رازهاي سرزمين من

گنبد؛ چاقو، انگور
 

زنجان را بيشتر به خاطر چاقوهاي تيز، انگورهاي خوشمزه و گنبد سلطانيه مي شناسند
امروزه شهرت زنجان به چاقوهاي خوش ساختش است و انگورهاي بي هسته اش. اين شهر با اينکه يکي از قديمي ترين مناطق سکونت ايرانيها بوده، اما جز در دوره ايلخانان مغول، آن هم دوراني که سلطان محمدالجايتو آن را به عنوان پايتخت خودش برگزيد، چندان اهميت ويژه اي نداشته است. شهري بود آرام و آباد با طبيعتي زيبا که معمولا شکارگاه شاهان مي شده. در اطراف اين شهر، ابهر و خدابنده و سهرورد است. به خود شهر، خمسه هم مي گفته اند، به خاطر پنج طايفه ترکي که درآن ساکن هستند.

رازهاي سرزمين من
تک در دنيا
 

فقط گنبدهاي کليساي مريم مقدس در فلورانس و مسجد اياصوفياي استانبول به اندازه گنبدل سلطانيه هستند. اين بنا در زمان ساختش، بلندترين ساختمان در جهان بوده و هنوز بزرگترين گنبد آجري دنياست. سلطانيه را سلطان محمدالجايتو «خدابنده» ظرف نه سال ساخت و اکنون در آن دفن است. البته اين بنا بخشي از مجموعه عظيمي است که به ابواب البر مشهور بوده و شامل دارالشفا، بيت القانون و بيت الحکمه مي شده. سرتاسر داخل اين گنبد، پوشيده از کتيبه هاي مختلفي است که با رنگ، روي گچ ترسيم شده. مردم منطقه مي گويند، سلطان محمد، اين بنا را ساخت تا پيکر امام علي را از نجف به اينجا بياورد. اگر هم اين داستان درست نباشد، اما احاديث مختلفي که در جاي جاي کتيبه هاي بنا هست، نشان از عقايد شيعي سلطان الجايتو دارد ارتفاع اين بنا 48/5 متر و قطر دهانه گنبد، 25/6 متر است و در 30 کيلومتري زنجان، واقع شده.

اسکلت روباه روي ديوار
 

تنها فرق اين غار، با غار عليصدر در اين است که به آن اندازه مشهور نيست. وگرنه اين غار هم پراست از استالاکتيت ها و استالاگميت هاي رنگ وارنگي که چشم را حسابي نوازش مي دهد. قنديل هاي مخروطي معلق از سقف، در تونل هاي فرعي، به شکل هاي عجيب وغريب هم درآمده اند. از جمله در يکي از دالان ها، اسکلت حيواني که به عقيده محلي ها روباه است، تبديل به کلسيت شده است.
غار کتله خور در 140کيلومتري جنوب غربي زنجان و درجنوب روستاي گرماب قرار دارد واز طريق دوجاده زنجان- سلطانيه و زنجان- بيجار، مي شود به آنجا رفت. مسير بالا رفتن از دامنه براي رسيدن به غار شيب ملايمي دارد و اطراف کوه و غار پر است از جنگل و چشمه و تالاب.

چلبي اين جا سماع مي کرده
 

چلبي اوغلي يکي از وزراي سلطان محمد و از فرقه دراويش اهل حق بود. بناي چلبي اوغلي، شامل خانقاه و آرامگاه اوست. نماي خاص اين بنا، نحوه قرارگيري آرامگاه و کتيبه هاي بنا نکات زيادي را درباره اين فرقه صوفيه دربردارد. مثلا حجره هاي انفرادي خانقاه با درهاي کوتاهشان محل چله نشستن و رياضت کشيدن بوده اند و صحن خانقاه محل سماع درويشان. در مقبره چلبي اوغلي هم حلقه ذکر صوفيان به شکل ديگري تکرار شده: سلطان چلبي در وسط و مريدانش بر حسب درجه و مراتبشان گرداگرد اودفن شده اند. آجرچيني اين مقبره 8ضلعي در عين سادگي داراي تنوع فراوان و حيرت آوري است.

هم شير مرغ هم جان ادميزاد
 

بازار زنجان يکي از بهترين نمونه هاي بازارهاي سنتي ايران است؛ راهروهاي مسقف، تاق هاي هشتي و ضربي، زيرگذرها و راسته ها،.... وباريکه هاي نور که از سقف مي ريزد پايين. مجموعه بازار زنجان 5 هکتار مساحت، 940 باب مغازه، 5 مسجد، دوگرمابه و56 ورودي دارد. اين بازار در دوره قاجاريه ساخته شده و در آن مي توانيد هم شير مرغ پيدا کنيد هم جان آدمي زاد.
* به جز دوره الجايتو، زنجان در سده اخير هم به خاطر واقع شدن برسرا راه تهران و تبريز، گاهي وقايعي نظير شورش علي محمد باب، حرکت سپاه مشروطه خواهان به تهران و فعاليت دموکراتهاي آذربايجان را به خود ديده است.
* سالها پيش، کارشناسان ايتاليايي، قسمت هايي از گچ روي ديوار گنبد سلطانيه را از جاي خود برداشتند و در جعبه هاي مخصوص گذاشتند. پس از برداشتن گچ، تزئينات اصلي آجري گنبد، نمايان شد.
* در بيست و نهمين اجلاس کميسيون عموم ميراث جهاني، 176 کشور جهان و 700 کارشناس بين المللي به گنبد آجري سلطانيه به عنوان اثر جهاني راي دادند. اين گنبد هفتمين اثر جهاني ايران است.
منبع:هفته نامه همشهري جوان شماره 44