حمام ايراني

در ايران، جز بر سر در حمامها، در جاي ديگري تابلويي ديده نمي شود. اين تابلوها عبارتند از نقاشي هاي کاملاً ابتدايي بر روي ديوار نقاشي ها، دور چارچوب درها و روي ديوارها را پوشانده است. در همه آنها زمينه اصلي نقاشي، پيروزي رستم قهرمان افسانه اي بر ديو يا مظهر بدي است. ديو را به صورت اژدهاي بالدار که از دهانش آتش شعله مي کشد، يا ماري با نيش نوک تيز، مجسم مي کنند. شير و خورشيد نيز در بالاي اين شکل غول آسا متجلي است. آيا چنين تصويري کنايه آميز نيست؟ شايد ايراني ها مي خواهند با نشان دادن زور بازوي هرکول خويش، به مردم بگويند که: هر انساني نيرو و سلامت خود را از حمام مي گيرد.
در کنار اين تصويرها، نيروي تخيل عجيب نقاش، صحنه هاي ديگر نيز ترسيم نموده است که هيچ ارتباطي به هم ندارد. همچنين تصوير زناني با صورت باز و بي حجاب روي ديوار نقاشي شده است. مجاز بودن ترسيم اين گونه نقش و نگارها که مخالف با آداب و رسوم کشوري است که در آن زنان بايد در حجاب و پوشش کامل باشند، سخت جاي تعجب است. در قسمت پايين اين تصويرها، ميمون بزرگي در ميان زمين و آسمان معلق مانده و گل يا ميوه اي را به دست گرفته است و ظاهراً مي خواهد آن را به يکي از همسايگان زيباي خود اهدا کند. موضوعات گوناگون ديگري نيز از تصاوير فرعي اين گونه تابلوهاست، از قبيل انواع حيواناتي که از کشتي نوح خارج شده و بر همديگر فشار وارد مي آورند و يا تصويري از شير، مظهر قدرت و توانايي که در پيشاپيش همه در حال حرکت است.
علاوه بر اين علامت هنرمندانه، حمامها نشانه ديگري نيز دارند: تعداد زيادي لنگچهار گوش به رنگ آبي سير و يا طرح شطرنجي درشت، که آنها را براي خشک کردن و استفاده تمامي مشتريان حمام، روي طناب انداخته اند. ضمناً در آستانه در ورودي حمام، مردان لخت ايستاده اند و تمام پوشش آنها تنها يک قطعه لنگ خالي است که آن را به صورت پيشبند، به خود بسته اند. اينها کارگران حمام از قبيل کيسه کش، مشت مال دهنده و جامه دار هستند که بعد از خدمت به هر مشتري، براي کشيدن نفس تازه اي چند لحظه به بيرون مي آيند.

آداب حمام رفتن
 

در ايران حمام رفتن، وقت بسيار زيادي مي گيرد؛ چون حمام تنها جاي شست و شو نيست، بلکه محلي است که مردم همه گونه نظافت و کارهاي آرايشي خود را در آنجا انجام مي دهند، مثلاً موي سر و ريش را سلمانيهاي حمام، با «حنا» و «رنگ» رنگ مي کنند و حتي به انگشتان پا و دست نيز در حمام حنا مي بندند در ايران موي سر سفيد يا ريش سفيد خيلي کم ديده مي شود. غني و فقير، پير و جوان همه موي خود را با حنا رنگ مي کنند.
هر مشتري در داخل حمام به تناوب به جاهايي که هر کدام داراي درجه حراست خاصي است، سر مي زند. مخزن اصلي آب گرم «خزينه» ناميده مي شود. بعد از آنکه از «خزينه» خارج شدند، لنگهاي خيلي گرمي را به خود مي پيچند و بعد آماده مشت و مال کردن و کيسه کشيدن مي شوند. قسمت سربينه حمام، علاوه بر جايگاه کندن و پوشيدن لباس، محل مخصوص آرايش و دود کردن نيز هست و آنهايي که استحمام کرده اند، قبل از ترک حمام، در آنجا به طور دسته جمعي چند يکي به قليان مي زنند.

پي نوشت ها :
 

1- جهانگرد فرانسوي که در سال 1883 از ايران بازديد کرد.

منبع:یزدان پرست، حمید؛ (1387) نامه ایران؛ مجموعه مقاله ها، سروده ها، و مطالب ایران شناسی، جلد چهارم، به کوشش حمید یزدان پرست، تهران، اطلاعات، چاپ یکم.