مسلماني زير ذره بين

درباره «كتاب قانون» ساخته مازيار ميري
 

سينماي ايران هم اكنون با سينماگران نسل چهارم اداره مي شود. شايد اين جمله از جهاتي نياز به بحث و تحليل داشته باشد اما نمي توان آثار ماندگار و جالب توجه كارگرداناني چون حميد نعمت الله، پرويز شهبازي، اصغر فرهادي و مازيار ميري را ناديده گرفت و همچنان مدعي شد كه سينماي ايران رو به پيشرفت است.
مازيار ميري همچون كارگردانان هم نسل خودش جواني كاربلد و پخته است و او مي داند چگونه از كليسشه هاي عامه پسند عبور كند و به محتوا و موضوعي معنوي و اصولي برسد. تجربه او در «به آهستگي» و بازي اي كه از محمدرضا فروتن گرفت همان قدر فيلم او را متمايز و حتي معناگرا كرده است كه آخرين اثرش «كتاب قانون» كه اين بار صراحتا اشاره مستقيمي به معنويت ديني ما دارد. فيلمي كه مي خواهد كمي به مخاطب درباره مسلماني اش و ميزان رعايت واجبات و محرمات دين تلنگر بزند.
موضوع محوري «كتاب قانون» سنجش ميزان حقيقي «مسلماني» همه ماست. همه ما از آدم هاي جدي و مدعي دينداري تا آدم هايي كه در شكل رسمي و ظاهري مسلماني شان را حفظ كرده اند جلوي عناويني چون دين و مذهب به ترتيب اسلام و شيعه را مي نويسند اما اين كه تا چه حد دين اسلام و شيعه در ما مستحكم است دغدغه اي است كه ميري سعي كرده به آن بپردازد.
«كتاب قانون» داستان رحمان توانا است كه با سفر به لبنان و آشنايي با زني مسيحي به نام ژوليت كم كم موجب ايمان آوردن او شده و با مسلمان شدن اش و تغيير نامش به آمنه او را به همسري مي گيرد. اما اين همه ماجرا نيست چرا كه آمدن آمنه به ايران دو چالش را به وجود مي آورد. يكي تفاوت نگاه و اختلاف نظر خانواده رحمان با آمنه كه در همان ابتدا گارد مي گيرند و او را به عنوان عروس خانواده شان نمي پذيرند. فيلم پلان هاي جذاب و منحصر به فردي را به اين موضوع اختصاص مي دهد و جذابيت اش در چالش دوم يعني اختلاف نظر آمنه با دينداري ما به اوج خود مي رسد. آمنه به عنوان يك مسلمان حقيقي مدام دست مي گذارد روي عادات بد ما كه جزء گناهان هم محسوب مي شود. دروغ، غيبت و تهمت از جمله اين محرمات است كه ميري سعي دارد با فيلمنامه محمد رحمانيان آن را به مخاطب يادآوري كند. در واقع يك زن تازه مسلمان ما را از بيرون خودمان نظاره مي كند و درباره مسلماني ما قضاوت مي كند و فاصله رفتارهاي ما را با دستوراتي كه دين ما داده است را جلوي چشمان مي آورد.
مازيار ميري براي اينكه اثرش دچار شعار و خستگي نشود دست به دامن طنز شده و آن هم طنز فاخر اجتماعي كه البته خوب جواب داده است.
داستان در موقعيت هاي پارادوكسيكال خلق مي شود و به واسطه تقابل و قياس اسلام شناختي و مسلماني شناسنامه اي ما لحظات خاصي را خلق مي كند. همين تضاد و دو گانگي به ساختار طنز فيلم كمك مي كند و طنز تلخ و شيريني كه در تاروپود فيلم گنجانده شده به روان تر و دلپذير شدن آن كمك مي كند.
فيلم با استفاده از 2 لوكشين ايران و لبنان هم دست به ابتكار خوبي زده است در بخش اول كه فيلم لبنان مي گذرد و ژوليت هنوز مسلمان نشده ما با فضاهاي زيبا و معناداري از لبنان رو به رو هستيم. مخاطب با ژوليت و كشورش و مناسبات او با مردم آنجا آشنا مي شود. ضمن اينكه كارگردان تماشاگر را به ديدن تصاوير جذابي از لبنان دعوت مي كند. در بخش دوم هم كه او را محجبه و درون مناسبات ايراني مي بينيم به دليل اختلاف فرهنگي تضادهاي شيريني خلق مي شود كه شايد تاكنون در تلويزيون و رسانه هاي ديگر نديده باشيم. ضمن اينكه فيلم دست به نقد مديران فرهنگي هم مي زند. چرا كه رحمان كارشناس يك مركز تحقيقاتي علوم انساني در ايران است به همراه مديران ارشد خود براي مذاكرات و قراردادهاي علمي به لبنان رفته است. ميري حتي سعي كرده مأموريت هاي اداري را كه با پول بيت المال انجام مي شود را به نقد بكشد و تكراري و بي ثمر بودن آنها را يادآوري كند. چرا كه «كتاب قانون» نه فقط نقد فرهنگ و مناسبات رفتاري بلكه نقد اجتماعي در محافل سياسي را هم در پيش گرفته است و اين خود نقطه قوت فيلم محسوب مي شود.
كتاب قانون به نوعي تلنگري به ماست تا كژي ها و ناراستي هاي خود را در آن ببينيم و به خود آييم چرا كه خاصيت سينما بازتاب واقعيت هاي اجتماعي است.
حضور ژوليت در ايران خود موضوع جذابي است، قهر كردن او و بازگشت اش به لبنان هم مي تواند جذاب باشد. در واقع گره دراماتيك قصه در اينجا شكل مي گيرد و بازگشت دوباره آمنه به ايران را در پي دارد.
در اينجاست كه مي توان به شخصيت پردازي و طراحي چند كاراكتر اصلي فيلم نامه هم اشاره كنيم كه به خوبي انجام شده است. رحمان پير پسري كه پس از مدت ها با ازدواج به آرزوي مادرش جامه ي عمل مي پوشاند، شخصيت خاصي دارد.
ژوليت (آمنه) هم با بازي «در اين حمسه» هم مي توانسته اين بار را به دوش بكشد و نيمه دوم فيلم را برعهده بگيرد.
شخصيت دختر كوچك خانواده (كوكب) با بازي نگار جواهريان به دليل بازي روان و مسلط بازيگرش كاملا متفاوت از بقيه بازيگران بوده و به شكل قوام يافته تري ديده شده است. كوكب نماينده نسل جوان و پرسش گر امروز است كه وقايع اطرافش را با منطق استدلالي مي سنجد و نگاهي منصفانه و عاقلانه به اوضاع اطرافش دارد. اتفاقا اين كوكب است كه با بازگشت آمنه به لبنان ناراحت مي شود.
اما برگ برنده «كتاب قانون» بي شك حضور پرويز پرستويي در نقش رحمان بوده است. پرستويي كه قبلا هم در «پاداش سكوت» با ميري همكاري خوبي داشته است اين بار طنز فيلم را به دوش خود كشيده است.
بازي در نقش هاي مختلف مانند قصاب، بقال، ميوه فروش و راننده تاكسي سهم عمده فيلم را روي دوش پرستويي انداخته است.
هر چند برعهده گرفتن اين نقش ها توسط يك نفر هم كار كرد نمادين پيدا كرده است و اشاره به تغيير انسان ها در طول زندگي دارد علي رغم اين كه هم آنها به لحاظ باطني با هم شبيه هستند.
فيلم يك جورهايي دگرديسي ژوليت به آمنه را نشان مي دهد. عشق به رحمان مانند اكسير تحول اخلاقي او را از مسيحيت به اسلام فرا مي خواند و او تجربه آمنه شدن را سپري مي كند.
منبع:نشريه ي شاهد جوان شماره ي 53