههای آن گسترش دهند.
امام علی(ع) در تمام مدت حکومتداری خود، هیچگونه مسامحهای در این زمینه روا نمیداشت و هر جا که کمترین تخلفی را در این حوزه مشاهده میکرد، با قاطعیت تمام با آن برخورد مینمود. این رویکرد، تأثیری شگرف در ایجاد اعتماد عمومی نسبت به حکومت و نظام بیتالمال داشت.
🔹 مقابله با ذهنیت امتیازخواهی یاران و نزدیکان
بعد از اینکه حضرت حکومت را به دست گرفت، تلاش میکرد این اصل را که کسی حق تصرف غیرقانونی در داراییهای عمومی را ندارد، القا کند. منتها ذهنیتی از قبل شکل گرفته بود که وابستگان به گروه حاکم یا کسانی که برای گروه به قدرت رسیده خدماتی انجام دادهاند، باید امتیازات مالی بگیرند. این ذهنیت، میراث دوران پیشین بود که در آن، بیتالمال به مثابه خزانه شخصی حاکم و یاران او تلقی میشد.
یکی از اصحاب و یاران امام علی(ع) به نام عبدالله بن زمعه، با چنین نگاهی که از قبل پیدا شده بود، نزد امام آمد و درخواست کرد که امتیاز، فرصت و رانت مالی به او داده شود. در این هنگام، حضرت خطاب به عبدالله فرمود:
«إِنَّ هَذَا الْمَالَ لَیْسَ لِی وَ لَا لَکَ» (۵) داراییهای عمومی بیتالمال نه از آن من است و نه از آن تو. و سپس افزود: «وَ إِنَّمَا هُوَ فَیْءٌ لِلْمُسْلِمِینَ» (۶) این داراییهای عمومی، مال مردم است.
در واقع، نه من میتوانم در این داراییها دخل و تصرف کنم و نه شخص دیگری. اگر تو حق قانونی داری، بهره میبری و اگر نداری، هیچ بهره دیگری نخواهی برد. سپس امام علی(ع) فرمودند: «آنچه نتیجه زحمت و تلاش دیگران است، به دهان دیگری نمیرسد.» (۷)
عبدالله از سخن امام علی(ع) بسیار ناراحت شد و رفت، اما برای امام علی(ع) مهم نبود که دوستان، نزدیکان، خویشان و طرفدارانش از حفظ حدود، حریمها، مرزها و قانون ناراحت شوند. آنچه برای ایشان اهمیت داشت، اجرای عدالت و پاسداشت حقوق عمومی بود.
این رویکرد امام علی(ع) نشان میدهد که ایشان در نظام اقتصادی خود، هیچگونه تبعیضی را حتی برای نزدیکترین یارانش نمیپذیرفت و همه را در برابر قانون یکسان میدانست. این اصل برابری، یکی از مهمترین ارکان نظام اقتصادی علوی به شمار میرفت.
🔹 اصل برابری همه در برابر قانون مالی
حضرت در پاسخ به عبدالله بن زمعه، به صراحت اعلام کرد که بیتالمال نه از آن حاکم است و نه از آن یاران و نزدیکان، بلکه از آن همه مردم است. این نگاه، انقلابی در نظام مالی آن روزگار به شمار میرفت، زیرا در حکومتهای پیشین، چنین برداشتی از بیتالمال وجود نداشت و داراییهای عمومی به عنوان غنیمت گروه حاکم تلقی میشد.
امام علی(ع) با این رویکرد، میخواست به همه نشان دهد که در حکومت او، هیچ کس نمیتواند به دلیل نزدیکی به حاکم یا خدماتی که انجام داده، امتیاز مالی ویژهای دریافت کند. هر کس فقط به اندازه حق قانونی خود میتواند از بیتالمال بهرهمند شود و هیچگونه رانت و امتیازی در این نظام وجود ندارد.
این رویکرد، نه تنها در کلام، بلکه در عمل نیز توسط امام علی(ع) پیاده شد. ایشان در تمام مدت حکومتداری خود، به هیچ کس، حتی نزدیکترین افراد به خود، اجازه نداد که ذرهای از بیتالمال را به ناحق تصرف کند. این عملکرد، اعتماد عمومی را به نظام اقتصادی حکومت علوی بازگرداند و نشان داد که در این حکومت، عدالت بر هر چیز دیگری مقدم است.
بخش دوم: بازگرداندن زمینهای رانتگونه واگذار شده در دوران عثمان
🔹 فسخ قراردادهای زمینی عثمان بن عفان
دومین اقدام امیرمؤمنان برای سر و سامان بخشیدن به نظام بیتالمال، بازگرداندن زمینهایی بود که در دوران خلافت عثمان بن عفان به ناروا و به عنوان رانت به این و آن واگذار شده بود. در آن زمان رسمی صورت گرفته بود که خویشاوندان، نزدیکان، دوستان، همحزبیها و همگروهیها از امکانات خاصی بهرهمند میشدند و یا رانت دریافت میکردند. این رویه، بیتالمال را به خزانهای برای بخششهای بیحساب و کتاب تبدیل کرده بود و اعتماد عمومی را به شدت خدشهدار ساخته بود.
امام علی(ع) پس از عهدهدار شدن حکومت، این زمینهای واگذار شده را فسخ کرد و تأکید نمود که این زمینها باید به بیتالمال بازگردد. حضرت در این باره فرمود:
«أَلا إِنَّ کُلَّ قَطِیعَةٍ اَقْطَعَهَا عُثْمَانُ وَ کُلَّ مَالٍ اَعْطَاهُ مِنْ مَالِ اللَّهِ فَهُوَ مَرْدُودٌ فِی بَیْتِ الْمَالِ» (۸) بدانید تمام زمینهایی که عثمان در تیول این و آن در آورده و آنچه که از داراییهای عمومی به این و آن بخشیده است، باید به بیتالمال برگردد.
این اقدام، نشاندهنده عزم راسخ امام علی(ع) در بازگرداندن حقوق غصبشده مردم و پاکسازی نظام اقتصادی از هرگونه رانت و امتیاز ویژه بود. حضرت با این کار، پیام روشنی به همه کارگزاران و مردم داد که در حکومت او، هیچگونه بخشش و واگذاری غیرقانونی زمین و اموال عمومی پذیرفته نیست و هر آنچه به ناحق از بیتالمال خارج شده، باید به آن بازگردانده شود.
🔹 منابع تاریخی تأکیدکننده بر این اقدام
این فرمایش حضرت در منابع معتبری همچون کتاب اثبات الوصیه، شرح الاخبار و شرح ابنابیالحدید آمده است. نقل این رویداد در منابع مختلف نشان از اهمیت این اقدام تاریخی دارد که در آن، امام علی(ع) با شجاعت تمام، یکی از بزرگترین چالشهای اقتصادی دوران خود را با قاطعیت حل و فصل کرد.
بازگرداندن این زمینها، علاوه بر جنبه اقتصادی، پیامدهای سیاسی و اجتماعی مهمی نیز به همراه داشت. از یک سو، نشان میداد که در نظام علوی، هیچ کس نمیتواند از امتیازات ناروا بهرهمند شود و از سوی دیگر، اعتماد عمومی را به نظام اقتصادی بازمیگرداند. این اقدام، الگویی برای همه حکومتها در برخورد با رانتها و امتیازات ویژه است.
امام علی(ع) با این کار، عملاً نشان داد که دوران بخششهای بیحساب و کتاب و واگذاریهای غیرقانونی به پایان رسیده است. ایشان میخواستند بیتالمال را از خزانهای که در اختیار گروه خاصی بود، به امانتی عمومی برای همه مردم تبدیل کنند.
🔹 عهدنامه مالک اشتر و نهی از بخشش زمین به نزدیکان
امام علی(ع) در عهدنامه مالک اشتر نیز به مالک فرمود:«به هیچ عنوان به هیچ یک از اطرافیان و خویشاوندانت زمینی را به بخشش وا مگذار.» (۹)این تأکید حضرت، نشاندهنده عمق نگاه ایشان در مبارزه با هرگونه رانت و امتیاز ویژه است. ایشان حتی به کارگزاران خود سفارش میکردند که از بخشش زمین به نزدیکان و اطرافیان خودداری کنند، زیرا این کار، نه تنها به بیتالمال آسیب میزند، بلکه عدالت را در جامعه خدشهدار میسازد.
امام علی(ع) در این عهدنامه، خط مشی روشنی برای کارگزاران خود ترسیم میکرد که بر اساس آن، هیچ کس نمیتواند به بهانه نزدیکی به حاکم یا خدمات انجام شده، از بیتالمال بهرهای بیش از حق خود ببرد. این رویکرد، یکی از مهمترین اصول نظام اقتصادی علوی را تشکیل میداد که در همه سطوح حکومت اجرا میشد.
تأکید حضرت بر عدم واگذاری زمین به اطرافیان، نشان میدهد که ایشان به خوبی میدانستند که ریشه بسیاری از مفاسد اقتصادی، در همین بخششهای غیرقانونی و امتیازات ویژه نهفته است. از این رو، با جدیت تمام با این پدیده مبارزه میکردند.
🔹 پرهیز از هرگونه تصرف شخصی در بیتالمال در پنج سال حکومت
امام باقر(ع) درباره این رویکرد حضرت علی(ع) بیانی دارند که مرحوم کلینی آن را در کتاب کافی آورده و شیخ صدوق و طوسی نیز آن را روایت کردهاند.
«عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: وَلِیَ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ النَّاسَ خَمْسَ سِنِینَ فَمَا وَضَعَ آجُرَّةً عَلَی آجُرَّةٍ، وَ لَا لَبِنَةً عَلَی لَبِنَةٍ، وَ لَا اقْتَنَی مَالًا، وَ لَا اتَّخَذَ سَرْحاً» (۱۰)
از امام باقر علیهالسلام روایت شده که فرمود: علی علیهالسلام پنج سال بر مردم حکومت کرد، در حالی که آجری بر آجر نگذاشت و خشتای بر خشت ننهاد و مالی نیندوخت و باغی نساخت.
بر اساس این روایت، حضرت علی(ع) تقریباً پنج سال بر مردم حکومت کرد و برای خود آجری بر آجر نگذاشت. یعنی یک سر سوزن از داراییهای عمومی برای خودش برنداشت و هیچ زمینی به تیول این و آن در نیاورد.
این روایت، نشاندهنده اوج امانتداری و پرهیزگاری امام علی(ع) در برخورد با بیتالمال است. ایشان با وجود اینکه در اوج قدرت قرار داشت، هیچگونه بهرهای از داراییهای عمومی برای خود و نزدیکانش نگرفت و همچون فقیرترین مردم زندگی کرد. این رفتار، تأثیری شگرف در ایجاد اعتماد عمومی و نهادینهشدن فرهنگ امانتداری در جامعه داشت.
پنج سال حکومت امام علی(ع)، گواه روشنی بر این مدعاست که ایشان هرگز از بیتالمال برای خود و خانوادهاش استفاده نکرد. حتی در مواردی که دیگران از ایشان انتظار داشتند که از موقعیت خود برای بهبود وضع مالی خویش استفاده کند، حضرت با قاطعیت تمام از این کار خودداری میکردند و بر این باور بودند که بیتالمال امانتی است که باید به تمامی مردم برسد.
🔹 نکته پایانی: لزوم پاکسازی نظام اقتصادی از رانتها
این اقدامات امام علی(ع) نشان میدهد که پاکسازی نظام اقتصادی از رانتها و امتیازات ویژه، یکی از مهمترین وظایف یک حاکم عادل است. حضرت با بازگرداندن زمینهای غصبشده، نه تنها عدالت را در جامعه برقرار کرد، بلکه به همه نشان داد که در حکومت او، هیچ کس نمیتواند از امتیازات ناروا بهرهمند شود.
امام علی(ع) با این رویکرد، الگویی برای همه حکومتها در برخورد با رانتها و امتیازات ویژه ارائه داد. ایشان نشان داد که عدالت اقتصادی، بدون برخورد قاطع با کسانی که از بیتالمال سوءاستفاده میکنند، ممکن نیست و هرگونه مسامحه در این زمینه، به فساد نظام اقتصادی و بیاعتمادی عمومی منجر خواهد شد.
این اقدامات حضرت، درس بزرگی برای همه حاکمان و کارگزاران است که بیتالمال، امانتی الهی در دست آنان است و هرگونه تعرض به آن، چه در قالب بخششهای غیرقانونی و چه در قالب دریافت رانت، به منزله خیانت به خدا و مردم است.
بخش چهارم: بازسازی اعتماد عمومی در پرداخت تکالیف مالی
🔹 بیاعتمادی عمومی در دوران خلیفه سوم و گریزهای مالیاتیچهارمین اقدام امام علی(ع) برای ساماندهی به داراییهای عمومی، بازسازی اعتماد عمومی در پرداخت تکالیف مالی مانند زکات بود. در دوره قبل از امام علی(ع)، بیاعتمادی عمومی نسبت به نظام مالیاتی به شدت افزایش یافته بود. در دوره خلافت خلیفه سوم، به دلیل اینکه بیتالمال به خزانه شخصی زمامداران تبدیل شده بود و بذل و بخششهای شگفتآوری صورت گرفته بود، اعتماد عمومی در پرداخت تکالیف مالی به شدت آسیب دیده بود.
هر کس که میتوانست از زیر بار پرداختهایی که مکلف به پرداخت آنها بود، فرار میکرد. در واقع گریزهای مالیاتی بسیار وجود داشت، چرا که مردم به چشم میدیدند که داراییهای عمومی غارت میشود و رقمهای افسانهای جابهجا شده و به جیب رفقای حکومت میرود. این وضعیت، اعتماد مردم را نسبت به نظام مالیاتی به شدت خدشهدار ساخته بود.
امام علی(ع) پس از برعهده گرفتن حکومت، تلاش کرد که اعتماد عمومی را برگرداند. ایشان میخواستند مردم با تمام وجود ببینند و لمس کنند که در این حکومت، سر سوزنی داراییهای عمومی تصرف نمیشود و بذل و بخشش ناروایی صورت نمیگیرد. این رویکرد، زمینهساز بازگشت اعتماد عمومی شد.
🔹 امانتداری عملی و اثبات آن در رفتار با عقیل
امام علی(ع) در آن دوران، امانتداری خود نسبت به اموال عمومی را به اثبات رساند. آنچه در نهجالبلاغه و بیرون از این کتاب بیان شده، رفتار امام علی(ع) با عقیل است که نشاندهنده همین امانتداری حضرت است. عقیل سهم خود را از بیتالمال مانند سایرین گرفته بود، اما چون برادر زمامدار بود، انتظارات خلاف قانون داشت.
امام علی(ع) پس از شنیدن درخواست عقیل، او را داغ کرد تا مردم بدانند که در این حکومت، هیچ کس خلاف قانون بهرهمند نمیشود. این رفتار، نشاندهنده عزم راسخ حضرت در اجرای عدالت و برابری در برابر قانون است، حتی اگر نزدیکترین افراد به ایشان باشند.
با چنین رفتارها و عملکردهایی از سوی حضرت علی(ع)، اعتماد عمومی آرامآرام بازگشت. مردم میدیدند که در حکومت علوی، هیچ کس نمیتواند از امتیازات ویژه بهرهمند شود و همه در برابر قانون یکسان هستند. این رویکرد، تأثیری شگرف در بازسازی اعتماد عمومی داشت.
🔹 حکمت ۲۵۲ نهجالبلاغه و فلسفه زکات
امام علی(ع) در آموزههای خود، سعی کردند نگاه مردم را در امور مالی تغییر دهند. در حکمت ۲۵۲ نهجالبلاغه، عبارتی است که حضرت در حال آگاه کردن مردم هستند و میفرمایند:«فَرَضَ اللَّهُ الْإِیمَانَ الزَّکاهَ تَسْبِیباً لِلرِّزْق» (۱۱)خداوند زکات را واجب کرد تا موجب رسیدن روزی شود.
این جمله، نشاندهنده نگاه مثبت اسلام به پرداخت حقوق مالی است. امام علی(ع) با این بیان، به مردم میآموزند که پرداخت زکات و حقوق مالی، نه تنها باعث کاهش ثروت نمیشود، بلکه موجب افزایش روزی و برکت در زندگی میگردد. (۱۲)
بخش پنجم: اصلاح رفتار کارگزاران بیتالمال و ماموران مالیاتی
🔹 ضرورت اصلاح سلوک کارگزاران اقتصادیپنجمین اقدام امام علی(ع) پس از برعهده گرفتن حکومت در امور داراییهای مردم، اصلاح رفتار کارگزاران بیتالمال بود. ایشان مشخص کردند که رفتار دستگاه خزانهداری عمومی، امور اقتصادی و دارایی باید با مردم به چه صورت باشد. حضرت اجازه نمیداد که دستگاه خزانهداری و امور بیتالمال با مردم بد رفتاری کنند یا رفتاری کنند که موجب بیاعتمادی مردم شود.
یکی از مهمترین اسناد در این زمینه، نامه ۲۵ نهجالبلاغه است. حضرت در این نامه به کارگزاران بیتالمال، ماموران مالیاتی، برنامهریزان و مجریان این امور، دستورالعملهایی داد و به گونهای برنامهریزی کرد که راه گریزی از آن وجود نداشت. این دستورالعملها، نشاندهنده عمق نگاه امام به رعایت کرامت انسانی در تمام مناسبات اقتصادی است.
امام علی(ع) بر این باور بود که نحوه برخورد کارگزاران با مردم، تأثیر مستقیمی بر اعتماد عمومی و موفقیت نظام اقتصادی دارد. از این رو، با دقت تمام، رفتار ماموران مالیاتی را سامان داد و دستورالعملهای دقیقی برای آنان تدوین کرد.
🔹 سه اصل اساسی در رفتار با مردم (نامه ۲۵)
امام علی(ع) در نامه ۲۵ نهجالبلاغه، به ماموران مالیاتی خود سفارش میکند که در هنگام دریافت زکات و مالیات، سه اصل اساسی را رعایت کنند. حضرت میفرماید:«وَ اُتَّقِ اللَّهَ فِی کُلِّ أَمْرٍ، وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لَا یُطَاعُ اللَّهُ إِلَّا بِشُکْرِ نِعَمِهِ، وَ لَا یُعْرَفُ حَقُّهُ إِلَّا بِطَاعَتِهِ» (۱۳)
اول اینکه از به هراس انداختن مردم پرهیز شود. یعنی نباید تصور شود که با ترساندن مردم کارها جلو میرود، حتی در این امور. دوم، رفتار نباید مبتنی بر زور باشد. سوم، چیزی بیش از حق معین مالی نباید گرفته شود.
این سه اصل، نشاندهنده نگاه کرامتمحور امام علی(ع) به نظام مالیاتی است. حضرت معتقد بودند که دریافت مالیات، نباید با ترس، زور و اجبار همراه باشد، بلکه باید با آرامش، احترام و رعایت حقوق مردم انجام شود. (۱۴)
امام علی(ع) تأکید داشتند که وقتی یک مامور مالیاتی میخواهد برای دریافت مالیات به سراغ مردم برود، باید رفتار، ادبیات، سلوک، شیوه و روش او اصلاح شده باشد. این رویکرد، نشاندهنده اهمیت اخلاق در نظام اقتصادی علوی است.
🔹 دستورالعمل ورود مامور مالیاتی به حیطه مردم
امام علی(ع) در نامه ۲۵، دستورالعمل دقیقی برای نحوه ورود مامور مالیاتی به حیطه مردم ارائه میفرمایند. حضرت به مامور گردآوری زکات میفرماید:«فَإِذَا أَتَیْتَ رَبَّ الْفَیْءِ فَلَا تَدْخُلَنَّ عَلَیْهِ إِلَّا بِإِذْنِهِ» (۱۵)
زمانی که به نقطه ماموریت خود رسیدی، مبادا بدون اجازه وارد حیطه مردم شوی. ابتدا هماهنگ و سپس ورود میکنی.سپس حضرت میفرماید:«وَ ادْخُلْ عَلَیْهِ بِسَکِینَةٍ وَ وَقَارٍ» (۱۶) با آرامش و رفتار ملایم وارد میشوی، به گونهای که مردم وحشت نکنند.
و میافزاید:«وَ أَلْقِ عَلَیْهِ السَّلَامَ وَ لَا تُقَصِّرْ فِی التَّسْلِیمِ» (۱۷) تو به مردم احترام و سلام میکنی و در احترام به مردم کم نمیگذاری و کوتاهی نمیکنی.
سپس حضرت میفرماید: «ثُمَّ أَعْلِمْهُ کِتَابَکَ وَ بَیِّنْ لَهُ مَا جِئْتَ بِهِ» (۱۸) پس از آن، حکم کار و ماموریتت را نشان بده تا مشخص شود برای چه چیزی آمدی.
و در ادامه میفرماید: «ثُمَّ سَلْهُ: هَلْ فِی مَالِکَ مِنْ حَقٍّ تَرَاهُ؟ فَإِنْ قَالَ: لَا، فَارْجِعْ عَنْهُ، وَ إِنْ قَالَ: نَعَمْ، فَاصْحَبْهُ» (۱۹) سپس از آنها سوال میکنی که آیا در داراییهای شما چیزی هست که باید بپردازید و آیا به شما زکات تعلق میگیرد؟ اگر کسی گفت نه، برمیگردی و اگر گفت بله، همراه او میشوی.
این دستورالعمل، نشاندهنده احترام عمیق امام علی(ع) به کرامت انسانی است. مامور مالیاتی موظف است با اجازه و احترام وارد شود، سلام کند، ماموریت خود را اعلام کند و سپس با آرامش و مهربانی از مردم سوال کند. این رویکرد، تفاوتی اساسی با روشهای تحکمآمیز و زورگویانه حکومتهای پیشین دارد.
🔹 سفارشهای اخلاقی در دریافت زکات دام
امام علی(ع) در ادامه نامه ۲۵، سفارشات دقیقی برای نحوه دریافت زکات از دامداران بیان میفرمایند. حضرت میفرماید:
«فَإِنْ کَانَ مَالُهُ إِبِلًا فَلَا تَدْخُلْ فِیهَا إِلَّا بِإِذْنِهِ» (۲۰)اگر زکات مردم دام بود، بدون اینکه او را بترسانی، بیمی در او ایجاد کنی، با خشونت با او رفتار کنی یا او را در تنگنا قرار دهی، همراه مالک و صاحب دامها شو.
سپس میفرماید:«فَإِذَا دَخَلْتَ فِیهَا فَلَا تُوَلِّهِمْ شَرَّ مَکَانٍ، وَ لَا تُفَرِّقَنَّ بَیْنَ أُمٍّ وَ وَلَدِهَا» (۲۱)زمانی که میخواهی در میان دامها وارد شوی، مبادا بیاجازه صاحب دام وارد شوی و دامها را بترسانی. وقتی وارد شدی، تا به اندازه مشخص شده از آنها مالیات بگیری، با دامها بد رفتاری نمیکنی و میان مادر و بچه دامها جدایی نمیافکنی.
و در نهایت میفرماید:«وَ لَا تُسِئْ صَاحِبَهَا فِیهَا» (۲۲) در میان دامها با صاحب دامها بد رفتاری نکن.این سفارشات دقیق امام علی(ع)، نشاندهنده عمق نگاه ایشان به رعایت کرامت انسانی و حتی حیوانی است. حضرت سفارش میکنند که مامور مالیاتی نباید دامها را بترساند، نباید میان مادر و بچه دامها جدایی بیندازد و نباید با صاحب دامها بد رفتاری کند.
این نکات ظریف، نشان میدهد که امام علی(ع) تا چه حد دقت و تأکید داشتند که سلوک رفتار و اقدامات کارگزاران مالیاتی درست، درخور و شایسته باشد. ایشان معتقد بودند که رعایت کرامت مردم، حتی در فرآیند دریافت مالیات، امری ضروری و اجتنابناپذیر است.
🔹 نکته پایانی: اخلاق در نظام مالیاتی علوی
مجموعه دستورالعملهای امام علی(ع) در نامه ۲۵ نهجالبلاغه، نشاندهنده نظام اخلاقی عمیقی است که بر نظام مالیاتی علوی حاکم بود. حضرت با تأکید بر احترام به مردم، رعایت کرامت انسانی، پرهیز از ترس و زور، و رفتار مهربانانه با مردم و حتی دامها، الگویی بینظیر از نظام مالیاتی کریمانه ارائه دادند.
این رویکرد، علاوه بر جنبه اخلاقی، تأثیر عمیقی بر کارآمدی نظام اقتصادی داشت. وقتی مردم با احترام و کرامت رفتار میشدند، اعتماد آنان به نظام مالیاتی افزایش مییافت و تمایل آنان به پرداخت حقوق مالی بیشتر میشد. این درس بزرگ، همچنان برای نظامهای مالیاتی امروزی الهامبخش و کارآمد است.
امام علی(ع) با این دستورالعملها، نشان دادند که عدالت اقتصادی، بدون رعایت کرامت انسانی ممکن نیست و هرگونه رفتار تحقیرآمیز با مودیان مالیاتی، نه تنها به اعتماد عمومی آسیب میزند، بلکه کارآمدی نظام اقتصادی را نیز کاهش میدهد. این نگاه، یکی از مهمترین دستاوردهای نظام اقتصادی علوی است.
بخش ششم: اصلاح روشهای مالیاتی به سوی نظام سرمایهای و منعطف
🔹 هدف: سامان یافتن وضع اقتصادی مالیاتدهندگانششمین اقدام امام علی(ع) در اصلاح نظام بیتالمال، اصلاح روشهای مالیاتی بود. حضرت برنامهریزی مالیاتی را به سمتی برد که به جهت آن، وضع اقتصادی مالیاتدهندگان به سامان شده و به تبع آن، حکومت از آنها بهرهمند شود. این نگاه، نشاندهنده رویکرد دوسویه امام به نظام مالیاتی است که هم به نفع مالیاتدهنده و هم به نفع حکومت است.
امام علی(ع) در اصلاح روشهای مالیاتی، بر این اصل تأکید میکردند که نظام مالیاتی باید کاملاً منعطف باشد و با شرایط روز تطبیق کند. ایشان معتقد بودند که اگر مشکلی برای مالیاتدهندگان پیش آمد، نباید اجبار کرد که قانون تصویب شده به همان شکل اجرا شود، بلکه باید نظام مالیاتی با شرایط جدید سازگار شود.
این رویکرد، تفاوتی اساسی با نظامهای مالیاتی خشک و غیرمنعطف دارد که در آنها، قوانین بدون توجه به شرایط مالیاتدهندگان اجرا میشود و گاهی باعث فشار مضاعف بر آنان میگردد. امام علی(ع) با این نگاه، نشان دادند که هدف نظام مالیاتی، تأمین منافع عمومی و رعایت حال مردم است.
🔹 نامه ۵۳ نهجالبلاغه و انعطافپذیری نظام مالیاتی در شرایط بحران
امام علی(ع) در نامه ۵۳ نهجالبلاغه، به صراحت به انعطافپذیری نظام مالیاتی در شرایط بحران اشاره میفرمایند. حضرت میفرماید:
«إِنَّ الْخَرَاجَ لَا یُدْرَکُ بِشِدَّةِ السِّلْطَانِ وَ لَا بِالْجَوْرِ، وَ إِنَّمَا یُدْرَکُ بِالرِّفْقِ وَ الْعَمَارَةِ» (۲۳)خراج و مالیات با شدت و سختگیری و جور به دست نمیآید، بلکه با مدارا و آبادانی به دست میآید.سپس حضرت میفرماید:«فَلَا تَکُونَنَّ عَلَیْهِمْ سَبُعاً ضَارِیاً» (۲۴)بر آنان چون درندهای خشمگین مباش.
و در ادامه میفرماید:«وَ اعْلَمْ أَنَّهُ إِذَا حَدَثَ لِلنَّاسِ خَلَّةٌ أَوْ نَازِلَةٌ أَوْ آفَةٌ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الرِّفْقِ بِهِمْ» (۲۵)بدان که اگر برای مردم مشکلی پیش آمد، خشکسالی یا آفتی، باید با آنان مدارا کرد.
حضرت در ادامه این نامه توضیح میدهند که اگر برای کسانی که باید مالیات دهند، مشکلی پیش آمده بود، به عنوان مثال اگر برای کسانی که باید از زمین مالیات میدادند، مشکلی در آبیاری زمین به وجود آمده بود و برداشت محصول به دلایل طبیعی مانند سیل و خشکسالی کم شده بود، در این شرایط دولت باید کاملاً منعطف عمل کند و روشهای مالیاتی خود را مدام به تناسب شرایط اصلاح کند.
🔹 انعطاف با مالیاتدهندگان به مثابه سرمایهگذاری
امام علی(ع) در نامه ۵۳، نکته بسیار مهمی را بیان میفرمایند که نشاندهنده نگاه سرمایهای ایشان به نظام مالیاتی است. حضرت میفرماید:«إِنَّ الرِّفْقَ بِأَهْلِ الْخَرَاجِ أَبْلَغُ فِی عِمَارَةِ الْأَرْضِ مِنْ شِدَّةِ السِّلْطَانِ» (26) مدارا با مالیاتدهندگان، در آبادانی زمین مؤثرتر از شدت و سختگیری سلطان است.
سپس میفرماید:«وَ مَنْ رَفَقَ بِهِمْ فَقَدْ رَفَقَ بِنَفْسِهِ» (۲7)هر کس با آنان مدارا کند، در حقیقت با خود مدارا کرده است.حضرت در ادامه این نامه تأکید میفرمایند که هر چه با مالیاتدهندگان منعطفتر رفتار کنید، این رفتار یک نوع سرمایهگذاری است و سبب میشود که مالیاتدهندگان در میادینی که دولت نیازمند کمک است، او را یاری کنند.
این نگاه، نشاندهنده عمق درایت اقتصادی امام علی(ع) است. ایشان به خوبی میدانستند که رفتار منعطف و کریمانه با مالیاتدهندگان، نه تنها به افزایش درآمدهای عمومی کمک میکند، بلکه باعث جلب همکاری و مشارکت آنان در امور مختلف حکومت نیز میشود.
🔹 نکته پایانی: نظام مالیاتی سرمایهای و عادلانه
مجموعه دستورالعملهای امام علی(ع) در نامه ۵۳، نشاندهنده نظام مالیاتی سرمایهای و عادلانهای است که در آن، هم منافع مالیاتدهندگان و هم منافع حکومت تأمین میشود. حضرت با تأکید بر انعطافپذیری، مدارا و رعایت حال مردم در شرایط بحران، الگویی بینظیر از نظام مالیاتی ارائه دادند که میتواند برای نظامهای مالیاتی امروزی نیز الهامبخش باشد.
امام علی(ع) در این نامه، به حکومتها میآموزند که نظام مالیاتی نباید خشک و بیروح باشد، بلکه باید با شرایط روز و وضعیت مالیاتدهندگان تطبیق کند. این رویکرد، علاوه بر اینکه به افزایش درآمدهای عمومی کمک میکند، باعث جلب اعتماد عمومی و مشارکت مردم در امور مختلف حکومت میشود.
این درس بزرگ، همچنان برای همه نظامهای مالیاتی کارآمد و الهامبخش است. هر حکومتی که به دنبال عدالت و رفاه عمومی است، باید نظام مالیاتی خود را بر اساس اصولی که امام علی(ع) ترسیم کردهاند، تنظیم کند و با مدارا و انعطافپذیری با مالیاتدهندگان رفتار نماید.
بخش هفتم: وضع مالیاتهای جدید و ساماندهی خراج
🔹 ضرورت وضع مالیاتهای جدید در جهت اصلاح بیتالمالهفتمین اقدام امام علی(ع) در مسیر اصلاح نظام بیتالمال، وضع مالیاتهای جدید در جهت اصلاح بیتالمال و تأمین اقتصاد جامعه بود. حضرت به دلیل مشکلات و محدودیتهایی که پیدا شده بود، مالیاتهای جدیدی را متناسب با نیازهای جامعه وضع کرد. این اقدام، نشاندهنده نگاه پویا و منعطف امام به نظام مالیاتی است.
امام علی(ع) بر این باور بود که نظام مالیاتی نباید ثابت و غیرقابل تغییر باشد، بلکه باید متناسب با نیازهای جامعه و شرایط روز، بهروزرسانی شود. از این رو، در مواردی که نیازهای جدیدی در جامعه پدید میآمد و یا منابع جدیدی ایجاد میشد، حضرت با برنامهریزی دقیق، مالیاتهای متناسبی وضع میکردند.
این رویکرد، نشاندهنده نگاه آیندهنگر و پویای امام به نظام اقتصادی است. ایشان به خوبی میدانستند که برای تأمین عدالت و رفاه عمومی، گاهی نیاز به وضع مالیاتهای جدید وجود دارد، اما این کار باید با برنامه، تدبیر و رعایت عدالت همراه باشد.
🔹 روایت امام باقر(ع) و امام صادق(ع) درباره مالیات بر اسبها
در روایتی از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) نقل شده است که حضرت علی(ع) بر اسبهای اصیل و یابو در هر سال مالیاتهای جدید وضع کرد.
این روایت، نشاندهنده رویکرد عملی امام علی(ع) در وضع مالیاتهای جدید متناسب با نیازهای جامعه است. اسبها در آن زمان، یکی از مهمترین منابع اقتصادی و نظامی به شمار میرفتند و حضرت با وضع مالیات بر آنها، درآمد جدیدی برای بیتالمال ایجاد کرد.
این اقدام، نشان میدهد که امام علی(ع) هیچگاه از وضع مالیاتهای جدید در جهت تأمین نیازهای عمومی و اصلاح نظام اقتصادی هراس نداشتند، اما این کار را همواره با برنامهریزی دقیق و رعایت عدالت انجام میدادند.
🔹 جواز وضع مالیاتهای جدید در جهت رفاه عمومی و عدالت همگانی
امام علی(ع) با این اقدام خود، به همه حکومتها آموختند که مانعی ندارد که دولتها در جهت رفاه عمومی و عدالت همگانی، در زمینههایی که قبلاً مالیاتی وجود نداشته و مالیاتی گرفته نمیشده، مالیات وضع کنند.
با این حال، حضرت تأکید داشتند که این اقدام باید با برنامه، تدبیر و رعایت عدالت همراه باشد. وضع مالیاتهای جدید، نباید به گونهای باشد که فشار مضاعفی بر مردم وارد کند و یا عدالت را در جامعه خدشهدار سازد. بلکه باید با در نظر گرفتن توان مالی مردم و نیازهای واقعی جامعه انجام شود.
این رویکرد، نشاندهنده نگاه متوازن امام علی(ع) به نظام مالیاتی است. ایشان معتقد بودند که دولت میتواند و باید در صورت نیاز، مالیاتهای جدید وضع کند، اما این کار باید با رعایت اصول عدالت، انصاف و توان مالی مردم انجام شود.
🔹 ساماندهی خراج و لغو مالیات بر اساس مساحت زمین
هشتمین اقدام امام علی(ع) در ساماندهی بیتالمال، ساماندهی خراج بود. خراج در لغت به معنای درآمد و سود محصول زمین است و در معنای عام، همه مالیاتها را شامل میشود. امیرمؤمنان این امر را اصلاح کردند.
قبل از امام علی(ع)، قاعدهای وضع شده بود که از زمینهایی که باید خراج میدادند، براساس مساحت زمین، نه میزان درآمد حاصل از زمین، خراج گرفته میشد. این روش، ناعادلانه بود، زیرا زمینهای با مساحت یکسان، ممکن بود درآمدهای متفاوتی داشته باشند و مالیات یکسانی از آنها دریافت میشد.
امام علی(ع) در ابتدای حکومت خود، این قانون را لغو کرد و آن را جزو افتخارات خودشان میدانستند. حضرت در این باره فرمودند:«إِنِّی أَلْغَیْتُ الْمِسَاحَةَ وَ جَعَلْتُ الْخَرَاجَ عَلَی الدَّرَاهِمِ» (28) من مساحت را لغو کردم و خراج را بر اساس درهم (درآمد) قرار دادم.
🔹 تحول در نظام خراج: از مساحت به درآمد
امام علی(ع) با این اقدام، تحولی اساسی در نظام خراج ایجاد کردند. در روش جدید، میزان درآمد محاسبه شده و با توجه به آن، مالیات گرفته میشود و در زمانهای مختلف، انعطافهای لازم را دارد.
این روش، بسیار عادلانهتر از روش قبلی بود، زیرا مالیات بر اساس توان تولیدی زمین تعیین میشد و نه صرفاً بر اساس مساحت آن. به این ترتیب، زمینهایی که بازدهی کمتری داشتند، مالیات کمتری میپرداختند و زمینهایی که بازدهی بیشتری داشتند، مالیات بیشتری پرداخت میکردند.
حضرت در این امر، به کارگزاران خراج خود دستور دادند:«لَا تُکَلِّفُوا أَهْلَ الْخَرَاجِ فَوْقَ طَاقَتِهِمْ» (29) به خراجدهندگان بیش از توانشان تکلیف نکنید.
و فرمودند:«لَا تُؤْذُوا أَحَداً فِی دِرْهَمٍ تَأْخُذُونَهُ» (30) مبادا برای گرفتن یک درهم خراج، کسی را اذیت و آزار دهید.و فرمودند:
«لَا تَأْخُذُوا دَوَابَّهُمْ ظُلْماً» (31) مبادا چارپایان آنان را به زور بگیرید.🔹
🔹 دستورالعملهای اخلاقی در دریافت خراج
امام علی(ع) در کنار اصلاح نظام خراج، دستورالعملهای اخلاقی دقیقی نیز برای نحوه دریافت آن صادر فرمودند. حضرت تأکید داشتند که کارگزاران خراج، باید در دریافت آن، رعایت حال مردم را بکنند و از هرگونه اجبار و تحمیل بیش از توان پرهیز نمایند.
حضرت در دنیای آن روز، با رسمی که پیدا شده بود و کسانی را که مالیات و خراج نمیدادند، کتک میزدند، به شدت مخالفت کردند و به هیچ وجه اجازه تداوم چنین رفتارهایی را ندادند. ایشان بر این باور بودند که دریافت مالیات، نباید با اجبار، زور و تحقیر مردم همراه باشد.
این رویکرد، نشاندهنده عمق نگاه کرامتمحور امام علی(ع) به نظام مالیاتی است. ایشان معتقد بودند که حتی در دریافت مالیات، باید کرامت و حرمت مردم حفظ شود و هیچگونه رفتاری که موجب تحقیر و آزار آنان شود، جایز نیست.
🔹 نکته پایانی: نظام مالیاتی عادلانه و کریمانه
مجموعه اقدامات امام علی(ع) در حوزه وضع مالیاتهای جدید و ساماندهی خراج، نشاندهنده نظام مالیاتی عادلانه و کریمانهای است که در آن، هم منافع مالیاتدهندگان و هم منافع حکومت تأمین میشود. حضرت با لغو مالیات بر اساس مساحت و جایگزینی آن با مالیات بر اساس درآمد، گام بزرگی در جهت عدالت مالیاتی برداشتند.
همچنین، حضرت با تأکید بر انعطافپذیری نظام مالیاتی و رعایت حال مردم در شرایط بحران، الگویی بینظیر از نظام مالیاتی کریمانه ارائه دادند که میتواند برای نظامهای مالیاتی امروزی نیز الهامبخش باشد.
امام علی(ع) با این رویکرد، به حکومتها آموختند که نظام مالیاتی نه تنها باید عادلانه باشد، بلکه باید کریمانه نیز باشد و در آن، کرامت و حرمت مردم در اولویت قرار گیرد.
بخش هشتم: پرداخت سرانه بیتالمال به مردم بدون تأخیر و ساماندهی مصارف ویژه
🔹 اهمیت پرداخت به موقع سرانه بیتالمال
هشتمین اقدام امام علی(ع) در اصلاح نظام بیتالمال، پرداخت سرانه بیتالمال به مردم بدون کوچکترین تأخیر بود. در آن زمان، دولت گاهی به تناسب درآمدی که داشت، به مردم کمکخرج میداد. حضرت از همان روز اول حکومتداری، تمام تلاش خود را کردند که مبادا در پرداخت سرانه بیتالمال به مردم حتی یک ساعت تأخیر ایجاد شود.
امام علی(ع) بر این باور بودند که حقوق مردم باید در زمان خود به آنان پرداخت شود و هیچ بهانهای برای تأخیر در این پرداختها قابل قبول نیست. این رویکرد، نشاندهنده نگاه دقیق و زمانشناس حضرت به حقوق مردم است.
این اقدام، تأثیری شگرف در اعتماد عمومی نسبت به نظام اقتصادی داشت. وقتی مردم میدیدند که حقوق آنان به موقع و بدون هیچ تأخیری پرداخت میشود، اعتماد آنان به حکومت افزایش مییافت و این اعتماد، زمینهساز مشارکت بیشتر آنان در امور مختلف میشد.
🔹 مخالفت با تأخیر در پرداخت سرانه و پاسخ به اطرافیان
گاه اطرافیان امیرمؤمنان به ایشان میگفتند که در پرداخت سرانه به مردم تأخیری بیندازد، اما امام علی(ع) در پاسخ به آنها میفرمودند:«هَلْ تَضْمَنُونَ لِی أَنِّی أَبْقَی إِلَی غَدٍ؟» (32) شما ضمانت میکنید که من تا فردا زنده باشم؟
سپس حضرت تأکید میفرمودند:«مَا هُوَ حَقٌّ فَلْیُعْطَ فِی وَقْتِهِ» (33) آنچه که حق است، باید در زمانش داده شود.و به همه کارگزاران خود فرمان میدادند:«أَدُّوا حَقَّ النَّاسِ فِی أَوْقَاتِهِ» (34) سهمی که برای مردم است و باید داده شود، بدون تأخیر پرداخت کنید.
این پاسخهای قاطع امام علی(ع) به اطرافیان، نشاندهنده عزم راسخ ایشان در اجرای عدالت و پاسداشت حقوق مردم است. حضرت هیچ بهانهای را برای تأخیر در پرداخت حقوق مردم نمیپذیرفتند و معتقد بودند که هرگونه تأخیر در این امر، نوعی ظلم به مردم است.
امام علی(ع) با این رویکرد، به همه کارگزاران خود آموختند که حقوق مردم، امانتی است در دست آنان و باید در زمان خود به صاحبانش بازگردانده شود. این نگاه، یکی از مهمترین اصول نظام اقتصادی علوی به شمار میرفت.
🔹 تعلق بیتالمال به تمامی مردم و حذف تبعیض طبقاتی
در حکومت قبل از حضرت علی(ع)، بخشی از دهکهای پایین جامعه از گرفتن سرانه حذف شده بودند و فقط به دهکهای بالا، سرانه بیتالمال تعلق میگرفت. حضرت این قانون را نیز بر هم زد و توازنی در جامعه ایجاد کرد.
امام علی(ع) بر این باور بودند که بیتالمال، متعلق به همه مردم است و هیچ کس نباید از آن محروم شود. از این رو، با حذف تبعیض طبقاتی، سرانه بیتالمال را به همه مردم، اعم از غنی و فقیر، پرداخت کردند.
این اقدام، نشاندهنده نگاه عدالتمحور امام علی(ع) به نظام اقتصادی است. حضرت معتقد بودند که بیتالمال، امانتی عمومی است که باید به تمامی مردم برسد و هیچ گروهی نباید از آن محروم شود. این رویکرد، تأثیری شگرف در کاهش فاصله طبقاتی و ایجاد عدالت اجتماعی داشت.
🔹 ساماندهی مصارف ویژه و اختصاص به نیازمندان
نهمین اقدام امام علی(ع) که جزو شاهکارهای ایشان در نظام بیتالمال بود، ساماندهی مصارف ویژه بود. در بسیاری از حکومتها، بیتالمال مصارف ویژه دارد. مصارف ویژه برای ویژگان است، یعنی بخشی از داراییهای عمومی به صورت رانت مالی در جیب ویژگان حکومت سرریز میشود.
امیرمؤمنان پس از برعهده گرفتن حکومت، مصارف ویژه را اصلاح کرد و امتیاز ویژهای را که برای خواص و ویژگان وجود داشت، کاملاً پاک کرد و آنها را به نیازمندان، مستمندان، بازنشستگان، از کار افتادگان، خانواده شهیدان و کسانی که حقوقبگیر بودند مانند کارمندان دولت، قاضیان، خانوادههای بیسرپرست و بدسرپرست و وامداران اختصاص داد.
امام علی(ع) در عهدنامه مالک اشتر سفارش میکند که دولت نباید مسئله مصارف ویژه را فرعی بداند، بلکه این یک موضوع اصلی است. دولت باید نسبت به گروه فرودین توجه کند و به نیازمندان و مستمندان رسیدگی نماید.
🔹 تأمین نیازمندان و مستمندان در نظام اقتصادی علوی
امیرمؤمنان همواره تأکید میکردند که دولت باید به کسانی که واقعاً درمانده، مسکین، گرفتار و زمینگیر هستند و نمیتوانند خود را تأمین کنند، رسیدگی کند.
در میان این گروهها، افرادی هستند که زبان دارند و میگویند که نیازمند هستند، اما کسانی هم هستند که به زبان نمیآورند. از نظر امام علی(ع)، در این مورد نیز دولت وظیفه دارد آنها را شناسایی کند و نیاز آنها را برطرف سازد.
حضرت برای تأمین این گروهها، ردیفهایی معین کردند و فرمودند:«اجْعَلُوا لَهُمْ سَهْماً مِنْ بَیْتِ الْمَالِ» (35) سهمی از بیتالمال برای آنان قرار دهید. فرمودند:«وَ سَهْماً مِنْ غَلَّةِ الْأَرْضِ» (36)و علاوه بر آن، سهمی از محصولات به دست آمده از زمینهای خالص دولتی در هر شهر باید به آنها اختصاص داده شود.
🔹 تأمین نیازمندان غیرمسلمان در حکومت علوی
مرحوم شیخ طوسی در تهذیب الاحکام، خبری نقل کرده که روزی حضرت با بعضی از مسئولان میرفتند و دیدند که مردی به سوی مردم دست نیاز دراز کرده است. حضرت فرمودند:«مَا هَذَا؟» (37)این چه بساطی است؟
مسئولانی که همراه امام بودند، گفتند: این مرد نصرانی است و ما دیگر مسلمان نیازمند نداریم. حضرت بیشتر عصبانی شدند و فرمودند:«إِنَّ هَذَا الرَّجُلَ النَّصْرَانِیَّ قَدْ عَمِلَ فِی هَذِهِ الدَّارِ وَ عَاشَ فِیهَا، فَالْآنَ حِینَ کَبِرَ وَ ضَعُفَ یُتْرَکُ؟» (38)
این مرد نصرانی در این مملکت کار و زندگی کرده و شهروند این مملکت است، حال که پیر و از کار افتاده شده، باید به این وضعیت زندگی کند؟سپس حضرت فرمودند:«أَنْفِقُوا عَلَیْهِ مِنْ بَیْتِ الْمَالِ» (39)از بیتالمال او را تأمین کنید.
از این نمونهها مشخص میشود که حضرت علی(ع) مصارف ویژه را با برنامهریزی صحیح در مسیر درست و تأمین نیازمندان استفاده میکرد و اجازه نمیداد حتی یک فرد نیازمند، حتی از غیرمسلمانان، در حکومت او مورد بیتوجهی قرار گیرد.
🔹 اصل تکریم و کرامت انسانی در توزیع بیتالمال
یکی از اصول حاکم بر حکومت و مدیریت امام علی(ع)، اصل تکریم، حرمت و کرامت انسانها بود. امیرمؤمنان در همه شرایط و زمینهها این اصل را رعایت میکردند. ایشان بسیار حساس بودند که مبادا در مناسبات حکومت، همچون امور مالی، سیاسی، فرهنگی و قضایی، رفتار یا اقدامی خلاف کرامت انسان پیش بیاید.
امام علی(ع) در مسایل مالی، به روشهایی عمل میکرد که به هیچ وجه کرامت و حرمت مردم آسیب نبیند. ایشان بر این باور بودند که کرامت انسانی، خط قرمزی است که هیچگاه نباید از آن عبور کرد، حتی در امور مالی و اقتصادی.
ابوالاسود دوئلی را حضرت به عنوان قاضی القضات بصره منصوب کردند، اما پس از مدت بسیار کوتاهی او را عزل کردند. ابوالاسود نزد امام علی(ع) آمد و اعتراض کرد که من نه جنایتی کردهام و نه خیانتی، برای چه مرا عزل کردی؟ حضرت فرمودند:
«إِنِّی رَأَیْتُ کَلَامَکَ یَعْلُو کَلَامَ خَصْمِکَ» (40) دیدم در منصب قضاوت، صدایت را بر صدای یکی از طرفین دعوا یا بر متهم بلند کردی.
این برخورد امام علی(ع)، نشاندهنده حساسیت بالای ایشان نسبت به رعایت کرامت انسانی در تمام مناسبات حکومتی است، حتی در مسائل قضایی که ممکن است برخی آن را نادیده بگیرند.
🔹 لزوم مکتوب کردن مبانی، اصول و روشهای حکومتداری
هر دولتی باید مبانی کار یعنی مباحث معرفتشناسانه و زیرساختی خود را روشن سازد و تعیین کند که نگاه دولت به مردم چگونه نگاهی است. به طور مثال اعلام کند که از نظر دولت، همه شهروندان با هر مذهب، مرام و فکری دارای حقوق و حرمت هستند و شهروند درجه یک و دو نداریم.
پس از آن، اصول و قواعد کار خود را روشن و تعریف کند. به طور مثال اعلام کند که اصول کار دولت، حفظ حدود الهی، پایبندی به کیفیت استخدام وسیله، اصل تکریم، عدالت و پاسداشت حقوق است. سپس به تناسب آن مبانی و اصول، روش اتخاذ کند.
امام علی(ع) نیز مبانی و روش حکومتداری خود را مکتوب و آییننامه کرد و سپس آنها را تبدیل به راهبرد حکومت و دولت ساخت. چنانچه این اصل از قبل بوده، هر دولتی موظف است آن را ادامه دهد و یا اگر ایرادی دارد، آن را اصلاح کند. اگر چنین اصل و برنامهای در دولتهای قبل وجود نداشته، دولت جدید باید به سرعت مبانی، اصول، روشها و راهبرد خود را مشخص و سپس اعلام کند.
در حکومت حضرت علی(ع)، سر سوزنی دهان کسی، چه موافق و چه مخالف، بسته نشد. در دولتهای امروزی نیز باید اجازه انتقاد، نظردهی و اعتراض و فضای مشارکت برای همه وجود داشته باشد. اگر این مسائل و اصول لحاظ شود، بسیاری از مشکلات کاسته خواهد شد.
🔹 نکته پایانی: نظام اقتصادی کریمانه و عادلانه
مجموعه اقدامات امام علی(ع) در حوزه پرداخت سرانه بیتالمال و ساماندهی مصارف ویژه، نشاندهنده نظام اقتصادی کریمانه و عادلانهای است که در آن، حقوق همه مردم، اعم از غنی و فقیر، مسلمان و غیرمسلمان، رعایت میشود. حضرت با پرداخت به موقع سرانه، حذف تبعیض طبقاتی، ساماندهی مصارف ویژه و تأمین نیازمندان، الگویی بینظیر از نظام اقتصادی ارائه دادند.
امام علی(ع) با این رویکرد، به حکومتها آموختند که نظام اقتصادی نه تنها باید عادلانه باشد، بلکه باید کریمانه نیز باشد و در آن، کرامت و حرمت انسانها در اولویت قرار گیرد. ایشان نشان دادند که عدالت اقتصادی، بدون رعایت کرامت انسانی ممکن نیست و هرگونه بیتوجهی به کرامت مردم، در نظام اقتصادی، به بیعدالتی و فساد منجر خواهد شد.
این درس بزرگ، همچنان برای همه حکومتها و نظامهای اقتصادی کارآمد و الهامبخش است. هر حکومتی که به دنبال عدالت و رفاه عمومی است، باید نظام اقتصادی خود را بر اساس اصولی که امام علی(ع) ترسیم کردهاند، تنظیم کند و با رعایت کرامت انسانی، به تأمین نیازهای همه مردم بپردازد.
بخش نهم: اصلاح روشهای مالیاتی و وضع مالیاتهای جدید
🔹 نامه ۵۳ نهجالبلاغه و انعطافپذیری نظام مالیاتی در شرایط بحران
امام علی(ع) در نامه ۵۳ نهجالبلاغه، به صراحت به انعطافپذیری نظام مالیاتی در شرایط بحران اشاره میفرمایند. حضرت میفرماید:
«إِنَّ الْخَرَاجَ لَا یُدْرَکُ بِشِدَّةِ السِّلْطَانِ وَ لَا بِالْجَوْرِ، وَ إِنَّمَا یُدْرَکُ بِالرِّفْقِ وَ الْعَمَارَةِ» (۴۱)خراج و مالیات با شدت و سختگیری و جور به دست نمیآید، بلکه با مدارا و آبادانی به دست میآید.
سپس حضرت میفرماید:«فَلَا تَکُونَنَّ عَلَیْهِمْ سَبُعاً ضَارِیاً» (۴۲)بر آنان چون درندهای خشمگین مباش.و در ادامه میفرماید:«وَ اعْلَمْ أَنَّهُ إِذَا حَدَثَ لِلنَّاسِ خَلَّةٌ أَوْ نَازِلَةٌ أَوْ آفَةٌ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الرِّفْقِ بِهِمْ» (۴۳)بدان که اگر برای مردم مشکلی پیش آمد، خشکسالی یا آفتی، باید با آنان مدارا کرد.
🔹 انعطاف با مالیاتدهندگان به مثابه سرمایهگذاری
امام علی(ع) در نامه ۵۳، نکته بسیار مهمی را بیان میفرمایند که نشاندهنده نگاه سرمایهای ایشان به نظام مالیاتی است. حضرت میفرماید:«إِنَّ الرِّفْقَ بِأَهْلِ الْخَرَاجِ أَبْلَغُ فِی عِمَارَةِ الْأَرْضِ مِنْ شِدَّةِ السِّلْطَانِ» (۴۴)مدارا با مالیاتدهندگان، در آبادانی زمین مؤثرتر از شدت و سختگیری سلطان است.
سپس میفرماید:«وَ مَنْ رَفَقَ بِهِمْ فَقَدْ رَفَقَ بِنَفْسِهِ» (۴۵)هر کس با آنان مدارا کند، در حقیقت با خود مدارا کرده است.
🔹 روایت امام باقر(ع) و امام صادق(ع) درباره مالیات بر اسبها
در روایتی از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) نقل شده است که حضرت علی(ع) بر اسبهای اصیل و یابو در هر سال مالیاتهای جدید وضع کرد. (۴۶)
🔹 لغو مالیات بر اساس مساحت زمین و جایگزینی با مالیات بر درآمد
امام علی(ع) در ابتدای حکومت خود، قانون مالیات بر مساحت زمین را لغو کرد و آن را جزو افتخارات خودشان میدانستند. حضرت در این باره فرمودند:«إِنِّی أَلْغَیْتُ الْمِسَاحَةَ وَ جَعَلْتُ الْخَرَاجَ عَلَی الدَّرَاهِمِ» (۴۷)من مساحت را لغو کردم و خراج را بر اساس درهم (درآمد) قرار دادم.
🔹 دستورالعملهای اخلاقی در دریافت خراج
حضرت به کارگزاران خراج خود دستور دادند:«لَا تُکَلِّفُوا أَهْلَ الْخَرَاجِ فَوْقَ طَاقَتِهِمْ» (۴۸) به خراجدهندگان بیش از توانشان تکلیف نکنید.و فرمودند:«لَا تُؤْذُوا أَحَداً فِی دِرْهَمٍ تَأْخُذُونَهُ» (۴۹)مبادا برای گرفتن یک درهم خراج، کسی را اذیت و آزار دهید.و فرمودند:«لَا تَأْخُذُوا دَوَابَّهُمْ ظُلْماً» (۵۰)مبادا چارپایان آنان را به زور بگیرید.
بخش دهم: ساماندهی مصارف ویژه و پرداخت سرانه بیتالمال
🔹 اهمیت پرداخت به موقع سرانه بیتالمال
دهمین اقدام امام علی(ع) در اصلاح نظام بیتالمال، پرداخت سرانه بیتالمال به مردم بدون کوچکترین تأخیر بود. در آن زمان، دولت گاهی به تناسب درآمدی که داشت، به مردم کمکخرج میداد. حضرت از همان روز اول حکومتداری، تمام تلاش خود را کردند که مبادا در پرداخت سرانه بیتالمال به مردم حتی یک ساعت تأخیر ایجاد شود.
گاه اطرافیان امیرمؤمنان به ایشان میگفتند که در پرداخت سرانه به مردم تأخیری بیندازد، اما امام علی(ع) در پاسخ به آنها میفرمودند: «هَلْ تَضْمَنُونَ لِی أَنِّی أَبْقَی إِلَی غَدٍ؟» (۵۱) شما ضمانت میکنید که من تا فردا زنده باشم؟سپس حضرت تأکید میفرمودند:
«مَا هُوَ حَقٌّ فَلْیُعْطَ فِی وَقْتِهِ» (۵۲)آنچه که حق است، باید در زمانش داده شود.و به همه کارگزاران خود فرمان میدادند:«أَدُّوا حَقَّ النَّاسِ فِی أَوْقَاتِهِ» (۵۳) سهمی که برای مردم است و باید داده شود، بدون تأخیر پرداخت کنید.
🔹 تعلق بیتالمال به تمامی مردم و حذف تبعیض طبقاتی
در حکومت قبل از حضرت علی(ع)، بخشی از دهکهای پایین جامعه از گرفتن سرانه حذف شده بودند و فقط به دهکهای بالا، سرانه بیتالمال تعلق میگرفت. حضرت این قانون را نیز بر هم زد و توازنی در جامعه ایجاد کرد. امام علی(ع) بر این باور بودند که بیتالمال، متعلق به همه مردم است و هیچ کس نباید از آن محروم شود.
🔹 ساماندهی مصارف ویژه و اختصاص به نیازمندان
امیرمؤمنان پس از برعهده گرفتن حکومت، مصارف ویژه را اصلاح کرد و امتیاز ویژهای را که برای خواص و ویژگان وجود داشت، کاملاً پاک کرد و آنها را به نیازمندان، مستمندان، بازنشستگان، از کار افتادگان، خانواده شهیدان و کسانی که حقوقبگیر بودند مانند کارمندان دولت، قاضیان، خانوادههای بیسرپرست و بدسرپرست و وامداران اختصاص داد.
امام علی(ع) در عهدنامه مالک اشتر سفارش میکند:«وَ لْیَکُنْ نَظَرُکَ فِی عِمَارَةِ الْأَرْضِ أَبْلَغَ مِنْ نَظَرِکَ فِی اسْتِجْلَابِ الْخَرَاجِ» (۵۴) نگاهت به آبادانی زمین بیشتر از نگاهت به دریافت خراج باشد.و میفرماید:«فَإِنَّ الْخَرَاجَ لَا یُدْرَکُ إِلَّا بِالْعِمَارَةِ» (۵۵)خراج و مالیات جز با آبادانی به دست نمیآید.
🔹 تأمین نیازمندان غیرمسلمان در حکومت علوی
مرحوم شیخ طوسی در تهذیب الاحکام، خبری نقل کرده که روزی حضرت با بعضی از مسئولان میرفتند و دیدند که مردی به سوی مردم دست نیاز دراز کرده است. حضرت فرمودند:«مَا هَذَا؟» (۵۶)این چه بساطی است؟
مسئولانی که همراه امام بودند، گفتند: این مرد نصرانی است و ما دیگر مسلمان نیازمند نداریم. حضرت بیشتر عصبانی شدند و فرمودند:«إِنَّ هَذَا الرَّجُلَ النَّصْرَانِیَّ قَدْ عَمِلَ فِی هَذِهِ الدَّارِ وَ عَاشَ فِیهَا، فَالْآنَ حِینَ کَبِرَ وَ ضَعُفَ یُتْرَکُ؟» (۵۷) این مرد نصرانی در این مملکت کار و زندگی کرده و شهروند این مملکت است، حال که پیر و از کار افتاده شده، باید به این وضعیت زندگی کند؟ سپس حضرت فرمودند:«أَنْفِقُوا عَلَیْهِ مِنْ بَیْتِ الْمَالِ» (۵۸)از بیتالمال او را تأمین کنید.
🔹 اصل تکریم و کرامت انسانی در توزیع بیتالمال
ابوالاسود دوئلی را حضرت به عنوان قاضی القضات بصره منصوب کردند، اما پس از مدت بسیار کوتاهی او را عزل کردند. ابوالاسود نزد امام علی(ع) آمد و اعتراض کرد که من نه جنایتی کردهام و نه خیانتی، برای چه مرا عزل کردی؟ حضرت فرمودند:
«إِنِّی رَأَیْتُ کَلَامَکَ یَعْلُو کَلَامَ خَصْمِکَ» (۵۹)دیدم در منصب قضاوت، صدایت را بر صدای یکی از طرفین دعوا یا بر متهم بلند کردی.
جمعبندی و نتیجه :
بر اساس آنچه در ده بخش پیشین تبیین شد، میتوان گفت که حضرت علی(ع) در طول پنج سال حکومت خود، با اجرای ده اقدام اساسی، نظام بیتالمال را از وضعیت آشفته و ناعادلانه دوران پیشین، به نظامی عادلانه، کارآمد و کریمانه تبدیل کردند. این ده اقدام عبارتند از:۱. حفظ امانتدارانه داراییهای عمومی – حضرت با بازتعریف رابطه حاکم با بیتالمال، خود را خزانهدار مردم معرفی کردند و هرگونه تصرف در اموال عمومی را بدون اجازه مردم ناروا دانستند. ایشان در خطبه آغازین خود فرمودند که در قبال مردم جز کلیددار داراییهای آنان نیستند و حق ندارند بیاجازه مردم درهمی بردارند.
۲. بازگرداندن زمینهای رانتگونه واگذار شده در دوران عثمان – حضرت با فسخ قراردادهای زمینی و بازگرداندن آنها به بیتالمال، عملاً نشان دادند که دوران بخششهای بیحساب و کتاب به پایان رسیده است. ایشان در عهدنامه مالک اشتر نیز به صراحت از بخشش زمین به نزدیکان نهی کردند.
۳. افزایش درآمدهای عمومی – امام علی(ع) با تبیین یک برنامه اقتصادی جامع، تلاش کردند که درآمدهای عمومی را افزایش دهند. ایشان بر تبدیل منابع عمومی به کالای سرمایهای و پمپاژ سود حاصل از آن به جامعه تأکید داشتند و ثروتمند شدن جامعه را هدف برنامه اقتصادی خود قرار دادند.
۴. بازسازی اعتماد عمومی در پرداخت تکالیف مالی – حضرت با اجرای عدالت و شفافیت در امور مالی، اعتماد از دست رفته مردم را به نظام مالیاتی بازگرداندند. ایشان با برخورد قاطع با عقیل و با تبیین فلسفه زکات در حکمت ۲۵۲، مردم را به پرداخت حقوق مالی تشویق کردند.
۵. اصلاح رفتار کارگزاران بیتالمال – امام علی(ع) در نامه ۲۵ نهجالبلاغه، دستورالعملهای دقیقی برای ماموران مالیاتی صادر کردند و بر سه اصل پرهیز از ترساندن مردم، پرهیز از رفتار مبتنی بر زور و پرهیز از گرفتن بیش از حق معین تأکید نمودند.
۶. اصلاح روشهای مالیاتی – حضرت در نامه ۵۳، بر انعطافپذیری نظام مالیاتی در شرایط بحران تأکید کردند و مدارا با مالیاتدهندگان را به مثابه سرمایهگذاری دانستند.
۷. وضع مالیاتهای جدید – امام علی(ع) بنا بر نیاز جامعه، مالیاتهای جدیدی وضع کردند و بر اسبهای اصیل و یابو در هر سال مالیات تعیین نمودند.
۸. ساماندهی خراج – حضرت با لغو مالیات بر اساس مساحت زمین و جایگزینی آن با مالیات بر اساس درآمد، تحولی اساسی در نظام خراج ایجاد کردند. ایشان به کارگزاران خود دستور دادند که به خراجدهندگان بیش از توانشان تکلیف نکنند و برای گرفتن یک درهم خراج، کسی را اذیت و آزار ندهند.
۹. پرداخت سرانه بیتالمال بدون تأخیر – حضرت تأکید داشتند که حقوق مردم باید در زمان خود به آنان پرداخت شود و هیچ بهانهای برای تأخیر در این پرداختها قابل قبول نیست.
۱۰. ساماندهی مصارف ویژه – امیرمؤمنان مصارف ویژه را از خواص و ویژگان گرفتند و به نیازمندان، مستمندان، بازنشستگان، خانواده شهیدان، یتیمان و سالمندان اختصاص دادند و حتی به تأمین نیازمندان غیرمسلمان نیز اهتمام ورزیدند.
در مجموع، این ده اقدام نشاندهنده نگاه جامع امام علی(ع) به نظام اقتصادی است که در آن، هم عدالت و هم کارآمدی، هم رفاه عمومی و هم کرامت انسانی مورد توجه قرار گرفته است. ایشان با اجرای این اقدامات، توانستند جامعهای را که از فقر و بیعدالتی رنج میبرد، به جامعهای مرفه و باکرامت تبدیل کنند و الگویی ماندگار از عدالت اقتصادی برای همه اعصار ارائه دهند.
ارجاعات :
(۱) نهجالبلاغه، خطبه ۲۱۶(۲) نهجالبلاغه، خطبه ۲۱۶
(۳) نهجالبلاغه، نامه ۵
(۴) نهجالبلاغه، نامه ۵
(۵) نهجالبلاغه، کلام ۲۳۲
(۶) نهجالبلاغه، کلام ۲۳۲
(۷) نهجالبلاغه، کلام ۲۳۲
(۸) نهجالبلاغه، کلام ۲۳۲ (منقول در اثبات الوصیه، شرح الاخبار، شرح ابنابیالحدید)
(۹) نهجالبلاغه، عهدنامه مالک اشتر
(۱۰) کلینی، الکافی، جلد ۴، صفحه ۳۴؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، جلد ۴، صفحه ۲۵۶؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، جلد ۶، صفحه ۳۰۶
(۱۱) نهجالبلاغه، حکمت ۲۵۲
(۱۲) نهجالبلاغه، حکمت ۲۵۲
(۱۳) نهجالبلاغه، نامه ۲۵
(۱۴) نهجالبلاغه، نامه ۲۵
(۱۵) نهجالبلاغه، نامه ۲۵
(۱۶) نهجالبلاغه، نامه ۲۵
(۱۷) نهجالبلاغه، نامه ۲۵
(۱۸) نهجالبلاغه، نامه ۲۵
(۱۹) نهجالبلاغه، نامه ۲۵
(۲۰) نهجالبلاغه، نامه ۲۵
(۲۱) نهجالبلاغه، نامه ۲۵
(۲۲) نهجالبلاغه، نامه ۲۵
(۲۳) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(۲۴) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(۲۵) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(26) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(۲7) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(28) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(29) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(30) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(۳1) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(32) نهجالبلاغه، خطبه ۲۱۶
(33) نهجالبلاغه، خطبه ۲۱۶
(34) نهجالبلاغه، خطبه ۲۱۶
(35) نهجالبلاغه، عهدنامه مالک اشتر
(36) نهجالبلاغه، عهدنامه مالک اشتر
(37) شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، جلد ۴، صفحه ۱۲۳
(38) شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، جلد ۴، صفحه ۱۲۳
(39) شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، جلد ۴، صفحه ۱۲۳
(40) نهجالبلاغه، خطبه ۲۱۶
(۴۱) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(۴۲) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(۴۳) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(۴۴) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(۴۵) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(۴۶) کلینی، الکافی، جلد ۳، صفحه ۵۵۴؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، جلد ۴، صفحه ۱۰۳
(۴۷) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(۴۸) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(۴۹) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(۵۰) نهجالبلاغه، نامه ۵۳
(۵۱) نهجالبلاغه، خطبه ۲۱۶
(۵۲) نهجالبلاغه، خطبه ۲۱۶
(۵۳) نهجالبلاغه، خطبه ۲۱۶
(۵۴) نهجالبلاغه، عهدنامه مالک اشتر
(۵۵) نهجالبلاغه، عهدنامه مالک اشتر
(۵۶) شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، جلد ۴، صفحه ۱۲۳
(۵۷) شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، جلد ۴، صفحه ۱۲۳
(۵۸) شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، جلد ۴، صفحه ۱۲۳
(۵۹) نهجالبلاغه، خطبه ۲۱۶
نویسنده: قربان منتظمی
منبع: تحریریه راسخون
