نقد فيلمنامه «پسرآدم دختر حوا»

چه خوب که مي توانيم بخنديم
 

حالا در ميان اين همه فيلم هاي کمدي سخيف مي توان از يک کمدي رمانتيک درست و حسابي حرف زد که احترام تماشاگران را نگه مي دارد و مخاطبان مي توانند بدون اين که نگران پايين آمدن سطح شعور و شخصيتشان باشند و از خودشان خجالت بکشند، به ايده هاي جالب و مفرح فيلم بخندند و لذت ببرند.
داستان فيلم درباره يک دوئل تمام نشدني ميان زن و مردي است که هيچ کدام حاضر نيستند دست از لج بازي بردارند. چيزي که اين موقعيت هاي موش و گربه اي را تا انتهاي فيلم به درستي سر جاي خود قرار مي دهد، ساختار حساب شده و منطقي روايت است. يعني از همان ابتدا رقابت شغلي ميان زن و مرد است که جدال هاي پي در پي آنها را به وجود مي آورد و از آنجا که اين هم جواري اجباري بين دو وکيل بر اساس تصادف و يا انتخاب خودشان نيست، بلکه از روي زرنگ بازي دو دلال با سوء استفاده از مشکل مالي آنهاست، پايه هاي اصلي روايت بر مبناي درستي گذاشته مي شود.
در ظاهر به نظر مي رسد که تصاحب آپارتمان است که آن دو را روياروي يکديگر قرار مي دهد، اما آن چه به درگيري هايشان دامن مي زند و نمي گذارد هيچ کدام عقب نشيني کنند، رقابت شغلي و اثبات برتري خود بر ديگري است. در واقع چون نويسنده علت اساسي اختلاف و تقابل را به خوبي انتخاب کرده است، به راحتي مي تواند تا انتها آن را ادامه دهد و از دل آن، ماجراها و موقعيت هاي تازه در آورد.
اين جدال ها با اين شرط ساده شروع مي شود که هر کس زودتر توانست پرونده اي را به دست آورد، در آپارتمان مي ماند و ديگري مي رود. بعد کم کم همين شرط ساده شکل پيچيده تر و دشوارتري مي يابد و آنها را وا مي دارد تا نقشه هاي بيشتري بکشند و کلک هاي جديدتري سر هم کنند تا درپرونده مشترکي که روي آن کار مي کنند، رقيب را از ميدان به در کنند و به پيروزي برسند و تازه بعد از همه تقلاها و دعواها درست جايي که فکر مي کنيم ديگر دليلي براي ادامه درگيري وجود ندارد و ماجرا بايد به طور طبيعي به نفع يکي از طرفين فيصله بيابد، درخواست ناصر و محبوبه براي پيوند مجدد، دوباره آنها را مقابل هم قرار مي دهد و نمي گذارد اين بازي تمام شود.
اگر دقت کرده باشيد، در تمام اين مراحل چيزي که نزاع و کشمکش مينا و فرهود را تداوم مي بخشد، دستيابي به موفقيت در زمينه شغل مشترکشان است و همين موضوع به اين رو کم کني هاي بچگانه ماهيتي جدي و مهم مي بخشد و به عنوان هدف نهايي شخصيت ها مطرح مي شود و هر گونه اقدامي از سوي حريف شکل موانعي را مي يابد که ما دوست داريم قهرمانانمان بتوانند بر آن غلبه کنند. به همين دليل اين حال گيري ها به صورت مبارزه جذابي برايمان در مي آيد و از برد و باخت هاي چرخشي ميان شخصيت ها به هيجان مي آييم.
اين که ما در طول روايت همواره با موقعيت هاي پويا و زنده اي روبه رو هستيم و ريتم روايت از نفس نمي افتد- که خدا مي داند در يک کمدي نگه داشتن ضرباهنگ داستان چه کار سختي است- به اين دليل است که با واکنش هاي زنجيره وار روبه رو هستيم. يعني موقعيت ها از دل يکديگر بيرون مي آيند و هر کنشي به واکنشي از سوي شخصيت ديگري منجر مي شود و در هيچ مرحله اي کشمکش ميان شخصيت ها قطع نمي شود. يک جور بازي پينگ پنگ وار که طرفين بازي به خوبي از پس هم بر مي آيند و هيچ يک از ضربات حريف را بدون جواب نمي گذارند.
اين پيوستگي رخدادها و تداوم کشمکش ها مديون دقت نويسنده و کارگردان در زمينه تقسيم مساوي و يکسان موقعيت ها ميان دو شخصيت اصلي است، يعني آنها هرگز اجازه نمي دهند ماجرا به نفع يکي از شخصيت ها تمام شود و يکي از آن دو براي مدت طولاني برنده بماند و همواره کاري مي کنند که به سرعت ورق به نفع ديگري برگردد.
در واقع ما با نوعي موقعيت الاکلنگي در رابطه زوج فيلم روبه رو هستيم که در اين بالا و پايين رفتن ها تقريباً از نيروي برابري برخوردارند و هيچ کدام بر ديگري برتري ندارند. يعني همواره سازندگان فيلم حواسشان بوده است که موضوع برد و باخت در نوسان ميان دو شخصيت اصلي در حرکت باشد و مهم تر از آن نگذارند مخاطب به سمت يکي از طرفين ماجرا تمايل و جانبداري بيشتري پيدا کند. حتي در پرونده حضانت نيز مراقب بودند تا بار احساسي موضوع، داستان را به سوي يکي از زوج ها و برخورداري از حق بيشتر هدايت نکند، چون در چنين داستان هايي بيش از هر چيزي اين نکته مهم است که هر دو شخصيت به يک اندازه معصوم و مقصر به نظر برسند و ما نتوانيم طرف يکي از آنها را بگيريم و از هر دو به يک اندازه خوشمان بيايد.
يکي از ترفندهاي خوبي که فيلم به کار مي برد، اين است که نيمه دوم داستان را قرينه نيمه اول آن نشان مي دهد که به خوبي مي تواند بر پوچي و بيهودگي تلاش ها و جدال هاي دو وکيل در اثبات حقانيت وکلايشان تأکيد ورزد. يعني مينا و فرهود براي جدايي زوجي اين قدر خود را به دردسر انداختند که اصلاً نمي توانند بدون هم زندگي کنند و همين موضوع موقعيت نزاع آنها را آبزوردتر و مضحک تر جلوه مي دهد. البته اين قرينه سازي را نه تنها در مفهوم کلي داستان بلکه در موقعيت هاي جزئي نيز مي توان ديد که اتفاقاً در راستاي تقويت رويارويي برابر شخصيت هاست. مثلاً استفاده از درهاي کاملاً مشابه در کنار يکديگر که بر موقعيت يکسان آنها اشاره دارد و فيلم چه شوخي بامزه اي را به وسيله آن خلق مي کند، يا موقعي که مينا بعد از پيدا کردن وسيله شنود تلفنش براي فرهود که پنهاني در حال گوش دادن است، خط و نشان مي کشد و حالش را مي گيرد و در عوض فرهود بعد از دادن کيف مينا به پدرش از طريق آيفون که مي داند مينا در حال شنيدن است، ماجرا را تلافي مي کند و حرص مينا را در مي آورد. اما جايي که اين قرينه سازي ها بيشتر از بقيه نمود دارد، اذيت کردن مينا توسط فرهود با ماشين است که در يک موقعيت کاملاً مشابه حسي که در زير دو رويداد پنهان است، به شدت با هم فرق دارد.
اتفاقاً تنها چيزي که جايش در فيلم خالي است، همين لحظات عاطفي دوگانه و کنايي ميان زوج رقيب است. اصلاً گرماي کمدي رمانتيک هاي خوبي که مي شناسيم، از همين بار احساسي نهفته در لايه هاي زيرين قصه مي آيد. غالباً در نمونه هاي قابل ارجاع چنين فيلم هايي ريشه اين لج و لجبازي ها و جدل ها در ظاهر نوعي رقابت شغلي، جنسيتي و يا اجتماعي است، ولي در باطن عدم توانايي براي ابراز علاقه است که زوج مورد نظر را در تقابل هم قرار مي دهد.
با وجود اين کمبود که فيلم را از اصالتي که در کمدي رمانتيک هاي محبوبمان مي بينيم دور مي کند، اما باز هم با فيلم قابل احترامي روبه رو هستيم که نبايد نقش کارگرداني خوب رامبد جوان را ناديده بگيريم که اجراي درستي از شوخي هاي فيلم داشته و معلوم است تا جايي که توانسته سعي کرده موقعيت هاي کميک داستاني را ارتقا بخشد.
منبع: فيلم نگار شماره 95