نگاهي به فيلمنامه «ايستگاه آخر»
نويسنده: مهرزاد دانش
فرديت و جمعيت
عطوفت و سياست
تولستوي در سال 1828 در خانواده اي اشرافي به دنيا آمد. او در دانشگاه کازان ابتدا در دانشکده زبان هاي شرقي آغاز به خواندن زبان هاي عربي و ترکي کرد، اما بعداً تغيير رشته داد و به دانشکده حقوق منتقل شد که البته نتوانست آن را هم تمام کند. از سال 1852تا 1856 در ارتش خدمت کرد و شاهد عمليات قفقاز و کريمه بود؛ در خلال محاصره سواستوپول فرماندهي يک واحد آتشبار سنگين را به عهده داشت و داستان هاي سواستوپول (6-1855) که ملهم از همين حوادث بود، نخستين بار نام او را بر سر زبان ها انداخت. لئو در سال 1862با دختر 18 ساله اي با تبار آلماني به نام سوفيا آندر يونا برس ( 1844-1919) ازدواج و از آن زمان به بعد عمدتاً در املاک خانوادگي در ياسنايا پوليانا زندگي و آنجا را اداره کرد. او مدرسه اي براي دهقانانش ساخت و کتابي مقدماتي نيز براي آموزش آنان نوشت. تولستوي که در سال 1857 به مدت پنج سال از کشورهاي اروپاي غربي ديدار کرده بود، پس از بازگشت دست به يک رشته اصلاحات آموزشي زد و به پيروي از ژان ژاک روسو، به تأسيس مدارس ابتدايي در روستاها پرداخت. او در نامه اي به يکي از خويشاوندانش چنين نوشته بود: « هرگاه به مدرسه قدم مي گذارم، با مشاهده چهره هاي کثيف و تکيده، موهاي ژوليده و برق چشمان اين کودکان فقير، دستخوش نارامي و انزجار مي شوم و همان حالتي به من دست مي دهد که بارها از ديدن شراب خواران مست، بر من مستولي شده است. من آموزش و پرورش را فقط براي توده ها مي خواهم ونه کسي ديگر، مگر بتوانم پوشکين ها و لومونوسف هاي آينده را از غرق شدن رهايي بخشم. » تولستوي تفاوتي بين کودکان قائل نبود و دانش آموزان نخبه را از ديگران متمايز نکرد تا در خور توان هر کودکي، آموزشي مناسب عرضه دارد. پس از اين که مدارس از سوي اداره سلطنتي تزار تعطيل شد، تولستوي باز به فعاليت هاي فرهنگي ادامه داد و با انتشار کتاب هاي سرگرم کننده و آموزشي، کودکان را با ارزش هاي اخلاقي، اجتماعي و معنوي آشنا کرد. به اين ترتيب ميليون ها کودک روسي تا دهه دوم قرن بيستم با آموزش الفباي لئو نيکلايوويچ تولستوي، سال اول دبستان را آغاز کردند و تولستوي توانست در جنبش اصلاحات آموزشي و ايجاد مدارس آزاد نقش مؤثري را ايفا کند. از جانب ديگر او به منظور کمک رساني به کشاورزان و جلوگيري از مهاجرت دسته جمعي آنان به شهرها، تشکيلاتي تاسيس کرد که حامي روستاييان آسيب ديده بودند و خود نيز به ترک سيگار و الکل و کناره گيري از تفريحاتي مانند شکار حيوانات، همت گماشت. طرز برخورد همسرش با شيوه جديد پرهيزگاري او مشکلاتي را که از قبل بين آن دو موجود و شديد بود، وخيم تر کرد.در سال 1885 يک خانه نشر به نام پوزردنيک، به معناي واسطه بنيان گذاري کرد، که هدفش انتشار کتب آموزشي و اخلاقي ارزان براي فقرا بود. اين انتشار تنها در سال 1889 سه ميليون جلد کتاب فروخت. در ميان سالهاي 1891و 1893 در استان ريازان براي درماندگان و گرسنگان يک آسايشگاه ايجاد کرد. بنياد بين المللي تولستوي در آغاز قرن بيستم به اين قصد ايجاد شد که به باورهاي پارسا منشي و آرامش دوستي او گسترش بخشد. در سال 1901 کليساي ارتدوکس (که تولستوي آن را به دليل عدم انطباقش با مسيحيت بي اعتبار اعلام کرده بود ) او را طرد و تکفير کرد. انتشار رمان رستاخيز و ادعايي از قبيل تکذيب وحدت تثليث مقدس در وجود خداي واحد بهانه اي بود در دست مرجع عالي کليساي ارتدوکس براي اين اعلام تولستوي در سال 1910 در پي مشاجره اي جدي با همسرش پس از ترک خانه، درايستگاه راه آهن آستاپوو، چشم از جهان فرو بست.
آموزه هاي تولستوي، به غير از ديگران، مهاتما گاندي و بنيان گذاران جنبش ايجاد مزارع اشتراکي، از جمله جنبش ايجاد کالخوز و کيبوتز، را هم تحت تاثير قرار داده است که نوعي زندگي آرمان شهري با اقتصاد کشاورزي تلقي مي گردد. مشهورترين رمان هاي تولستوي جنگ و صلح (9-1865) و آناکارنينا (7-1875) هستند که در ميان آثار برجسته او قرار دارند. رمان کوتاه مرگ ايوان ايليچ آرزوي رد واقعيت مرگ را به نمايش مي گذارد. رمان بلند رستاخيز اعلان لزوم تولد دوباره فرد و جامعه هر دوست. حاجي مراد آخرين اثر مهم تولستوي نيز تصويري است از همدردي به رهبر مشهور چچن. تولستوي به اين باور بود که هنر وظيفه اي جز هدايت و آموزش اخلاقي ندارد. بخش وسيعي از افکار فلسفي و اجتماعي و اخلاقي تولستوي در کتاب دو جلدي جنگ و صلح بيان شده و ديد گاه ها و افکار فلسفي و تاريخي و درک او از فلسفه تاريخ در اين اثر به خوبي مشاهده مي شود. مثلاً اعتقاد به اين اصل که «در برابر بدي با خشونت مقاومت نورزيد ». گاندي رهبر هند، بارها اعتراف کرده که فلسفه خود «ساتياکارا » (مبارزه منفي ) را از کتاب جنگ و صلح تولستوي فراگرفته است. از رمان هاي ديگري که حاوي انديشه هاي عدالت خواهانه تولستوي است، مي توان به کاتيا خوشبختي در خانواده، در جست و جوي خوش بختي و رستاخيز اشاره کرد که در رمان اخير تولستوي جنبه ديگري از عدالت خواهي و عدالت طلبي را غيراز ديدگاه هاي مرسوم و متداول و سنتي مورد بحث قرار داده است. او روح تعاليم انجيل را در اين رمان بيان کرده و پيام آن را بس سنگين و مسئوليت زا مي داند.
در اين اثر تولستوي وابستگي مذهبي را در برابر وابستگي اجتماعي و مثبت دولت امروزي قرار داده و خواستار آن است که مذهب زندگاني را برپا سازد؛ يک زندگاني انساني تر و برادرانه تر، انجيلي که هم کهن باشد و هم نو، انجيلي مسيحيايي و تولستوي مدار. شايد برايتان جالب باشد که بدانيد تولستوي نسبت به اسلام نيز نگاه بسيار مثبتي داشت و در نامه اي در وصف آن نوشته است: «در مسيحيت پرستش کليسا، ايمان به حضرت مريم و پرستش او، پرستش غير خدا و ايمان به خداوند همه با هم امکان ندارد و اين چند گانگي درپرستش مخالف دين توحيدي است. در صورتي که درمقابل آن دين اسلام وجود دارد که در آن تنها پرستش خداست و بس. در رأس اسلام، شخصيت محمد (ص) است که در تعليمات خود اساس تمام اديان مقدس را دارد و با خيلي از حقايق دين مسيحيت نيز همگام و نزديک است؛ زيرا پايه اديان الهي خداست. تعاليم اديان نيز در جهت تشويق انسان ها در ايمان به خداست؛ بنابراين آن چه اين تبليغ و وظيفه را بهتر به انجام برساند، احترام بيشتري خواهد داشت وآن دين اسلام است.»
برگرديم به فيلمنامه هافمن و اين که هر يک از مقاطع و آموزه هاي بالا به شکلي اجمالي و در عين حال مفيد و گويا در تار و پود روندهاي دراماتيک و ديالوگ هاي اثر تنيده شده اند و با اين که تنها ماه هاي آخر عمر تولستوي را در برمي گيرد، ولي شامل همه اين فراز و نشيب هاي يادشده هست. نوع ديدگاه تولستوي درباره کليسا، اخلاق و اجتماع از لابه لاي مراودات و گفت و گوها و مشاجرات شخصيت هاي اثر به خوبي معلوم مي شود و حتي اشارات شخصيت اصلي فيلم و همسرش به دوران جواني او گوياي منش متفاوت او درآن روزگار در قياس با زهد اخلاقي دوران ميانسالي اش است. در فيلمنامه چندين بار به آثار مشهوراو اشاره مي شود تا روند ادبي زندگي هم از نظر دور نماند و اين منظومه کامل بودن خود را حفظ کند.
اما قابليت ديگر فيلمنامه ايستگاه آخر، آن است که روند زندگينامه اي متن با تمرکز بر يک شخصيت فرعي به نام والنتين فدروويچ بولگاکوف که از طرف يکي از مريدان تولستوي به نام ولاديمير چرتکوف به عنوان منشي تولستوي انتخاب مي شود، شکل مي گيرد. اين منشي جوان در واقع شخصيت اصلي فيلمنامه است (کما اينکه در فيلمنامه زندگينامه اي سقوط هم منشي مخصوص هيتلر شخصيت محوري به حساب مي آمد ) و از ديدگاه اوست که وقايع داستان پيش مي رود و روايت مي شوند. اين تمهيد باعث مي شود نگاه مخاطب به شخصيت مشهور داستان با يک لايه فاصله گذارانه شکل بگيرد تا نوعي اين هماني بين شخصيت راوي داستان با تماشاگر حاصل مي آيد. اما نکته جالب تر در ايستگاه آخر آن است که انگار همين روايت هاي راوي هم از طريق و کانال دفترچه هاي خاطرات مختلفي شکل مي گيرد که در طول فيلم در دستان آدم هاي مختلف قصه مشاهده مي کنيم: دو دفترچه والنتين که يکي را ولاديمر به او مي دهد تا جاسوسي سوفيا را با آن انجام دهد و ديگري دفترچه اي که خود سوفيا به اين جوان مي دهد، دفترچه خاطرات خود سوفيا، دفترچه خاطرات خود تولستوي، دفترچه يادداشت پزشک تولستوي (دشن)، دفترچه خاطرات جوان روستايي (سرگينکو) که براي ولاديمير يادداشت بر مي دارد و... اين مجموعه دفترچه ها جدا از آن که در روند داستان پردازي، موقعيت هاي قرينه اي تو در تو ايجاد مي کنند، در عين حال اشاره به واقعيتي تاريخي نيز دارند. زندگي کمتر نويسنده اي به اندازه تولستوي با جزئياتش به ثبت رسيده است. او تقريباً در تمام عمرش، از کودکي به بعد، دفتر خاطرات روزانه مي نوشت و با اين کار خود اطرافيانش را هم تشويق مي کرد که خاطرات روزانه شان را ثبت کنند. به اين ترتيب از بسياري دوره هاي زندگي او روايت هاي متعددي از اعمال و حالات روزانه او در دست است. خودکاوي نه فقط مشغله دائمي او، بلکه از منابع لذتش نيز بود. تولستوي نوشتن خاطرات روزانه را از 1846 که 18 ساله بود آغاز کرد و آن را تا پايان عمر، 1910 ادامه داد. تنها وقفه مهم در اين کار فاصله 1865تا 1878 است؛ سالهايي كه فضاي روستايي آرماني اش را در ياسنايا پوليانا پديد آورده و دست اندرکار نوشتن جنگ و صلح و آنا کارنينا شده بود. خاطرات روزانه تولستوي در دنبال کردن و شکل دادن به زندگي دروني اش نقش بسيار مهمي داشتند. اما نوشتن آنها در چند دهه پاياني عمر ناخواسته تبديل به تاريخچه درامي خانوادگي شد و بخش مهمي از آن به ثبت مشاجرات او و زنش اختصاص يافت. در سال هاي پاياني عمر تولستوي در دفترچه خاطرات روزانه خانواده چالشي جدي در گرفت. سوفيا دفترچه خاطرات روزانه خود را مي نوشت تا نتايج مخربي را که به گمان او شوهرش از اين دعواي خانوادگي براي نسل بعد مي نوشت تعديل کند، و بچه ها هم هر کدام خاطرات روزانه خود را مي نوشتند و تازه خود تولستوي دو دفترچه خاطرات روزانه داشت؛ يکي علني براي آن که زنش و ديگران بخوانند و ديگري خصوصي، تنها براي خودش. در اين جنگ ميان اعضاي خانواده براي به دست آوردن حق بازگفتن ماجرا، تصاحب دفترچه هاي خاطرات خود مسئله اي مورد توجه شد. چرتکوف تولستوي را واداشت که دفترچه هاي خاطرات را به او بدهد. سوفيا اين عمل را خيانتي سنگين به خودش در مقام همسر، همدم و منشي ادبي همسرش به حساب آورد. او به اين گمان - البته درست - افتاده بود که تولستوي مخفيانه وصيت کرده است که او و فرزندانش از هر حقي بر آثار او پس از مرگش محروم شوند.
به اين ترتيب تمرکز سوم فيلم (بعد از تمرکز روي شخصيت تولستوي و والنتين ) روي سوفياست که انجام مي گيرد و اصلاً فيلم با حضور هم اوست که آغاز و پايان مي پذيرد و اين دفترچه خاطرات اوست که انگار منبع اصلي اثر به حساب مي آيد. از خلال اين خاطرات تصوير مردي ظالم و سختگير، بي اعتنا به خانواده و بي نهايت عيب جو پديدار مي شود. تولستوي شخصيتي سرشار از تناقض داشت، از يک سو نظريه پرداز و معلم اخلاق و از سوي ديگر همسري بي ملاحظه. سوفيا 13 بچه به دنيا آورد که فقط هشت تاي آنها زنده ماندند، ولي تولستوي که با هر گونه وسيله جلوگيري از بارداري مخالف بود، حتي اصرار داشت که سوفيا، با وجود بيماري، هر 13 بچه اش را خودش شير بدهد. سوفيا دستيار شوهرش هم بود و آثار او را بارها رونويسي کرد، از جمله جنگ و صلح را که هفت بار از ابتدا تا انتها رونويسي کرد.
يکي از مشکلات زندگي زناشويي آنها، رابطه تولستوي با چرتکوف بود که به يکي از نزديک ترين دوستان و معتمدان تولستوي تبديل شد. مي گويند چرتکوف شخصيت سلطه جويي داشت، از سوفيا متنفر بود و به هر طريق ممکن عليه او دسيسه مي کرد. غير از چرتکوف، انبوه طرفداران تولستوي هم بودند که براي شنيدن توصيه هاي استاد از اقصي نقاط دنيا مي آمدند و توقع داشتند جا و غذايي برايشان فراهم شود. سوفيا در خاطتراتش دراين باره نوشته بود:«چرا خوشحال نيستم؟ تقصير خودم است؟ من از همه دلايل عذاب روحي ام آگاهم؛ اولاً ازاين بچه هايم آن طور که مي خواهم سعادتمند نيستند اندوهگينم. و بعد در واقع خيلي تنهايم. همسرم دوست من نيست؛ گاهي عاشق بي قرارم بوده، به خصوص هر چه سنش بالاتر رفته، ولي همه عمر با او احساس تنهايي کرده ام. با من به پياده روي نمي آيد، ترجيح مي دهد در تنهايي به تفکر درباره نوشته هايش بپردازد. هرگز هيچ علاقه اي به بچه هايم نشان نداده، چون اين کار در نظرش سخت و ملال آور است. » سوفيا در سال هاي آخر زندگي مشترکشان پريشان احوال بود. بعد از دعوايي که بر سر بخشيدن اموال بين اين زوج در گرفت، تولستوي در 81 سالگي سوفيا را ترک کرد و به کلبه کوچکي نزديک راه آهن گريخت و 10 روز بعد در همان جا از دنيا رفت. سوفيا تاآخرين لحظه اجازه نيافت بربالين همسر محتضرش حاضر شود. مي گويند از آن پس گاهي بر سر مزار او مي رفت و به خاطر ضعف هايش از او طلب بخشش مي کرد.
اما هافمن اين روابط پيچيده را چگونه در فيلمنامه اش ترسيم کرده است؟ راستان او چهار شخصيت اصلي دارد؛ تولستوي، سوفيا، چرتکوف و والنتين. دو نفر اول محور داستان هستند که مشاجره و تضاد و البته عشق بين آنها روايت کار را پيش مي برد و دو نفر بعدي اين روند را عمق مي دهند؛ به اين ترتيب که چرتکوف روابط خصمانه آنها را بزرگ نمايي و شدت مي دهد و والنتين روي ابعاد عاشقانه بين آنها متمرکز و حتي ملهم مي شود. ساير شخصيت ها هم موقعيتي کاتاليزوري در اين فرايند دارند؛ مثلاً ماشا تجسم عشقي است که والنتين با وجود منش زاهدانه اي که از آموزه هاي تولستوي فراگرفته، در تعميق بيشتر روي شخصيت او نيز همسرش در خود ايجاد مي کند. شخصيت سرکينگو نيز که نوعي حسادت را در خود نشان مي دهد، وجه عصاقورت داده و سطحي آموزه هاي تولستوي را نمايش مي دهد. به اين ترتيب به نظر مي رسد هافمن از وراي اين بده بستان هاي تاريخي، نگاهي معرفت شناسانه به موقعيت مزبور افکنده است. اين نگاه چه ويژگي اي دارد؟ تولستوي مجموعه اي از تناقضات رفتاري و معرفتي را داشت که چون در بالا به آنها اشاره شد، از تکرارش مي پرهيزيم. اما اين تناقض ها در دستان هافمن دست مايه اي شده است تا کاري کند که از دو زاويه به پيکره تعاليم او نگريسته شود؛ زاويه چرتکوفي و والنتيني. چرتکوف در همين فصل دوم فيلم سه تن را دشمن نهضت تولستوي بر مي شمارد؛ کليسا، پليس تزار و همسر او سوفيا. دو دشمن اول را مي شود درک کرد، اما چرا سوفيا را بايد دشمني ديگر به حساب آورد؟ اين پرسشي است که والنتين براي يافتن جوابش راهي منزل تولستوي مي شود و دراين پروسه متن اصلي فيلمنامه و موضع محتوايي فيلمنامه نويس نيز نضج مي گيرد. سوفيا همراه اصلي تولستوي درطول عمرش بوده است و درخلق اغلب آثارش شريک و ناظر او. او در واقع وجه عاطفي و زنانگي تولستوي است. اما نگاه چرتکوف به اين وضعيت، نگاهي کاملاً سياسي است و از شور و عاطفه عاشقانه در آن خبري نيست. والنتين در تعامل با خانواده تولستوي رفته رفته درمي يابد که بخشي از حق را در اين فرايند مي بايست به سوفيا داد، حتي اگر خواسته هايش چندان با آموزه هاي تولستوي هم خوان نباشد. والنتين پيام عاشقانه مکتب تولستوي را دريافت و چرتکوف بعد سياسي و ايدئولوژيک او را. فيلم در واقع از وراي مشاجره بين زوج اصلي داستان، در هر حال تبيين شکاف بين اين دو ديدگاه است؛ اين که چگونه درطول شکل گيري يک نهضت بشري، هسته هاي فکري آن در فضايي منجمد محصور مي شود و از ابعاد انساني اش فروکاسته مي شود. نکته اي که والنتين سر آخر خطاب به چرتکوف ابراز مي دارد، به خوبي اين موقعيت را مطرح مي کند؛ اين که چرتکوف مي خواهد از تولستوي تنها يک نماد براي خواسته ها و تمنيات سياسي و ايدئولوژيک خود بسازد و نه بيشتر. اين آفتي است که سر راه هر نهضت انساني اي ممکن است قرارگيرد و ريزش پيروان آن مکتب در طول تاريخ نيز از همين خاستگاه نشئت مي گيرد؛ کما اينکه در فيلم نيز مي بينيم ماشا و والنتين از نهضت جدا مي شوند و تنها پيام انساني و نه ايدئولوژيک آن را با خود حمل مي کنند.
اما از جانب ديگر فيلم تمام و کمال حق را هم به سوفيا نمي دهد و منش فردي او را در برابر ابعاد اجتماعي مکتب همسرش ناقص مي انگارد. فصل و نماي آخر اثر به خوبي اين روند را ترسيم مي کند؛ سوفيا سوار بر کالسکه عازم ديار خود است، در حالي که سيل جمعيت دوستداران تولستوي به او درود مي فرستند و از همسر مرادشان سپاس گزاري مي کنند. سوفيا با تعجب به اين توده ها مي نگرد و انگار حالاست که متوجه درستي ايده اجتماعي همسرش شده است. او در فرديت کالسکه اش محصور در جمعيت توده هاي پيراموني است و به اين ترتيب مؤلفان اثر هوشمندانه ابعاد فردي و اجتماعي يک نهضت اخلاقي و انساني را نمايش مي دهند؛ ابعادي که هر يک بدون ديگري ابتر و ناقص است.
منبع : فيلم نگار شماره 94
