![آزادي عقيده در نگرش قرآني (2) آزادي عقيده در نگرش قرآني (2)](https://rasekhoon.net/_files/thumb_images700/article/e72d2c38-946a-40db-adba-87a44876d93b.jpg)
آزادي عقيده در نگرش قرآني (2)
منبع : اختصاصی راسخون
ب) آزادي عقيده از ديدگاه روايات
براي دفاع از دين مشاجره نكنيد:
برای دفاع از دینتان، با مردم نزاع و مشاجرهی لفظی نکنید،زیرا این کار دل را بیمار سازد. نزاع و مشاجره انسان ها را به لجبازی میکشاند و ثمری جز پیدا شدن کينه در دلها ندارد.قرآن برای دفاع از دین و اعتقادات دینی روش جدال احسن را به کار گرفته است؛ به این صورت که ابتدا به صورت فرضی،نظرطرف مقابل را می پذیرد و با او همراه میشود و هنگامی که فرد پذیرش پیدا کرد،به جا وبه موقع با آوردن استدلال و منطق، نظر باطل او را رّد می کند و نظرحق را به جای آن مینشاند. ابراهیم علیه السلام نیز برای دفاع از اعتقاد توحیدی خویش و بیدارگری مردم در مواجه با گروههاي مختلف مشركان از روش جدال احسن مدد ميگرفت و همواره با استدلهاي كوبنده ي خود به روشنگري ميپرداخت. به آيات 41 تا 47 مريم – 52 تا 56 و 58 تا 69 انبياء - 76 تا 79 انعام مراجعه كنيد.از این روایت و عملکرد ابراهیم (علیهالسلام) متوجه میشویم که در بحث با منکران و مخالفان دین باید به روشی هوشمندانه، آنها را نسبت به اعتقادات باطلشان آگاه کرد. این آگاهیبخشی هرگز با مشاجره حاصل نمیشود، چرا که مشاجره بازخوردی منفی دارد و فاصلهها را بیشتر میکند؛ پس برای هدایت این افراد، گاهی به صورت ظاهری هم که شده باید با آنها همراه شد و اجازه داد تا عقایدشان را مطرح سازند و هر گاه زمینهی مناسبی پیش آمد با استدلال های محکم بطلان عقایدشان و حقانیت دین را اثبات کرد.
پاداش یا عقاب، نتیجهی آزادی در انتخاب:
برخورد علمي با مخالفان ديني :
از این سیره ائمه (علیهم السلام) نتایج زیر بدست می آید:
1 . در حوزهی داخلي اسلام سوال و ترديد هر مسلماني رواست و مقدمهی ايمان محض و استوار اوست .
2 . در حوزهی خارج از اسلام، هر كس مي تواند براي فهم حقيقت به صورت آزادانه به بحث و گفتگو و تحقيق پيرامون اسلام بپردازد .
3 – برگزاری مناظرات علمي متعدد توسط امامان معصوم(علیهمالسلام) با غير مسلمانان حكايت از آن دارد كه ائمه(علیهمالسلام) به آنها اجازه مي داند در محيط علمي آزادانه عقايد مخالف خويش را مطرح كنند .
4 . تشويق و تربيت شاگرداني چون مفضل، هُشام بن حكم، هُشام بن سالم و غيره توسط امامان ما جهت برگزاري مناظرههای علمي با مخالفان ديني، حكايت از آن دارد كه ائمه(علیهمالسلام) برخورد علمي را در مواجه با اين گروه اولويت مي دادند .(47)
آزادی عقیده در نگاه امام علی(علیهالسلام) :
« لا تَکُنْ عَبْدَ غَیْرِکَ وَ قَدْ جَعَلَکَ اللهُ حُرَّاً »(48)
بندهی جز خدا مباش؛ زیرا خداوند تو را آزاد آفریده است. میبینید که در این پیام، آزادی در رهایی از بندگی غیر خدا خلاصه میشود. به همین دلیل امام علی (علیهالسلام) خود عزت و افتخار خویش را در همین آزادی مییابد:
«الهی کَفی بی عِِزَاَ أَنْ اکونَ لَکَ عَبْداً وَ کَفی بی فَخْراً أَنْ تَکونَ لی رَبّاً »(49)
خدایا! مرا این بزرگواری بس که بندهی توأم؛ و این افتخار مرا بس که تو پروردگار منی. علی (علیهالسلام) که انسانی کامل و از آزاد مردان تاریخ بشر است، آزادی را در اعتقاد توحیدی و رهایی از پرستش هر آنچه غیر خداست میداند؛ او بندگی خدا را موجب عزت و افتخار انسان و بندگی غیر خدا را موجب بردگی و ذلت او میشمارد.
روش و برنامه تربيتي اسلام براي اعطاي آزادي به انسان چيست؟
محمد(صلي الله علیه وآله) بدون ساز و برگ و قدرت نظامی اما با منطق قرآنی وارد میدان پرآشوب افکار و عقاید بشریت شد.او بر اساس برنامهی تر بیتی قر آن در راستای اصلاح بشر ابتدا کوشید تا نگرشها و بینشهای فاسد را ریشهکن کند و با اعطای بینش های صحیح به آدمیان شاکلهی عقاید و باورهای آنها را به طرز مطلوبی شکل دهد و با تقویت ایمان و ایجاد تفکر صحیح، رفتار و اعمال آنها را صالح گرداند.اکنون به توضيح بينشهاي عمدهای که در قرآن برای تغییر تلقی انسان از امور مطرح گردیده میپردازیم و آنها را به صورت خلاصه توضیح می دهیم :
1 . روش اعطای بینش :
ب) بینش در مورد حقیقت انسان : قرآن انسان ها را که بر اثر پیروی از هوی و هوس، دنیاطلبی، خودخواهی و غرور، از اصل خویش دور افتاده بودند و در «خویشتن وهمی» خود می زیستند با حقیقت خویش آشنا کرد و یادشان آوردکه : « يَأَيهَُّا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلىَ اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنىُِّ الْحَمِيد»(51) ای آدمیان حقیقت وجود شما احتیاج به خدا است و اوست که شما را ایجاد کرده و ابقاءمیکند و بدین گونه نگرش آنها را نسبت به خود اصلاح کرد.
ج) بینش درمورد دنیا : قرآن باشرح داستان بیوفايي دنیا نسبت به گذشتگان، چهره واقعی دنیا را به انسانها نمایاند و به آنها فهماند که این عجوزهی پیر به عقد هیچ کس در نیامده و نمیآید و به هیچ کس وفا نکر ده و نمیکند و متاعش متاع فریب و غرور است، هر چه درآن است هیچ بر هیچ است و فانی که «كلُُّ مَنْ عَلَيهَْا فَان وَ يَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الجَْلَلِ وَ الْاكْرَام» (52)پیامبر انسانها را در معامله هشیار کرد تا برای دنیا بهای گز اف نپردازند و جلوهها و زینتهای آن را به جد نگیرند.به عنوا ن مزرعه ای به آن بنگرند و با پاشیدن بذر اعمال صالح در آن به گرفتن نصیب خویش در آخرت اکتفا کنند و از نعمت های آن در جهت ساختن آخرت خویش بهره جویند.
د) بینش در مورد مر گ و پس از مرگ : بارها و هزاران بار روی مسئله معاد، مرگ و حیات پس از مرگ تأکید شده تا جایی که حدود یک چهارم آیات قرآن به این موضوع اختصاص دارد.جهان بینی قرآنی، تفکری که مرگ را پایان کار بشر میداند را نفی میکند و مرگ را به عنوان آغازی برای زندگی حقیقی انسانها در سرای آخرت معرفی میکند. وجود چنین تداومی پس از حیات دنیا رنگ بیمعنایی و عبث بودن را از حیات دنیا می زداید.قرآن همچنین رخداد قیامت را حتمی شمرده و حساب وکتاب اعما ل در قیامت را نزدیک دانسته است. با ارائهی چنین بینشی در مورد مر گ و حیات پس از مر گ و مسئله معاد و حساب و کتاب اعمال، خوف و رجایی در دل انسان میریزد که مانند دو میزان، تعادل و توازنی مطلوب در حرکت انسان پدید میآورند.
2. روش دعوت به ایمان :
ب) ایمان بدون عمل دروغی بیش نیست : ایمان به توسط عمل اثبات می شود «لا یُثْبُتُ الْایمانُ اِلا بِا لْعَمَلِ»(54)به علاوه حتی اگر کسی در اثر اجبار ناگزیر شود کلمه کفر را بر زبان براند و تظاهر به کفر کند اما به آن دل ندهد ایمانش محفوظ است (... اِلا مَنْ اُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌ بِالْایمانِ....)(55)این آیه در مورد عماراست که با تقیهی ایمانش خود را ازمرگ نجات داد در حالیکه در درونش ایمان موج می زد.
ایمان فعلی ارادی و اختیاری است :
پیامبر کدام یک از این اهرمها را در آغاز کارش داشت ؟
زر و زور و قدرت در ابتدای کار در دست پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود یا مشرکان ؟
دوام و استمرار امور تحمیلی چقدر است ؟
مگر نه اینکه در ابتدا تعداد مسلمانان اندک بود و بیشترشان از قشرهای ضعیف و مظلومان جامعه بودند؟
مگر این گروه اندک به خاطر پذیرش اسلام زیر لگدها و شلاقهای شکنجهی کافران قرار نگرفتند تا دست از آیین جدید بردارند؟
مگرآنها از شهر و خانهشان اخراج نشدند؟
مگر یاسر و سمیه زیر شکنجههای سخت کافران صاحب قدرت و ثروت جان ندادند؟
به راستی اگر اسلام امری تحمیلی بود هیچ کس حاضر میشد سختی بیخانهمان شدن، شکنجه شدن و جان دادن را در قبال آن بپرداز د ؟
در حقیقت آنچه که باعث توفیق و رشد این آیین جدید شد محتوای عمیق و ارزشمند اسلام، دلسوزیها و تلاشهای بیوقفهی پیامآور آن و برنامهی غنی تربیتی قرآن بود به گونه ای که در کمتر از یک قرن آوازهی آن به اطراف روم و ری و چین و هند رسید و درآنجا نیز طرفدارانی پیدا کرد.
حكم مرتد چگونه با مسئله آزادي عقيده جمع مي شود؟
آنها ميگویند: دموكراسي رو به گسترش در دنياي امروز، چنين برخوردي را با آراء و انديشه ها نمي پذيرد و سخت با آن مخالف است.اين اعتراضها، ما را وا ميدارد، نگاهي دوباره به موضوع ارتداد بيندازيم تا پاسخي شايسته به آنها بدهيم:
ارتداد در لغت از مادهی «ردد» به معناي «بازگشت از راه » آمده است .(56) اين واژه در اصطلاح فقیهان به معناي بازگشت فرد مسلمان از دين اسلام و پذيرش كفر است. امام خميني (رحمه الله) مي فرمايند: «المُرتُدُّ هُوَ مَن خَرَجَ عَن الاسلام وَ اختارَ الكُفر»(57)
ارتداد توطئهای از جانب يهود :
ترجمه: جمعي از اهل كتاب به يارانشان گفتند، شما درآغاز روز ايمان آورديد و در پايان روز كافر شويد تا شايد مسلمانان متزلزل شوند و از آئين خود باز گردند .
تفسير: در اين آیه ارتداد توطئهای از جانب يهود معرفي شده است تا بدين وسيله ميان صفوف مسلمانان تزلزل ايجاد كنند وآنها را سست عقيده سازند ، وحدت كلمه جامعه اسلامي شكسته شود و نور اسلام آهسته آهسته خاموش شود. ولي خداوند در اين آيه با افشاي اين توطئه آنان را رسوا ساخت و با تشريع حكم ارتداد راه نفوذ دشمنان و ايادي آنها را به ميان جبهه ي داخلي اسلام بست.(59)آنچه كه از آيات قرآن در رابطه ي موضوع ارتداد فهميده مي شود اين است كه قرآن ارتداد را توطئه اي برخاسته از سوي دشمنان جهت ضربه زدن به اسلام مي داند، در برابر آن قاطعيت وصلابت به خرج داده و براي اينكه مسلمانان گرفتار اين توطئه نشوند حكم سختي در اين مورد قرار داده است.
اقسام مرتد و حكم هر كدام:
1 – مرتد فطري: به كسي گفته مي شود كه از پدر يا مادر مسلمان متولد شده باشد و پس از قبول اسلام اظهار كفر كرده باشد .
2 . مرتد ملي: كسي كه از پدر و مادر غیر مسلمان متولد شود و پس از بلوغ اسلام را بپذيرد و سپس از آن باز گردد .
در مورد حكم قتل مرتد فقهاي شيعه بين زن و مرد تفاوت قايل اند.
زن مرتد فطري يا ملي در صورت توبه كردن، توبهی او پذيرفته است و احكام ارتداد از او برداشته میشود.
مرد مرتد فطري: حكمش اعدام است و توبه اش پذيرفته نيست.
مرد مرتد ملي: اگر توبه كرد مورد قبول واقع خواهد شد. و همهی مجازاتها از ميان خواهد رفت.
پس، از ميان اقسام مرتدان فقط مرد مرتد فطري است كه سخت ترين مجازات برايش در نظر گرفته میشود، چرا كه از پدر و مادر مسلمان متولد شده، در يك محيط اسلامي پرورش يافته و مي داندكه پذيرش اسلام بايد بر اساس تحقيق باشد ، نه تقليد .چنين فردي بسيار بعيد به نظر مي رسد كه محتواي اسلام را تشخيص نداده باشد . بنابراين عدول و بازگشت او به توطئه و خيانت شبیهتر است تا به اشتباه وعدم درك حقيقت و چنين كسي استحقاق چنان مجازاتي را دارد . نكتهی ديگر كه لازم است به آن توجه شود اين است كه ، حكم اعدام مرتد مربوط به كسي نيست كه اعتقادي در درون دارد ودر مقام اظهار آن برنيامد، بلكه تنها كسي را شامل مي شود كه به اظهار يا تبليغ پردازد و بر ضد رژيم موجود جامعه قيام كند.، و بخواهد نظام اجتماعي جامعه اسلامي را متزلزل سازد و در ايمان مردم خلل وارد كند. روشن ميشود كه اين خشونت بيدلیل نيست و با مسئلهی آزادي انديشه نيز منافات ندارد. شبيه اين قانون در بسياري از كشورهاي شرق و غرب در مورد چنين افرادي وجود دارد(60)
ارتداد شرايطي دارد و هر كسي مرتد نيست
در فقه شيعه در بحث حدود و ديات قاعده اي با عنوان «اِدْرئوُا الْحُدود بِالشُبهات»(63) وجود دارد و ميگوید:
« با اندك شبهه اي اجراي حدود را متوقف سازيد» پس اگر حاكم شرع در تحقيقات خود به اين نتيجه برسد كه رويگرداني فرد از اسلام به دليل برخي از مشكلات فكري و مسائل حل نشده براي او بوده است نمي تواند او را « مرتد» شمرده و حكم ارتداد را بر او جاري سازد.
نتيجهی نهايي آنكه؛ حكم ارتداد با آزادي عقیدهی اسلامي منافاتي ندارد؛ چرا كه اسلام از آدمي مي خواهد بر اساس مطالعه و تحقيق و با دليل موجه، عقيدهی صحيح را آزادانه برگزيند وگزينش او مسئولانه باشد. حال اگر حقانيت اسلام براي فردي واضح شد و آن را انتخاب كرد، شارع هرگز اجازه عدول از حق و گزينش دوباره كفر را به او نمي دهد و براي اينكه از پيامدهاي فردي و اجتماعي ارتداد جلوگيري نمايد براي آن كيفر قرار داده. و اين به معناي سلب آزادي نيست،چرا كه آزادي در جايي معني پيدا میکند كه انسان بر سر دو راهي قرار گيرد و بخواهد يك راه را برگزيند، اما اگر مي داند كه راه كدام است ؟ و چاه كدام؟ گزينش چاه به جاي راه ، مصداق خيره سري و عناد است .بازگشتن از اسلام، از سوی فردي كه به حقانيت آن عالم است و اقدام عملي براي ايجاد شبهه در افكار مسلمين، در واقع يك نوع توطئه جهت براندازي نظام اسلامي است كه بايد با آن برخورد قاطع شود.
حکم جهاد چگونه با مسئله آزادی عقیده جمع میشود ؟
برای پاسخ این گروه توجه به نکات زیر ضروری است:
1 .وجود سیستم دفاعی در موجودات، امری طبیعی و فطری است .
2. برهان قرآن این است که با ائمه کفر بجنگید.
ترجمه : «و اگر پیمانهای خود را پس از عهد خویش بشکنند، و آیین شما را مورد طعن قرار دهند،با پیشوایان کفر پیکار کنید،چرا که آنها پیمانی ندارند،شاید (با شدت عمل ) دست بردارند.
تفسیر: در این آیه دستور جنگ با ائمه کفر داده شده است،نه به خاطر بی ایمان بودنشان ، بلکه (إِنَّهُمْ لَا أَيْماَنَ لَهُمْ) ،به خاطر اینکه آنها اصلاً ارزشی برای شما قائل نیستند و اگر بر شما مسلط شوند نه رعایت خویشاوندی را می کنند و نه عهد و پیمان نگه میدارند.نکتهی جالب اینجا است که قرآن دستور جنگ با پیشوایان این گروه را داده است ،چرا که آنها در کفر خویش ودشمنی با اسلام سابقه دار ترند و آنها هستند که از یک سو با تبلیغ کفر و فریب مردم ناآگاه آنها را به این راه می کشانند و از راه خدا باز میدارند، و از سوی دیگر به هر نحو ممکن جلوی آزادی تبلیغ حق گویان وبیدار گران را می گیرند ، تا مبادا مردم آگاه شوند و موقعیت آنها به خطر افتد. بنابراین قرآن در مورد این گروه شدت عمل به خرج داده و به زور متوسل شده بلکه بدین وسیله دست از عهد شکنی خود بردارند.نگاهی به تاریخ نشان میدهد که هر جا موانع رسید ن پیام الهی به مردم از سر راه برداشته شده است؛ (يَدْخُلُونَ فىِ دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا) رخ داده و مردم گروه گروه و شتابان وارد دین خدا شده اند ، همان دینی که هماهنگ با فطرت آنهاست ، فطرتی که خداوند آنرا سرشته و هیچ کس توان تغییر آنرا ندارد.لذا برخی از جنگهای ابتدایی پیامبر با مستکبران و حاکمان ظالمی بود که دعوت نامه های حق را پاره می کردند و مبلغان آزادی اسلامی را در بند می کردند و می کشتند ؛اما در مورد مشرکان و کافرانی که در امر دین با مسلمانان پیکاری ندارند ، و آنها را از خانه و دیارشان بیرون نمی کنند ،خداوند نیکی کردن و رعایت عدالت را نهی نمی کند. ( لَّا يَنْهَاكمُُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاَتِلُوكُمْ فىِ الدِّينِ وَ لَمْ يخُْرِجُوكمُ مِّن دِيَارِكُمْ أَن تَبرَُّوهُمْ وَ تُقْسِطُواْ إِلَيهِْمْ إِنَّ اللَّهَ يحُِبُّ الْمُقْسِطِين ). (65)خدا شما را از نيكى كردن و رعايت عدالت نسبت به كسانى كه در راه دين با شما پيكار نكردند و از خانه و ديارتان بيرون نراندند نهى نمىكند چرا كه خداوند عدالتپيشگان را دوست دارد.
به این ترتیب کفار به دو گروه تقسیم می شوند:
الف:گروهی که در مقابل مسلمانان ایستادند و شمشیر به روی آنها کشیدند و آنها را از خانه و کاشاسنه شان به زور بیرون کردند و دشمنی خود را با اسلام و مسلمین به هر نحو ممکن نشان دادند ، ایشان پیشوایان کفرند و تکلیف مسلمانان این است که از هر گونه مراوده و پیوند با این گروه خودداری نمایند و به مبارزه با آنها بپردازند.
ب: اما دسته ی دیگری بودند که در عین کفر و شرک ، کاری به مسلمانان نداشتند ، با آنها دشمنی و پیکار نکردند و ظلمی علیه مسلمانان مرتکب نشدند. نیکی کردن با این دسته و اظهار محبت با آنها و رعایت عدالت در مورد آنها مانعی ندارد و اینها همان مردمی هستند که در اثر بی خبری و ناآگاهی فریب مستکبران را خورده و جزو گروه کفار شده اند.(66)
بنابراین پیامبر در مورد این گروه می فرمودند: « لا تقتلوهم حتی تدعوهم الی الاسلام »(67)جنگ و ستیز نکنید مگر اینکه نخست مردم را به اسلام دعوت کرده باشید
3. جهاد در اسلام، جهاد آزادی بخش و دفاعی است:
علی علیه السلام در فرمان خود به مالک اشتر می نویسد: «اَلنّاسُ صِنفانِ اِمّا اَخٌّ لَکَ فِی الدِّینِ اَو نَظیرٌ لَکَ فَی الخَلقِ...»(69) ، مردم یا برادران دینی تو هستند ، یا مانند تو انسانند ، پس یا حق برادری یا حق انسانی بر تو دارند.پس بر این مبنا وظیفهی هر مسلمانی است که از خود و همکیشان خود که حق برادری بر او دارند و یا حتی غیر همکیشان خود که حقوق انسانی بر او دارند دفاع کند. در دیدگاه اسلامی حقوق انسانی و معنوی مسلمانان و غیر مسلمانان محترم است و باید حفظ شود مانند (حق حیات، حقوق مادی، حق آزادی، برخورداری از سعادت واقعی و شنیدن قول حق) بنابر این اگر قرآن حکم جهاد تشریع کرده، منظور جنگیدن با کسانی است که حقوق طبیعی و الهی انسانها را زیر پا گذ اشته و آنها را به بردگی در جهت منافع خویش کشانده، در اینجا جهاد ابتدائی نوعی جهاد دفاعی محسوب میشود. علامه طباطبائی میگویند: «اگر جهاد و نبرد ابتدایی برای دفاع از آزادی واقعی انسانها باشد، که حق طبیعی و فطری آنها است، خود به معنای دفاع است» (70)استاد جوادی آملی نیز همین نظر را در رابطه با جهاد ابتدایی دارد و معتقدند که جهاد ابتدایی اسلام هم به دفاع برمیگردد. استاد شهید مطهری نیز از جهاد ابتدایی در اسلام با عنوان (جهاد آزادیبخش) یاد میکند یعنی مبارزه برای واژگون کردن نظامات غلط و ظالمانهای که جلوی آزادی تبلیغ و آگاه شدن مردم را میگیرند.(71) مبارزه در اینجا به منزله تلاش برای رساندن اکسیژن و هوای سالم برای تنفس انسانها و بیماران مشرف به مرگ است، و شمشیر جهادگر در این گونه موارد به منزلهی چاقوی جراحی است که عضو فاسدی را می برد و یا قیچی باغبانی که علف هرزههایی را قطع میکند، و این نه خشونت است و نه بیرحمی! پس جهاد ابتدایی هم گامی برای پیشگیری و مبارزه با کسانی است که راه الهی را سدّ میکنند و مانع رسیدن انسانها به سعادت، آزادی و حقوق طبیعی خود میشوند. چنین کسانی حتی از میکروبهای واگیردار و مرگآور نیز خطرناکترند، و مبارزه در اینجا به منزلهی میکروبزدایی برای بهداشت محیط است. از آنچه گفته شد نتیجه میگیریم که حکم جهاد برای تحمیل اسلام به عنوان یک عقیده نیست و نه تنها تضادی با اصل آزادی عقیده ندارند. بلکه اسلام با تشریع این حکم درصدد فراهم کردن شرایطی است که در آن عقیدهی صحیح آزادانه مطرح شود و مانع موجود میان اسلام و انسانها از میان برداشته شود. جهاد باعث میشود حکومتها و قدرتهای ظالمی که سدّ راه رسیدن اسلام به مردم و شناخت آن میشدند، شکسته شوند، آن گاه انسانها آزادند که اسلام را بپذیرند یا نپذیرند.
تجزيه،تحليل و نتيجه گيري :
عقیده ی شرک، بت پرستی، خورشید و ماه و ستاره پرستی، در قرآن به عنوان عقاید جاهلی خرافی و انحرافی معرفی شده است و به افرادی که چنین باورهای غلطی دارند وعدهی عذابی سخت داده شده است.مبارزه با چنین افکاری از وظایف حکومت اسلامی است، بدین گونه که حکومت نخست باید از طرق تبلیغ حق وآگاهی بخشی، فاسد بودن این عقاید را روشن کند و افراد را از عمل کردن بر اساس آن باز دارد، اما اگر از این راه ممکن نشد با اعمال فشار و توسل به زور، حتی به قیمت جنگ هم که شده بت وبتخانه را ویران وآثار شوم شرک را از جامعه ریشه کن کند، چرا که بت پرستی و شرک نه دین است و نه آئین بلکه یک نوع بیماری فکری و اخلاقی است که باید جلوی آن گرفته شود تا به کل جامعه سرایت نکند،وگرنه موجب هلاکت جامعه خواهد شد.اگر بخواهيم برداشت صحیحی از آیه "لا اکراه فی الدین" بيان كنيم ميتوانيم بگوييم كه اين آيه به آزادی در اصل ورود به اسلام مربوط مي شود، از آن جايي كه آدمي داراي اراده و اختيار است و نيز عقيده از اموري است كه طبعاً اجبار بردار نيست اسلام نيز هرگز كسي را با زور معتقد به اصولش نمي كند بلكه از افراد میخواهد: آزادانه و بر اساس مطالعه وتحقیق، این دین را برگزینند چرا که ایمان اجباری سودی ندارد و اصولاً اعتقاد به دین با اجبار حاصل نمیشود.آزادي عقيده در نگاه اسلامي يعني آزادي از هر قيد و بند خرافي و جاهلي و نفي هر عبوديتي به جز عبوديت خداي سبحان و اين زمينه ساز رسيدن انسان به كمال مطلوب و سعادت ابدي مي باشد. همچنين تشريع حكم مرتد و حكم جهاد در اسلام به منظور رفع تسلط طاغوت ها و حفاظت از ايمان و باور هاي حق مردم است.
پينوشتها:
45. البرهان، ج 4، ص 279 - تفسیر عیاشی، ج 2، ص 137
46. بحار الانوار، ج5،ص149
47.مجله تحصصی كلام اسلامی، شماره 43، سال 1381، ص 126 .
48. علی ابن ابی طالب (علیه السلام) ، نهجالبلاغه، نامه 31
49. بحارالانوار ، ج 74، ص 42،
50. علی ابن ابی طالب (علیه السلام) ، نهج البلاغه ، خطبه 88
51. فاطر: 15
52. الرحمن: 26 – 27 (هر چه بر زمین است فانی شونده است و ذات با شکوه و ارجمند پروردگارت باقی خواهد ماند)
53. حجرات: 14
54. اصول کافی ، ج2 ،ص 38
55. نحل: آیه 106
56. المفرادات فی غریب القرآن، ص 349.
57. تحریر الوسیله، ص794
58. آل عمران،72
59. نمونه ج2، ص613 - الميزان،ج3، ص 404
60.تفسير نمونه ، ج 11، ص 426 و 427
61.نحل:106
62. تفسير نمونه،ج11،ص417
63. من لا یَحضره الفقیه، ج4 ، ص74
64. توبه :12
65. ممتحنه : 8
66. تفسیر نمونه ، ج 24 ، ص 31 – تفسیر المیزان ، ج 19 ، ص 399
67. تاریخ تحلیلی و سیاسی اسلام ،ص 217 .
68. جزیه ، مالیاتی است سالیانه که اهل کتاب باید به حاکم مسلمانان بپردازند ، و در مقابل ، حکومت اسلامی ، حقوق آنان را محترم شمارد و مال و جانشان را از تعرض محفوظ دارد.
69. نهج البلاغه ، نامه ی53
70. المیزان، ج 2، ص 68.
71. جهاد و مشروعیت آن در قرآن، ص 40
1 . باقری، خسرو، نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، تهران، انتشارات مدرسه، (1382).
2 . بحرانی،سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن،تهران،مؤسسه البعثه(1415 ق).
3 . تونی، دیویس، اومانیسم، ترجمه عباس مخبر ، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ دوم، 1377.
4 . جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ سوم، (1381).
5 . جواد آملی،عبدالله،فلسفه ی حقوق بشر،قم،مرکز نشر اسراء، (1375).
6 . حسنی ، علی اکبر، تاریخ تحلیلی و سیاسی اسلام ، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، (1381).
7 . خامنهای، سیدعلی، طرح کلی اندیشهی اسلامی در قرآن، بیجا، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ سیزدهم، (1368)..
8 . خمینی روحالله، تحریر الوسیله، قم، مؤسسه انتشاراتی دارالعلم، چاپ هشتم، (1378).
9 .دورانت، ویلیام جیمز، لذات فلسفه، ترجمهی عباس زریاب، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی (1374).
10. ذوفقاری، شهابالدین، جزوهی خداشناسی
11. راغب اصفهانی، حسینبن محمد، المفردات فی غریب القرآن، بیروت، دارالعلم الدار شامیه، (1412 ق)
12. روزنتا، فرانس، مفهوم آزادی عقیده از دیدگاه مسلمانان، ترجمهی منصور میراحمدی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، (1379)
13 . سبحانی ،جعفر، فروغ ابدیت ، قم ، انتشارات دارالتبلیغ اسلامی ، (1351)
14 .سبحانی ، جعفر، پرسشها و پاسخها ، قم ، انتشارات مؤسسه سید الشهداء (ع ) ، (1369 ش)
15 . سیوطی ،جلال الدین عبدالرحمن، الدرالمنصور فی تفسیر المأثور، قم ، مکتبه آیه الله المرعشی النجفی، (1404 ق)
16 .طباطبائی ، سید محمد حسین ، المیزان فی تفسیر القرآن ، قم ، مؤسسه النشر الاسلامی ، (1417 ق)
17 . طباطبائی ، سید محمد حسین ، ترجمه تفسیر المیزان ، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی،قم ، انتشارات اسلامی ، (1374 ش )
18. طبرسی ، فضل بن حسن ، مجمع البیان فی تفسیر قرآن ، بیروت ، دارالمعرفه ، (1406 ق)
19. علی ابن ابیطالب (علیه السلام)، نهجالبلاغه، ترجمة سید جعفر شهیدی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1374، نامة 31.
20 .عروسی هویزی، عبد علی بن جمعه ،تفسیر نور الثقلین ، قم ، مؤسسه اسماعیلیان (1415 ق)
21. عمید ، حسن ، فرهنگ فارسی عمید ، تهران ،انتشارات امیر کبیر،چاپ دوازدهم (1336)
22 . عیاشی ، محمد بن مسعود ، کتاب التفسیر (العیاشی ) ، تهران ، چاپخانه علمیه ،(1380 ق)
23 . قرآن کریم، مترجم، آیت الله مکارم شیرازی، تهران، خجسته، (1382).
24. قرآن کریم، مترجم،مهدی فولادوند، تهران، دارالقرآن کریم، (1382).
25 . قرشی ، سید علی اکبر، قاموس قرآن ، تهران ، دارالکتب اسلامیه، (1352)
26 . قمی، علی بن ابراهیم بن هاشم ، تفسیر قمی ، قم ، دار الکتب ،(1367 )
27. قمی ، محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، من لا یحضره الفقیه ، دارالکتب اسلامیه ، (1390 ه . ق)
28 . قمی ، محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق)، معانی الاخبار ، تصحیح علی اکبر قفاری ، قم ، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین ،(1361)
29 . گروه دانشنامه کلام اسلامی، ارتداد، آزادی اندیشه و آزادی بیان، مجلهی تخصصی کلام اسلامی، شمارههای 41 – 42 و 43 سال (1381).
30 – گروهی از مترجمان، تفسیر هدایت، ترجمهی تفسیر من هدی القرآن، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس، (1377).
31 . مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفا، چاپ دوم، 1403 ق، 74.
32 – مسعود، جبران، فرهنگ الفبایی الرائد، ترجمهی دکتر رضا انزاوینژاد، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ اول، (1373).
33 – مصباح یزدی، محمدتقی، پرسشها و پاسخها، قم، مؤسسهی آموزشی و پژوهشی امام خمینی، (1381).
34 – مصباح یزدی، محمدتقی، سلسله مباحث اسلام، سیاست و حکومت، بیجا، سازمان تبلیغات، (1378).
35 – مطهری، مرتضی، جهاد و مشروعیت آن در قرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، (1367).
36 – مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، (1374 ش).
37 – مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ هفتم، (1384).
38. مهدي عزيزان ، حبیب حيدري ( ارتداد، آزادي انديشه و آزادي بيان) مجله تحصصی كلام اسلامی، شماره 43، سال 1381، ص 126 .
39 – میبدی، ابوالفضل، کشفالاسرار و عده الابرار، تفسیر، تهران، انتشارات امیرکبیر، (1363).
40 – محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، ترجمهی حمیدرضا شیخی، قم، دارالحدیث، (1377).
/ج