تربيت ديني در اسلام و مسيحيت(3)

در تربيت اسلامي بايد توجه داشت که منابع شناخت، هرگز محدود به کتب رسمي دانشگاهي و مدرسه نيست، بلکه همه ي منابعي که به آدمي شناخت مي بخشند و او را به هدف آفرينش - يعني تعالي، کمال و عبوديت - نزديک تر مي سازند منبع شناخت محسوب مي شوند. مهم ترين اين منابع، وجود خود انسان، طبيعت، تاريخ و کتاب
شنبه، 22 مرداد 1390
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
تربيت ديني در اسلام و مسيحيت(3)

تربيت ديني در اسلام و مسيحيت(3)
تربيت ديني در اسلام و مسيحيت(3)


 

نويسنده: سيدحميدرضا علوي*




 

منابع شناخت و محتواهاي درسي
 

در تربيت اسلامي بايد توجه داشت که منابع شناخت، هرگز محدود به کتب رسمي دانشگاهي و مدرسه نيست، بلکه همه ي منابعي که به آدمي شناخت مي بخشند و او را به هدف آفرينش - يعني تعالي، کمال و عبوديت - نزديک تر مي سازند منبع شناخت محسوب مي شوند. مهم ترين اين منابع، وجود خود انسان، طبيعت، تاريخ و کتاب هاست. جالب اينجاست که سه مورد اول، منابع اوليه ي شناخت و کتاب ها منبع ثانويه ي شناخت محسوب مي شوند. در تأييد مطلب مذکور شايسته است گفته شود از ديدگاه قرآن کريم، وجود انسان (ذاريات: 1) و زمين (ذاريات: 20) مي توانند مظهر آيات خدا و منبع شناخت و معرفت باشند و همچنين سير و سياحت و گردش و جست و جو در زمين، مي تواند سبب خردورزي دل هاي آدميان و حق پذيري گوش هاي آنان شود (حج: 46)، و از اين رو به نوعي منبع شناخت محسوب مي شود. همچنين امام علي (ع) در مورد «معرفت نفس» بيان مي دارد هر کدام از مخلوقات خداوند در صحنه ي طبيعت، يعني خورشيد و ماه و گياهان و درختان و آب و سنگ و غيره همه شايسته ي «نظر کردن» هستند؛ يعني مي توان از هر کدام از آن ها شناختي در خور و شايسته دريافت کرد. (1) در مورد «تاريخ» نيز ايشان معتقدند کسي که تاريخ و روزهاي زندگي را بشناسد، هرگز از آمادگي در آينده، غفلت نخواهد ورزيد. (2) پس تاريخ نيز مي تواند به آدمي شناخت دهد و يکي از منابع شناخت قلمداد شود.
از سوي ديگر بايد توجه داشت همان گونه که خداوند متعال آيات تشريعي خود را در قرآن کريم بيان داشته، آيات تکويني الهي را در کل صحنه ي طبيعت و عرصه ي هستي قرار داده است. همان طور که آيات قرآن مقدس و محترم اند، آيات و نشانه هاي خدا در طبيعت - يعني سراسر هستي و طبيعت - محترم و مقدس است. همان طور که درک و فهم آيات قرآن تفکر و تدبر مي طلبد (نساء: 82)، درک آيات الهي در طبيعت و عبرت گرفتن از آن ها نيز مستلزم تفکر و تدبر و بصيرت و بيدارسازي است (آل عمران: 13؛ يوسف: 111؛ نازعات: 26).
همچنين رسالت معلم ايجاب مي کند در تربيت اسلامي، به همه ي منابع شناخت، يعني وجود انسان، طبيعت، تاريخ و کتب به منزله ي محتواهاي درسي توجه داشته باشد. اميرالمؤمنين (ع) تأکيد فراوان بر سودمند بودن محتوا و مطالب آموزش داده شده دارد. آن حضرت از جمله اوصاف مؤمنين را آن مي داند که به علوم سودمند گوش فرا مي دهند. (3) و اکيداً فرمان مي دهد که به فرزندان خود مطالبي بياموزيد که خداوند به واسطه ي آن مطالب به آنان سود مي رساند. (4) حضرت علي (ع) در مورد اصل احتياج در گزينش محتواهاي آموزش مي گويد بهترين و سزاوارترين اموري که نوجوانان مي توانند بياموزند، علومي است که چون بزرگ شوند بدان احتياج خواهند داشت. ايشان بيان مي دارد علم وسيع تر از آن است که بتوان به همه ي آن احاطه پيدا کرد؛ پس ضروري است از هر علمي بهترين آن را آموخت. (5) حضرت علي (ع) در مورد نحوه ي بهره گيري از آرا و نظريات گوناگون و متفاوت بيان مي دارد هر کس آراي مختلف را در کنار يکديگر قرار دهد، موارد اشتباه را خواهد فهميد. (6) و لذا مؤکداً توصيه مي کند که نظريات گوناگون و متفاوت را در مقابل هم قرار دهيد، تا رأي درست از آن ها متولد شود. (7) در اين جهت بايد به تحليل و نقد دقيق محتوا پرداخت، نه اينکه فقط خود گوينده را مبناي قضاوت در مورد محتواي مربوط به او قرار داد. به عبارت ديگر بايد به آنچه گفته مي شود نگريست، نه به آنکه مي گويد. (8)
در تعليم و تربيت (و لذا در محتواهاي درسي)، از ديدگاه مسيحيت، مي توان از چهار حوزه ي ارزشي سخن گفت:
- خود: ما به منزله ي انسان هايي منحصر به فرد و قادر به توسعه و رشد معنوي، اخلاقي، عقلاني و جسماني، براي خودمان ارزش قايل هستيم.
- ارتباطات: به ديگران براي خودشان ارزش قايليم، نه فقط از جهت آنچه دارا هستند و يا آنچه مي توانند براي ما انجام دهند. به چنين ارتباطاتي به مثابه ي مبنايي اساسي براي توسعه و کمال ديگران، خودمان و جامعه ارزش قايل هستيم.
- جامعه: ما براي حقيقت، عدالت، حقوق بشر، قوانين و تلاش هاي جمعي در جهت خوبي و رشد همگان ارزش قايل هستيم. خصوصاً ما براي خانواده به مثابه ي منبع عشق و حمايت براي همه ي افراد و اساس جامعه اي که در آن مردم مراقب و متوجه يکديگر هستند، ارزش قايل هستيم.
- محيط: ما براي جامعه، هم جامعه ي طبيعي و هم جامعه اي که انسان ها شکل داده اند، به مثابه ي مبنايي براي زندگي و منبع عشق و دوستي ارزش قايليم. (9)
خداوند به تمام اجزاي عالم هستي فرمان داده است سودمند باشند؛ خصوصاً آدميان مخاطب اين پيام خدا قرار گرفته اند که ثمربخش باشند و در زمين به آباداني بپردازند. (10)
بنابراين مي توان گفت در تربيت از ديدگاه اسلام و مسيحيت، محتواهاي درسي ملهم از منابع شناخت است و به صورت جزئي تر، همان منابع در قالب محتواهاي مفيد گوناگون که در سوق دادن شاگردان به سوي اهداف تعليم و تربيت مؤثرند اجرا مي شود.

عوامل شناخت
 

قرآن کريم موجب هدايت و رحمت است (جاثيه: 20)، اما براي دريافت چنين هدايتي، بايد در خود بسترسازي کرد. به عنوان نمونه، بايد اهل يقين (جاثيه: 20؛ ذاريات: 20) و اهل تقوا (بقره: 2) و اهل ايمان (اعراف: 203؛ روم: 52، 53) بود. چنين افرادي قطعاً به سوي بهترين سخنان و به سوي راه خدالي تعالي هدايت خواهند شد (حج: 24). حتي حقيقت علم از جانب خداوند به کساني داده خواهد شد، که تقواي الهي داشته باشند (بقره: 282)؛ زيرا هم هدايت از جانب اوست (عنکبوت: 69) و هم اعطاي علم و دانش (بقره: 32)؛ اما همان گونه که گفته شد، بايد شايستگي لازم را در اين جهت کسب کرد و تلاش کافي مبذول داشت (عنکبوت: 29).
دل هاي آلوده که حجاب گناه بر خود کشيده اند، از دريافت حقيقت و هدايت محروم خواهند شد (زمر: 22؛ حج: 46؛ کهف: 57). در اين مسير، پيوستگي شناخت و ايمان (نساء: 162؛ سبأ: 6؛ حج: 54؛ آل عمران: 18؛ جاثيه: 20؛ اعراف: 52؛ روم: 52، 53؛ زخرف: 40؛ يونس: 42، 43) و پيوستگي شناخت و عمل (بقره: 44؛ حجر: 99) حائز اهميت فراوان است.
با توجه به موارد گوناگون و متعدد مطرح شده در قسمت هاي متفاوت انجيل، مي توان دريافت کساني مي توانند دانش حقيقي را به دست آورند، که شايستگي معنوي آن را به دست آورده باشند (11) و همچنين دانش به افرادي اعطا خواهد شد، که داراي فهم و درک باشند (12)؛ از اين رو گروندگان و مؤمنان که هم شايستگي معنوي و هم فهم لازم را تحصيل نموده اند، چنان دانش حقيقي را دريافت خواهند داشت. (13)
مي توان دريافت که دانش و قدرت قضاوت حقيقي، اموري هستند که خداوند به بندگان صالحش اعطا خواهد کرد، و افراد نادان از چنين حکمت و آموزشي محروم خواهند ماند. (14) اگر تدريس معلمان مبتني بر خدامحوري نباشد، حقيقتي را دريافت نخواهند نمود و در اين صورت آنان فقط علاقه مند به مجادله هاي ظاهري و نزاع در مورد الفاظ و کلمات اند که منجر به حسادت و گناه خواهد شد. (15)
با در نظر گرفتن مطالب گفته شده مي توان گفت در تعليم و تربيت از ديدگاه اسلام و مسيحيت، در صورتي شاگرد مي تواند از شناخت حقيقي بهره مند شود که در ابتدا وي تمهيدات و زمينه سازي لازم را در خود انجام داده باشد و اين گونه آماده سازي در پرتو ايمان و اعمال صالح، مبتني بر چنان ايماني ميسر و امکان پذير مي شود.

پي‌نوشت‌ها:
 

* (استاد دانشگاه شهيد باهنر کرمان)
1. نهج ابلاغه، خطبه ي 185.
2. محمدرضا حکيمي و ديگران، الحياة، ج 1، ص 157، به نقل از محمدبن يعقوب کليني، کافي، ج 8، ص 23.
3. نهج البلاغه، خطبه ي 193.
4. محمدرضا حکيمي و ديگران، الحياة، ج 1، ص 66، به نقل از محمدبن علي صدوق، الخصال، 614.
5. عبدالواحدبن محمد تميمي آمدي، غررالحکم و دررالکلم، ج 2، ص 165.
6. نهج البلاغه، حکمت 173/ و عبدالواحدبن محمد تميمي آمدي، غررالحکم و دررالکلم آمدي، با شرح و ترجمه ي فارسي به قلم سيد رسول هاشمي محلاتي، ج 2، ص 455.
7. عبدالواحدبن محمد تميمي آمدي، غررالحکم و دررالکلم، ج 1، ص 454.
8. همان.
9. Bottery, cited in: Bailey, R. Teaching Values & Citizenship Across the Curriculum, Educating Children for the World Rutledge Flamer, Great Britain, P.10.
10. Genesis: 22.
11. Isa. 28:9; Isa. 40:14.
12. Dan. 2:21.
13. Ps. 119:66.
14. Prov. 1:7.
15. I Trimothy 6:2-5; 2 Trimothy 2:14.
 

منبع:فصلنامه اسلام و پژوهش هاي تربيتي- 2
ادامه دارد...


/ج

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
play_arrow
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
play_arrow
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
play_arrow
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
play_arrow
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
play_arrow
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
play_arrow
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
play_arrow
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
play_arrow
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
play_arrow
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
play_arrow
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
play_arrow
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
play_arrow
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
play_arrow
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران