نگاهي به فيلمنامه «نويسنده پشت پرده»
نويسنده :مهرزاد دانش
جادوگران سياست
2. فيلم نويسنده پشت پرده به شدت در فضايي پولانسکي وار به سر مي برد. اگر چه فيلمنامه اين اثر محصول مساعي مشترک خود پولانسکي و نويسنده رمان مورد اقتباس متن، رابرت هريس، است، ولي جدا از قابليت هاي خود کتاب، دقيقاً منطبق با الگوهاي آثار قبلي فيلم ساز شکل گرفته است.سينماي پولانسکي در بر گيرنده و گوياي احوال آدم هاي تنهايي است که ناگهان خود را پرت شده در فضايي غريب و ماليخوليايي مي يابند که هر آن مخاطرات فزاينده اي پيش رويشان سبز مي شود. مهم ترين فيلم هاي او را به ياد آوريم: در بچه رزمري اقامتي معمولي در يک خانه ناگهان تبديل به شکل گيري مراوداتي اهريمني مي شود، در محله چيني ها روال عادي يک جريان کارآگاهي براي موردي خانوادگي و پيش پا افتاده يک دفعه سر از جرياني گانگستري در مي آورد، در ماه تلخ، مسافرت دريايي زوجي جوان منتهي به يک کابوس رواني از منويات پر مفسده پنهان درونشان مي شود، در ديوانه وار سفر دانشمندي براي شرکت در يک محفل علمي تبديل به تعقيب و گريزي مرموز و مرگبار مي شود، در پيانيست آرمان هاي هنري هنرمندي جوان درون دوزخ جنگ و تبعيض و مرگ فرو مي رود، در مستأجر مرد داستان خود را در فضاي پيراموني آکنده از جنون و سوءظن و تهديد مي يابد و... حالا در نويسنده پشت پرده با نويسنده اي مواجهيم که قرار است خاطرات نخست وزير مملکتش را بنويسد، ولي به جاي خاطره نويسي، اين خاطرات است که او را احاطه مي کند و در وضعيتي مردد و پر شک و تعليق در مسير مرگ حرکت مي کند. او در آغاز موقعيتي معمولي دارد، اما هر چه روايت پيش مي رود، اوضاع او در نسبت با نخست وزير و اطرافيان او غير عادي تر مي شود. نگاه بدبينانه پولانسکي که در اغلب فيلم هايش جريان دارد، اينجا هم در مواجه با دنياي سياست و سياستمداران خود را عيان مي کند.
3. اولين فصل متن معطوف به مقطعي در ميانه داستان آن است: اتومبيلي وسط يک معبر متوقف و باعث راه بندان شده است. پليس اتومبيل هاي ديگر را هدايت مي کند و خودروي مزبور را با جرثقيل از راه کنار مي گذارد. اين جريان مربوط به اواسط داستان فيلم است؛ آنجا که نويسنده از دست مأموران پاول امت، دانشمندي که براي سازمان سيا کار مي کند، مي گريزد و مأمورها را در آستانه ورود به کشتي قال مي گذارد. اما چرا در فيلمنامه اين موضوع به عنوان اولين فصل انتخاب شده است؟ به نظر مي رسد اين ايده به نوعي پيش در آمدي هوشمندانه براي ورود به فضايي هراسناک و معماوار است که در حوزه اي جنايي /سياسي رقم مي خورد. اتومبيل نويسنده به مثابه جايگزيني نمادين از خود اوست. او دارد با کنجکاوي ها يي فراتر از نقش خود، در جاده سياست، ترافيک ايجاد مي کند. فرجامي که براي اتومبيل رخ مي دهد بازهم انعکاسي از آينده نويسنده است که چيزي جز مرگ نيست. جالب است که مرگ نويسنده هم با يک اتومبيل صورت مي پذيرد تا قرينه اي باشد براي اين سکانس معرّف و نمادين آغازين.
4. فيلمنامه آکنده از جزئيات است که در کنار هم روندي هوشمندانه را در روايت پردازي رقم مي زند. برخي از اين جزئيات را مرور مي کنيم.
- زماني که نويسنده در سکانس چهارم فيلمنامه، وارد شرکتي که مي خواهد براي خاطره نويسي استخدامش کند مي شود، يکي از کارمندان شرکت به نام روي دائماً به او گوشزد مي کند که او براي اين کار مناسب نيست. در آن زمان مي پنداريم اين، جز يک غرولند معمولي بيش نيست، ولي بعداً در مي يابيم که روي چقدر درست مي گفت!
- در پيشينه نويسنده آمده است که او قبلاً براي يک جادوگر خاطرات نوشته است! اين نيز در وهله اول يک شوخي به نظر مي آيد، ولي با پيشرفت روايت مي توانيم فضاي سياسي و پيچيده پيراموني نويسنده را کم از موقعيت هاي شعبده بازانه و سحر آلود نينگاريم.
- متن آکنده از ديالوگ هاي حساب شده است و حتي در برخي از آنها طنزي گزنده به کار رفته است. مثلاً زماني که نويسنده دارد از هتل به مقر نخست وزير بر مي گردد، جمعيت معترض اطراف اتومبيل او را فرا مي گيرند و تهديدش مي کنند. نويسنده در مکالمه تلفني اش هم در واکنش به اين اوضاع مي گويد: «معترض هاي صلح طلب مي خوان منو بکشن! » تضاد دو عبارت «صلح طلب» و «کشتن» جالب است.
- مراحل ورود نويسنده به مقر نخست وزير، چيدمان هوشمندانه و منظمي دارد که در عين رواني روايت، ذهن مخاطب را به تدريج درگير نشانه هاي پيراموني متعدد مي کند. از سرو صدايي که در اتاق روث مي آيد تا حلقه به انگشت نکردن آمليا، با وجود ادعايش مبني بر متأهل بودن. اغلب عناصر رنگ و بويي از غريب بودن دارد و اين جدا از آن که همساز با نشانه هاي تأليفي پولانسکي است، در جذب مخاطب براي دنبال کردن بقيه ماجرا بسيار مؤثر است.
ايده پخش اخبار از تلويزيون در بسياري از فيلم هاي سينمايي کارکردهايي متنوع دارد. در اينجا هم پولانسکي و هريس استفاده خيلي خوبي براي برگردان منويات، معرفي شخصيت ها و ايجاد فضاهاي مؤثر مابين درام کرده اند. مثلاً اولين بار زماني که نويسنده در فرودگاه نشسته است، اخبار تلويزيون مبني بر دستگيري مظنونين به تروريسم و ارتباط آن با حوزه نخست وزيري پخش مي شود. اينجا غير از هراس خود شخصيت نويسنده، مخاطب هم آماده مي شود تا جريان هاي بعدي اي را که در اين رابطه نصيب نخست وزير مي شود بهتر درک کند. همچنين در معرفي پرايجاز سربازي که به سياست دولت در قبال خاورميانه معترض است و در هتل محل اقامت نويسنده هم حضوري مرموز دارد، اخبار تلويزيون است که نقشي مؤثر ايفا مي کند. در سکانسي هم که نويسنده از اخبار تلويزيون بيانيه اي را که خود نوشته است گوش مي کند، باز طنزي تلخ شکل مي گيرد. به همين بيفزاييد اظهار نظر آمليا را در ميانه سخنان روث درباره نظر دولت انگلستان پيرامون اتهام وارده به نخست وزير که در توضيحش به زيرنويس اخبار تلويزيون استناد مي کند!
اولين مواجهه روث و نويسنده زماني است که نويسنده از مطالعه نسخه اوليه خاطرات خسته شده است. روث به او پيشنهاد پياده روي در ساحل را مي دهد. اين مکان تناظر معنايي دارد با محل قتل خاطره نويس قبلي که به نوعي هشداري هنوز آشکار نشده و پنهان است براي نويسنده جديد. يک بار ديگر هم ساحل را در ميانه روايت مي بينيم؛ جايي که نويسنده دارد تحقيقاتش را درباره خودکشي مرموز مک آرا انجام مي دهد و اتفاقاً باز روث به دنبالش مي آيد. اين هم قرينگي شخصيت ها و مکان از امتيازهاي متن است.
فصل پاياني، يعني کشف معما و در پي آن مرگ نويسنده، تک خال آخري است که فيلمنامه نويسان هوشيارانه در واپسين لحظات آن را رو مي کنند. از اجراي خيلي خوب اين سکانس بگذريم، خود ايده پنهان ماندن قتل نويسنده و سپس پراکنده شدن اوراق متن اصلي خاطرات، با معاني تأويلي مستتر در گفتمان سياسي متن به شدت هم سنخ است.
5. اما فيلم در لايه هايي از متنش ضعف هايي هم دارد. مهم ترين آن بحث شخصيت پردازي برخي از آدم هاي قصه است. به نظر مي رسد جاي کار براي تعميق شخصيتي کاراکتر نخست وزير مي توانست بسيار بيشتر باشد. در حالت فعلي او به يک احمق شبيه تر است و البته به نظر نمي آيد نيت فيلمنامه نويس ها از آلت دست واقع شدن او، ترسيم حماقتي چنين بوده است. خود نويسنده هم داراي ضعف هاي شخصيت پردازانه است. در ابتداي بحث او به مثابه آدمي محافظه کار و محتاط معرفي مي شود که چندان مايل نيست کار خاطره نويسي براي آدام را بر عهده گيرد و بيشتر بر اساس اصرارها و سماجت هاي رفيقش نيک وارد اين وادي مي شود. او اين شخصيت محتاط را تا ميانه متن به همراه دارد، اما از زماني که دست نوشته ها و اسناد به جا مانده زير کشوي کمد مک آرا به دست او مي افتد، يک باره از اين رو به آن رو مي شود و جسورانه وارد حوزه هايي مي شود که ربطي به موضع محتاطانه قبلي اش ندارد. او چگونه از قالب يک آدم ترسو تبديل به يک انسان پر هيجان و کنجکاو مي شود؛ تا آنجا که خود را با مأموران سيا مواجه کند و از دست ايشان فرار کند (با کدام قابليت و آموزش؟ ) و پنهاني با وزير خارجه معزول تماس بگيرد و به نخست وزير دروغ بگويد و...
6. نويسنده پشت پرده اگر چه به پاي شاهکارهاي استاد مانند بچه رزمري و محله چيني ها و ماه تلخ و مستأجر و غيره نمي رسد، اما قطعاً در اندازه يک اثر خوب و هوشمندانه واقع مي شود. فيلمنامه اين اثر، آکنده از ريزه کاري هايي فني است که در وهله اول ممکن است حتي بعضاً زائد جلوه کنند، ولي در کليت ماجرا نقشي مؤثر و تعميقي ايفا مي کنند. مهم تر از همه روح سرگشته پولانسکي است که در تار و پود متن به شدت جا افتاده است و مخاطب را با خود تا آن سوي هراس از جادوگران عالم سياست مي کشاند. شايد اين مهم ترين وجه متمايز نويسنده پشت پرده با کارهاي پيشين پولانسکي است که حالا به جاي اضطراب از عوالم فردي شيطان پرستان و هوس بازان و سايه هاي پنهان مافيايي، ترسي روشن را از متوليان جمعيت سياسيون غرب، آن هم با کدهايي از جهان معاصر نظير القاعده و انگليس و آمريکا، ارائه مي دهد.
منبع: فيلم نگار شماره 95