گفت و گو با فيلمنامه نويسان «خيلي دور، خيلي نزديك»

رضا ميركريمي فيلمنامه نويس-كارگرداني است كه درهر سه اثر متأخرش زير نور ماه، اينجا چراغي روشن است و خيلي دور، خيلي نزديك، نشان داده دغدغه قرار گرفتن انسان بر سر دوراهي ترديد و ايمان را دارد. به علاوه قابليت هاي دروني انسان ها براي ارتباط با ماورا را با نگاه متعادل خود مورد توجه خاصي قرار مي دهد، به طوري كه دنياي دروني قهرمان هاي قصه هايش هرچند متفاوت «طلبه - ساده دل - پزشك»، بسيار ملموس و نزديك به هم به نظر مي آيند.محمدرضا گوهري هم نويسنده اي است كه ويژگي اصلي اش اهميت به امر تحقيق قبل از نگارش و البته توجه آگاهانه به موقعيت آنان بر سر دوراهي هاي اعتقادي است.
سه‌شنبه، 15 فروردين 1391
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
گفت و گو با فيلمنامه نويسان «خيلي دور، خيلي نزديك»

 گفت و گو با فيلمنامه نويسان «خيلي دور، خيلي نزديك»
گفت و گو با فيلمنامه نويسان «خيلي دور، خيلي نزديك»


 

نويسنده: سحر عصر آزاد، جميله دارالشفائي




 

زير عنوان: لحن فيلمنامه در كل ساختار اثر شكل مي گيرد
 

رضا ميركريمي فيلمنامه نويس-كارگرداني است كه درهر سه اثر متأخرش زير نور ماه، اينجا چراغي روشن است و خيلي دور، خيلي نزديك، نشان داده دغدغه قرار گرفتن انسان بر سر دوراهي ترديد و ايمان را دارد. به علاوه قابليت هاي دروني انسان ها براي ارتباط با ماورا را با نگاه متعادل خود مورد توجه خاصي قرار مي دهد، به طوري كه دنياي دروني قهرمان هاي قصه هايش هرچند متفاوت «طلبه - ساده دل - پزشك»، بسيار ملموس و نزديك به هم به نظر مي آيند.
محمدرضا گوهري هم نويسنده اي است كه ويژگي اصلي اش اهميت به امر تحقيق قبل از نگارش و البته توجه آگاهانه به موقعيت آنان بر سر دوراهي هاي اعتقادي است. خيلي دور، خيلي نزديك و يك تكه نان شاهد اين مدعاست.
پاي صحبت اين دو نويسنده نشستيم تا كنكاشي در جزئيات فيلمنامه خيلي دور، خيلي نزديك داشته باشيم.

عصرآزاد: با توجه به شكل گيري بخش تحت عنوان سينماي معني گرا، تعريف شما از مفهوم معناگرايي و فيلمنامه چيست؟ در حالي كه در برخي فيلمنامه هاي معناگرا اين مفهوم همراه با شكل گيري ايده و طرح و ... در بطن قصه شكي مي گيرد، در برخي فيلمنامه ها هم به نظر مي آيد معناگرايي تمهيدي براي عبور از نقاط كور و گره هاي منطقي قصه است.
 

گوهري: زماني كه ما اين فيلمنامه را مي نوشتيم، بحثي از سينماي معناگرا نبود. سوژه و موضوع ابتدا به ذهنمان رسيد و شروع به نوشتن كرديم و بعد كه بخشي به عنوان سينماي معناگرا در جشنواره فجر شكل گرفت، اين فيلم هم در اين بخش قرار گرفت.

دارالشفائي: در هر صورت شما به اين حيطه علاقه داريد كه بدون سفارشي بودن سراغش رفته ايد.
 

گوهري: البته، اين فيلمنامه به آن معنا كه سفارشي باشد نبود و بر اساس علاقه ام آن را نوشتم. خيلي هم به معناگرا بودنش فكر نكردم.
ميركريمي: در واقع قصه هايي وجود دارند كه قرار است صورت ظاهري قصه تداعي معاني اي را كه در پس آن وجود دارد بكند. اگر آن معاني معنوي و متافيزيكي باشند فيلم و فيلمنامه معنوي مي شوند، چون قرار است با اشارات و تداعي هايي كه در صورت قصه، موقعيت ها و شخصيت ها وجود دارد، زمينه تجربه مفهوم متعالي را براي مخاطب فراهم كند. در سؤال شما هم اين ابهام در مورد معناگرا وجود داشت. اين كه برخي فيلم ها وقتي قصه كم مي آورند به سراغ معناگرايي مي روند. به همين دليل هم من با اين واژه مشكل دارم و به نظرم تعريف درستي از سينماي معنوي نيست، چون اين ابهام را دارد كه انگار نمي خواهد حرفش را واضح بزند. به اين ترتيب هر فيلمي كه به نوعي در لحن روايتي لكنت دارد مي تواند مدعي شود كه معناي بزرگي در پس حرفش وجود دارد و جزئي از سينماي معناگرا محسوب شود. انگار هرآن چه كه نتوانيم دركش كنيم و به نظر بيايد حرف بزرگي مي زند - فارغ از آن كه چه حرفي باشد - معناگراست كه اين پرانتز خوبي نيست و همه چيز را مي تواند درونش جاي بدهد. درواقع ما چنين هدفي نداشتيم. قصه اي كه براي نوشتن انتخاب كرديم يك هدف و مأموريت مشخص داشت كه عبارت بود از نشان دادن تجربه معنوي يك آدم. اين جزو تار و پود قصه بود و سعي كرديم لحن روايتي قصه را طوري انتخاب كنيم كه به اين هدف برسيم.

دارالشفائي: به نظر مي آيد موقعيت هايي كه شخصيت اصلي در طول مسير سفر در آنها قرار مي گيرد بيش از آن كه ماورايي باشد، معنوي است. ولي در انتها اتفاقي كه مي افتد با آمدن آن نور و ... بيش از آن كه منطقي باشد ماورايي است تا شخصيت به نجات يافتگي برسد. از ابتدا هم در نظر داشتيد كه با اتفاقي معجزه مانند يك شخصيت بي ايمان را به سمت معنويت ببريد؟
 

ميركريمي: به نظر من لحن فيلم در كل ساختار اثر شكل مي گيرد. چيدمان اجزا در طول مسير به ما مي گويد كه اين اتفاق به خودي خود نمي تواند به وقوع بپيوندد. به نظر مي رسد اين آدم براي سفر دعوت شده است. از همان ابتدا موتورسواري را مي بينيم كه مي تواند يك فرشته نجات يا فرشته مرگ باشد و به سمت دوربين مي آيد و پيغامي مي آورد. به طور موازي شخصيت اصلي آسوده و فارغ از اتفاقات آينده در استوديوي تلوزيون در حال گفت و گو است. چرا اين ماورايي نيست؟ از همين جا آغاز مي شود و ابرازش در طول فيلمنامه هم فراوان است.
گوهري: من قبلاً هم شنيده ام كه اتفاق پاياني در راستاي روال منطقي قصه نيست. ولي به نظر من اين اتفاق در طول فيلم هم افتاده است. جايي كه مرد روحاني مي گويد من كسي را مي شناسم كه مي تواند در كوير از روي ستاره ها جهاز يك شتر را از زير خروارها خاك پيدا كند. به نظر اين اتفاق خارج از روال قصه نيست و نشانه ها در طول فيلمنامه قرار داده شده و اين هم يكي از همان نشانه هاست. مثلاً همين جابه جايي بنزين با آب ... موقع ديدن فيلم فكر مي كردم اگر به جاي آب بنزين بود، حتماً تا جاي ديگري پيش مي رفت و آنجا مي مرد، ولي آب مرگ او را به تعويق مي اندازد و درواقع برخلاف تعبير ابتدايي، اين جابه جايي مانند بقيه نشانه ها تأثير مثبت و خوبي دارد.

دارالشفائي: در مورد نحوه شكل گيري ايده اوليه فيلمنامه توضيح بدهيد... آيا ابتدا شخصيت اصلي خلق شد و بر آن اساس مسير و روند قصه طراحي شد و يا اين كه براساس يك قصه،‌ شخصيت تدريجاً شكل گرفت؟
 

ميركريمي: چون قصه اصلي مربوط به شش هفت سال پيش است دقيقاً يادم نمي آيد كه چطور شكل گرفت. قصه اوليه حول شخصيت يك دكتر بود كه...
گوهري: ولي من خوب يادم مي آيد. آقاي ميركريمي قصه را اين طور براي من تعريف كردند كه يك دكتر مغز و اعصاب بسيار ماهر با بيماري مغز و اعصاب پسرش مواجه مي شود و نمي تواند درمانش كند. اين اتفاق مصادف با ايام عيد است. دكتر قصد دارد يك مركز بهداشت را به نام خودش در منطقه اي سردسير افتتاح كند. با هم زماني اين دو اتفاق تصميم مي گيرد پسرش را همراه ببرد و در طول راه واقعيت را به او بگويد. يادم مي آيد كه نمي دانستيم در طول راه چه اتفاقي مي افتد و وقتي مي خواهد پسرش را با مرگ آشنا كند تازه مي فهمد كه خودش هم نمي داند مرگ چيست. نهايتاً در برف گير مي كند و ماشين مدفون مي شود.
ميركريمي: تم اصلي همان چيزي بود كه الان هم هست. اين كه آدمي از جايگاه اجتماعي خوبي برخوردار است، با يك اتفاق به خودش و موقعيتش نگاهي دوباره مي كند، حتي به مرگ. چون قرار است تجربه مرگ را به پسرش بياموزد و تازه مي فهمد خودش هم چيزي نمي داند. همان جا هم قرار بود پسر چندين قدم از پدر جلوتر باشد.

دارالشفائي: اتفاقاً اين سؤال براي من پيش آمد كه مسئله فيلمنامه مي توانست به بيماري و مرگ پسر خلاصه شود و پدر در مواجهه با اين مسئله به ايمان و معنويت نزديك شود. چرا بايد خودش هم با تجربه مرگ آشنا شود؟
 

ميركريمي: ما طي صحبت هاي بعدي كه داشتيم به اين نتيجه رسيديم كه قصه ما قصه دكتر است نه سامان و اصلاً لزومي ندارد كه سامان را ببينيم. صداي سامان براي اين كه تبديل به هدفي براي سفر دكتر شود كافي است. ما مي خواستيم دكتر را در معرض اين آزمون قرار دهيم و اين نكته بارها در طول فيلمنامه مورد توجه قرار گرفته است. جايي كه دكتر تلفني با نگين صحبت مي كند و يك راننده كاميون به شيشه ماشين مي زند و كمك مي خواهد، انگار چند بار تكرار مي شود كه كمك مي خواهد ... و به ما هم تأكيد مي شود كه انگار كسي كه به كمك احتياج دارد خود دكتر است، ولي قصه از زاويه ديگري تعريف مي شود. وقتي با مرد روحاني صحبت مي كند بيشتر به نظر مي آيد دچار يك پارادوكس ذهني شده و قصد حل آن را دارد؛ فارغ از اين كه اين مشكل مربوط به سامان است يا خودش.

دارالشفائي: در بخش ارتباط با مرد روحاني مسئله سامان كم رنگ مي شود ولي در ارتباط با نسرين دوباره رجعتي با رابطه او و سامان داريم.
 

ميركريمي: درواقع نسرين فضاي حسي و عاطفي قصه را پر مي كند. دكتري كه همه چيزش دروني است، در مواجهه با نسرين است كه تدريجاً احساس آرامش و امنيت مي كند و فكر مي كند مجالي پيدا شده كه حرف هايش را بزند.

عصرآزاد: تم سفر در دل ناشناخته ها كه منجر به شناخت جديد مي شود، تم آشنايي است كه همواره با پرداخت هاي مختلفي در فيلم هاي مختلف مواجه شده است. در اين فيلمنامه شخصيت اصلي به گونه اي معرفي مي شود كه انگار كليه ارتباطاتش به صفر رسيده و به نوعي نقطه روشني براي مستعد بودن جهت برقراري ارتباط با ماورا و معنويت در او وجود ندارد. با وجود چنين پرداخت و چينشي، در طول فيلمنامه شرايطي ايجاد مي شود كه ما را به اين نتيجه مي رساند كه هر كس رشته ارتباطي خودش با خداوند و ماورا دارد. روند پيدايش اين زمينه ها را در طول فيلمنامه توضيح دهيد.
 

ميركريمي: به نظر من اينجا شخصيت اصلي منفي است.

گفت و گو با فيلمنامه نويسان «خيلي دور، خيلي نزديك»

عصرآزاد: منفي نيست به انتها رسيده است.
 

ميركريمي: دكتر شخصيتي است كه يك مشكل اساسي دارد و در بي پناهي و غربت، علي رغم اين كه در كوران ارتباطات و دوستان و ... قرار دارد آدم تنهايي به نظر مي رسد. از جنس ارتباطي كه مي خواهد با منشي اش برقرار كند هم مشهود است كه رابطه عريان و آشكاري نيست. به نظر يك بي پنهاي دائمي در دكتر هست.
حتي نوع رابطه اي كه با بيمارانش برقرار مي كند آشكارا بي تفاوت نيست. ممكن است برايش عادي شده باشد، ولي لزوماً نمي خواهد فارغ از ديگران زندگي كند. دكتر آدمي است كه اتفاقاً به اين دليل كه هنوز در طينتش گيرنده خوبي دارد دعوت مي شود. در زير نور ماه و اينجا چراغي روشن است هم همين طور بود. همين كه يك قسمت پاك و كودكانه درونشان را زنده نگه داشته اند و در رفتار و نگاهشان بروز مي دهند، همان محملي است كه باعث مي شود خدا به آنها توجه كند. ما روي لبه تيزي حركت مي كرديم كه ممكن بود دكتر عالم تبديل تبديل به شخصيتي منفي شود، چون اتفاقات ابتدايي مي توانست از او يك شخصيت منفي بسازد. دقت كنيد به صحنه اي كه گردنبند پرت مي شود به داخل و او يك هزار توماني مي دهد به پسري كه كه گفته بود گردنبند دويست و پنجاه تومان بيشتر ارزش ندارد. حسي از سخاوت و دلرحمي در دكتر وجود دارد كه كاملاً‌مشهود است. حتي در برخورد با بيمارانش كه مي گويند قصد زيارت امام رضا دارند با اين كه ذهنش را مي خوانيم كه اعتقادي به اين ماجرا ندارد ولي مخالفتي نمي كند و به آنها حق مي دهد. اينها مي تواند عاملي براي رستگاري و دعوت او به سفر باشند.
گوهري: اينجا شايد اشاره به نكته اي در مورد تم سفر لازم باشد. شايد وقتي مي خواهيم وارد فضايي شويم كه با تحول شخصيت همراه است،‌حركتي در شخصيت ايجاد مي كنيم تا از نقطه اي به نقطه اي ديگر برود و مسيري را طي كند تا بستر دراماتيك مناسبي براي تحول شخصيت فراهم شود. ولي شايد ايده آل ترين شكل ممكن در صورت توانايي نويسنده حتي حذف عنصر حركت باشد تا سفر دروني اتفاق بيفتد. ولي واقعيت اين است كه وقتي وارد خط دراماتيك سفر مي شويم، ابزار بهتري براي تحول شخصيت در اختيارمان است.
ميركريمي: اصلاً هدف از سفر اين است كه بتوان به موضوعي از زاويه اي ديگر نگاه كرد. حتي جابه جا كردن صندلي هم مي تواند اين زاويه جديد را ايجاد كند و يك سفر تلقي شود. تجربه معنوي چندان در بند جغرافيا و زمان و مكان نيست. يك رابطه حسي است كه مي تواند لحظه اي به كميت يك سال باشد. كما اين كه در اين فيلم دو روز همراه شخصيت اصلي هستيم، ولي تماشاگر در انتهاي فيلم تجربه يك عمر همراهي با دكتر را دارد. اين تجربه به خاطر عمق بيش از اندازه اتفاقات است.

دارالشفائي: فيلمنامه هاي اين چنيني در فضاي بدوي و دور از تمدن مي گذرند. آيا به اين فكر كرديد كه قصه را در فضاي شهر و در ارتباط با اجتماع و آدم هاي امروز ادامه بدهيد؟ چون اتفاق موجود در فيلمنامه اتفاق منحصر به فردي است؛ اين كه كسي امكان سفر در دل كوير با چنين شرايطي را پيدا كند.
 

ميركريمي: مهم نيست كه شخصيت اصلي چه مسيري را طي مي كند، بلكه مهم اين است كه مخاطب چه مسيري را طي مي كند. مهم اين است كه ما مخاطب را همراه خود به كوير مي بريم و امكان اين سفر را برايش فراهم مي كنيم. اتفاقي كه درون مخاطب ما افتد مهم تر از اتفاقي است كه براي شخصيت اصلي مي افتد.
نكته ديگر اين كه من قبول دارم كه شايد ساده ترين راه براي ترسيم يك سفر عرفاني، حذف است حذف آن چه كه مزاحم ژرف نگاه كردن است تا به يك دشت خالي برسيم و اتفاق مورد نظرمان بيفتد. كمااين كه چنين قصه اي يعني ترديد و ايمان را در زير نور ماه داشتيم كه كاملاً در شهر مي گذرد. ولي آن قصه ديگري است و قرار هم نيست همه تجربيات در يك قصه انجام شود.
گوهري: درواقع ابزار ما اينها بودند. مثلاً ما ابتدا به ساكن به ستاره شناسي فكر نكرده بوديم، ولي بعد ديديم اين موضوع به قصه كمك مي كند و آن را اضافه كرديم. طي سفري كه با گروه هاي تحقيقاتي داشتيم، به اين نتيجه رسيديم كه اين موضوع مي تواند يك لايه معنوي به قصه اضافه كند. بسياري از چيرها خود به خود و در لحظه شكي مي گرفتند، مانند همان صحنه تلسكوپ... تقابل نگاه با تلسكوپ به زمين و آسمان از يك تجربه در لحظه شكل گرفت و بيشتر وجه تنوع تصويري مد نظرمان بود.
ميركريمي: به هر حال آن كه از ضمير ناخودآگاه مؤلف به روي كاغذ مي آيد حاصل تجربيات و مطالعات قبلي اوست.
گوهري: به نظر وقتي قصه خوب نوشته مي شود نمي توان اجزايش را تفكيك كرد.

دارالشفائي: براي ما، درآمدن چگونگي اين مسير مهم است. اين كه چطور اجزا به اين هماهنگي در كنار هم چيده شده اند و منجر به خلق فيلمنامه اي با چنين جزئيات حساب شده و دقيقي شده است؟ به نظر من طراحي دقيق و درست شخصيت اين امكان را در لحظه در اختيار شما قرار داده كه نگاه كردنش با تلسكوپ به زمين معنا پيدا مي كند.
 

گوهري: بله، همين طور است.

دارالشفائي: در مورد مقايسه اي كه با زير نور ماه كرديد به نظرم اين دو مسير كاملاً برعكس است. در زير نور ماه شخصيتي داريم كه از فضاي معنوي و مذهبي مي آيد و طي سفر متعادل مي شد. ولي دكتر عالم در فضايي دور از معنويت و مذهب طي سفر به نقاط روشني مي رسد.
 

ميركريمي: مسيرها يكي است و همين طور نتيجه پاياني سفر. آن چه كه فرق مي كند نوع جايگاه اوليه آنها در آغاز مسير است. هر دو در جايگاه خودشان يك نگاه سطحي و قشري دارند. دكتر فكر مي كند با علمي كه به دست آورده مي تواند همه اتفاقات و رخدادهاي جهان اطرافش را تعريف كند. طلبه هم فكر مي كند آن چه كه آموخته همه آن چيزي است كه بايد بداند. در هر دو قصه، به يك تعادل مي رسيم. به نظر من اينها از يك جنس هستند. درست است كه از نقطه هاي مختلف شروع شده ولي مسير و نتيجه گيري شبيه به هم است.

عصرآزاد: در فيلمنامه همه چيز به نوعي چيده شده و بسيار نمادين و استعاري است:‌ پزشكي كه نمي تواند بيماري پسرش را درمان كند، سفر در دل كوير، ستاره شناسي و نجوم و ارتباط با آسمان و ... قرار گرفتن اين زنجيره به دنبال هم واقع گرايي را كمرنگ مي كند و همه جزئيات و اتفاقات با بار نمادين خود در جهت همان معناگرايي حركت مي كنند. اين رويكرد اجتناب ناپذير است؟
 

اين جور قصه ها دو پلات دارد. يك پلات اصلي كه قصه را با همه رخدادها و شخصيت هايش به طور منطقي و زميني تعريف مي كند: پدري كه متوجه بيماري پسرش مي شود و به بهانه رساندن تلسكوپ مي خواهد فاصله ايجاد شده ساليان را پر كند و با پسرش باشد. فيلم ما بايد بتواند اين قصه را درست تعريف كند، قبل از آن كه بخواهد هر معنايي را انتقال بدهد. پلات دوم معنايي است كه قصه اول مي تواند به آن اشاره داشته باشد. هر وقت معنا جلو بيايد و از قصه اصلي بيرون بزند، فيلمنامه دچار لكنت شده و از فضاي رئال خارج مي شود و تماشاگر را دچار سردرگمي مي كند، چون با لحن دوگانه اي مواجه مي شود. هروقت معاني خيلي دور شوند انگار قصه در بعضي جاها سعي دارد مفهوم و معني خاصي برساند، اما به علت دور بودن و كمرنگي قابل انتقال نيست. بالانس كردن رابطه اين دو قصه در كنار هم بسيار مهم است چگونه قصه اول با اشارت دقيق به معاني و مفاهيم درون قصه تعريف شود كه تماشاگر حس كند به چيزي فراتر از آن چه مي بيند بايد فكر كند؟ همه اجز تلاش دارند براي ما تداعي معني ديگري ايجاد كنند ولي لزوماً معاني اوليه خودشان را هم از دست نمي دهند. قصه بايد روال منطقي خودش را تا انتها حفظ كند وگرنه معاني دچار آسيب مي شوند.
گوهري: من موافق نيستم كه كنار هم قرار گرفتن تمام اين اتفاقات نمي تواند طبيعي باشد. در چنين شرايطي معمولاً هرچه پيش مي رويم، شرايط به گونه اي است كه هر اتفاقي مي تواند معنايي داشته باشد. مهم اين است كه اتفاقات را طوري دراماتيك كنيم كه اين تعادل بتواند برقرار شود و قصه غير واقعي به نظر نيايد.

دارالشفائي: مهم ترين امتياز اين فيلمنامه همين نگاه متعادل به نمادها و معنويت است كه از قصه بيرون نمي زند. نكته ديگر پرداخت غيركليشه اي بسياري از اتفاقات و توزيع اطلاعات در چند سكانس است. مثلاً اگر قرار است پزشكي، دكتر عالم را از بيماري پسرش آگاه كند، اين آگاهي دادن در چند مرحله انجام مي شود و تدريجي پيش مي رود و جزئيات نمادين هم در چنين مجموعه اي جاي مي گيرند.
 

گوهري: در تقسيم اطلاعات اول فكر مي كنيم مهم ترين فاكتوري كه بايد در فيلمنامه تقسيم شود چيست؟ اطلاعات مربوط به سامان از اين نوع است كه بايد در طول فيلمنامه باشد. ولي مثلاً زندگي خانوادگي دكتر چون به اندازه سامان اهميت ندارد فقط در چند سكانس آورده مي شود.

دارالشفائي: در مورد طراحي شخصيت هايي كه مقابل دكتر عالم قرار مي گيرند توضيح بدهيد. چطور به اين نتيجه رسيديد كه قرار گرفتن روحاني و نسرين مقابل دكتر با اين ويژگي ها، او را به چنين پاياني مي رساند. به خصوص كه هر دو جوان هستند و با پير راه طريقت براي طي يك مسير معنوي فاصله دارند.
 

ميركريمي: تلاش هر نويسنده و مؤلفي آشنايي زدايي از كليشه هاست تا شخصيت هايي بسازد كه نمونه اش وجود نداشته باشد. البته در فيلمنامه سن روحاني بالاتر بود و سر صحنه با توجه به توانايي هاي آقاي افشين هاشمي چنين تغييري ايجاد كرديم. ديالوگ ها هم كمي متفاوت تر بود، مخصوصاً در مورد «رفتن به خونه بخت و...» كه كمي تغيير داديم. با توجه به اين كه در فيلم قبلي سراغ اين قشر رفته بودم و مارمولك هم ساخته شده بود اين نگراني وجود داشت كه شخصيت روحاني كليشه اي شود. البته قبلاً در سفر تحقيقاتي كه براي پيدا كردن لوكيشن رفتم روحاني اي ديدم كه جوان و سيه چرده بود و با موتور در كوير حركت مي كرد. از او فيلم گرفتم و صحبت هايي كرديم كه گويش كرماني داشت. فكر كردم چرا بايد كسي كه نصيحت مي كند مسن و جاافتاده باشد؟ و اصلاً چرا فكر مي كنيم كسي كه ما را نصيحت مي كند حتماً خودش هم بايد بداند كه چه مي گويد؟ گاهي آدم ها حرف هايي را ساده مطرح مي كنند و در واقع حامل آن هستند ولي تأثير مثبتي روي ما مي گذارد. حتي خيلي فكر كرديم كه مردم روستا روحاني را به چه نامي صدا كنند و سر صحنه به دايي جان رسيديم به جاي حاج آقا يا ... وقتي مي گويند دايي جان، حس خويشاوندي به مي آيد كه خيلي نزديك تر از رفاقت است و انگار همه اعضاي يك خانواده هستند. وقتي اين آدم صميمي مي شود، جملات آخري كه مي گويد و مهم هم هست، درشت نمي شود و مي پذيريم.
در مورد نسرين هم چند نكته وجود داشت. دكتر وقتي در دل كوير وارد زندگي نسرين مي شود، به نوعي انگار وارد دوران كودكي مي شود. ابتدا نسرين را با بادبادك و در حال بازي مي بيند و فضاي كودكي ساماني كه تا اين لحظه نديده ايم برايش تداعي مي شود؛ كودكي به معناي گناه نكردن و پاك بودن و خوش بيني. بعد از چنين مرحله اي است كه بر سر دوراهي قرار مي گيريم و هركس مسيرش را درست انتخاب نكند دوباره سر همان دوراهي برمي گردد. دكتر بر مي گردد تا سر آن دو راهي قرار بگيرد. به همين دلايل نسرين بايد جوان بد و روحيه كودكانه و چهره و رفتاري با ملاحت معصومانه مي داشت كه تداعي كننده چنين ويژگي هايي باشد. شايد در ابتدا به زعم دكتر، آدمي باشد كه چون دنيا را نديده اين قدر ساده به همه چيز نگاه مي كند ولي به تدريج موقعيت دكتر و نسرين عوض مي شود، دكتر آرزو مي كند كه اي كاش مي توانست مثل نسرين به همه چيز نگاه كند كه در انتها اين اتفاق مي افتد. حتي رابطه شاگرد و استادي آنها در انتها عوض مي شود. در ابتدا نسرين وراج است ولي در انتها دكتر است كه همين طور حرف مي زند و نسرين چيزي نمي گويد.

دارالشفائي: تنها جايي هم كه دكتر به اعتقادش اشاره مي كند همانجاست، جايي كه دكتر مي گويد: «خدايي نيست، من بارها عمل كردم و اين دست ها بودند كه بيماران را نجات دادند و ...» به نظر شما اين اولين جايي است كه دكتر سوسوي ايمان را در خودش مي بيند؟
 

ميركريمي: من فكر مي كنم شك زمينه ايمان است.

دارالشفائي: انگار دكتر مي خواهد كسي به او بگويد نه اين حرف هايي كه مي زني درست نيست، خدايي هست.
 

ميركريمي: دقيقاً. چون در انتها بغض گلويش را مي گيرد. جمله مهمي دارد كه مي گويد: «اگر ارحم الراحمين است چرا به من كمك نمي كند؟» يعني با بودنش مشكلي ندارد، مشكلش اين است كه چرا به او كمك نمي كند. به نظر مي رسد طي كردن آن مسير كار خودش را كرده است و اينها حرف هايي است كه از قبل مي زده ولي در انتها يك آرزو دارد. به همين دليل است كه مي گويم جاي دكتر و نسرين عوض مي شود. دكتر حسرت موقعيت نسرين را مي خورد كه اي كاش مي توانستم مثل تو همان قدر اميدوار و با ايمان باشيم.
گوهري: البته نه به اين روشني. چون قرار است در انتها اين اتفاق بيفتد. مهم اين بود كه وقتي دكتر از نسرين جدا مي شود به اين انديشه بي تفاوت نباشد. در ابتداي فيلمنامه وقتي مي گفت «به نام خدا» و كات مي شد به صحنه بعد، صداي خنده دكتر با كسي كه داشت با او حرف مي زد مي آمد. كه البته اين حذف شد و حذف خوبي هم بود چون لحن تندي داشت. نسرين درواقع كامل كننده اتفاقاتي است كه در طول مسير براي دكتر پيش آمده است. تأثيرگذاري نسرين به اندازه حجم دراماتيك از قصه است كه با خود اختصاص داده و مشخص است كه بيشتر از ديگران است.

عصرآزاد: در فيلمنامه هاي اين چنيني كه قهرمان قصه يك خطر از ابتدا تا انتها طي مي كند تا به تغيير يا تحول برسد، معمولاً طراحي خاصه روي گزينه هايي كه بر سر راه او قرار مي گيرند،‌ مي شود و معمولاً هم اتفاقات و هم شخصيت هاي گذري به قدري زياد و مختلف هستند كه موجب پراكندگي و سردرگمي مي شوند در حالي كه در اين فيلمنامه با انتخاب دو گزينه روحاني و نسرين و محدود شدن به رابطه آنها با دكتر، در واقع شخصيت دكتر عالم است كه عمق پيدا مي كند و به ما نزديك مي شود. همان طور كه جست و جوي ابتدايي او براي رسيدن به پسرش - پس از آگاهي از بيماري - مي تواند حركتي غريزي تلقي شود، ولي با پيش زمينه اي كه از بي تفاوتي و بي توجهي او داريم مثلاً وقتي شب عيد زن و فرزندش تنها به سفر مي روند، اين طراحي باعث مي شود كه حركت دكتر كنشي نمونه وار و ويژه براي چنين شخصي تلقي شود. كه اين طراحي و محدود شدن شخصيت هاي مقابل ازنقاط قوت اثر است.
 

گوهري: به نظر من دليل تأثيرگذاري،‌ تعداد شخصيت ها نيست مثلاً در داستان سر راست ديويد لينچ با آن همه شخصيت هاي متعدد نمي توان گفت كاركرد مناسبي ندارند.

عصرآزاد: پس شايد بهتر باشد كه بگوييم به نوع پرداخت برمي گردد.
 

گوهري: من فكر مي كنم تأثيرگذاري به فاكتورهاي مختلفي بستگي دارد. مثلاً در همين فيلمنامه ما ديالوگي براي روحاني نوشتيم كه درباره رفتن به خانه بخت و مرگ است. اتفاق خاصي كه در فيلم مي افتد وراي فيلمنامه كه به ديالوگ عمق و تأثيرگذاري مي دهد، اين است كه مي بينيم وقتي ماشين دكتر مي رود، همه پشت سرش جمع مي شوند و انگار او را به خانه بخت بدرقه مي كنند و اين دكتر است كه به سفر مرگ مي رود. براي صحنه هاي متعدد ديگري هم مي توانم چنين مثالي بزنم كه چطور ديالوگ بعد تصويري پيدا مي كند و نمي توان از فيلمنامه نويس انتظار داشت كه همه اينها را ترسيم كند، چون اگر اين طور بود فيلمنامه يك اثر كامل مي شد. علت تأثيرگذاري اين فيلمنامه اين است كه آقاي ميركريمي ما به ازاي تصويري خوبي براي ديالوگ ها انتخاب كرده اند. مهم اين است كه فيلمنامه ابزارش را در اختيار فيلم ساز بگذارد تا اين اتفاق هم بيفتد.

عصرآزاد: توفان شن در فيلمنامه خيلي دور، خيلي نزديك به عنوان نمادي از نزديك به مرگ در بزنگاه مناسب قصه با پرداخت مناسبي قرار گرفته است و به اندازه ظرفيتي كه دارد بهره برداري معنايي مي شود، يعني همان تأثير پاياني براي حسن ختامي بر اين سفر كه به خوبي هم جوابگو است، در حالي كه مثلاً در پروانه اي در باد قرار بود توفان شن و نزديكي به مرگ آدم هايي را پاك و خالص كند كه چيزي از آنها نمي دانستيم و به نظر مي آمد همه قصه فقط براي صحنه توفان و اين نمايش نمادين طراحي شده است. انتظاري كه از توفان شن داشتيد به عنوان نمادي از يك اتفاق بزرگ تر، در فيلمنامه و فيلم برآورد شد؟
 

ميركريمي: خوشبختانه چيزي كه انتظار داشتيم برآورده شد. به لحاظ اجرايي نگران اين ماجرا بوديم. توفان مي توانست با چند پلان ساده و تقطيع سريع جمع شود، ولي مفهومي را كه ما مي خواستيم نمي رساند. مفهومي كه مي خواستيم اين بود كه توفان در يك آرامش بيايد و ماشين را دفن كند. اين آرامش، حسي با خود به همراه دارد انگار شن ها هم مأموريت دارند. حسي از تنبيه و رحمت توأمان كما اين كه درپلان آخر حس مي كنيم ماشين در دريايي از آب غرق مي شود.

دارالشفائي: در مورد سامان، آيا سكانس يا نكته اي در فيلمنامه قرارداده بوديد كه معلوم شود او واقعاً منتظر تلسكوپ است يا پدرش؟ به نظر خود شما سامان منتظر كدام است؟
 

ميركريمي: شما چه فكري مي كنيد؟

عصرآزاد: من فكر مي كنم منتظر پدرش است؟
 

دارالشفائي: من فكر مي كنم خودآگاهش منتظر تلسكوپ است ولي خود ناخودآگاهش مي تواند منتظر پدر باشد.
 

ميركريمي: سامان چيزهاي زيادي مي داند و بچه هوشيار و آگاهي است كه مي تواند حوادث و دلايل را كنار هم بچيند و به نتيجه گيري برسد. سامان مي داند كه پدرش دوست ندارد مورد پرسش قرار بگيرد كه چرا آمده يا چرا با مادر صحبت كرده و ... غرور مردانه اي دارد كه مانع از سؤال كردن او است. به علاوه هيچ كس مثل سامان نمي داند كه چقدر درد مي كشد و آن را پنهان مي كند، حتي در مورد بيماري خودش هم به نتايجي رسيده است. جايي كه در جمع دوستان است و به زبان سوئدي از پدر مي خواهد چيزي راجع به بيماري اش به نگين و مادر نگويد، در واقع مرگ نهايي اش را براي پدر رو مي كند. در واقع هميشه چند قدم از پدرش جلوتر است. من فكر مي كنم سامان نگران پدرش است.
گوهري: سامان پسر 17-18 ساله اي است كه انتظار دارد در جشن تولدش پدر حاضر باشد، ولي نيست. طبيعي است كه وقتي با پدرش حرف مي زند، مستقيماً به منتظر بودنش اشاره نكند و بگويد منتظر تلسكوپ است. به نظرم لازم نيست كه به همه چيز بعد بدهيم.

گفت و گو با فيلمنامه نويسان «خيلي دور، خيلي نزديك»

دارالشفائي: ولي در فيلمنامه اين فاصله به قدري عميق و بزرگ شده كه به نظر مي آيد سامان از پدر بريده است و تنها نكته همان كارت پستالي است كه گذاشته: «امشب هم نشد كه با هم باشيم.»
 

ميركريمي: رابطه پدر و پسر رابطه پيچيده اي است. نه مثل رابطه مادر و پسر است و نه مانند رابطه دختر و پدر و نه حتي مادر و دختر. مخصوصاً در چنين سني هردو احساس مي كنند كه دو مرد هستند كه بايد احساساتشان را كنترل كنند. نه پدر علاقه اش را صراحتاً نشان مي دهد و نه پسر خودش را نيازمند به اين احساس نشان مي دهد. بغضي هم كه تماشاگر را اذيت مي كند اين است كه مي داند هر دو نفر آنها احساسشان را از هم پنهان مي كنند. به همين دليل وقتي پدر دور از چشم پسر گريه مي كند، ما به دريافت بيشتري نسبت به شخصيت اصلي مي رسيم و آرزو مي كنيم كه كاش اين اتفاق در حضور سامان مي افتاد، چون مي دانيم سامان نسبت به او چه فكري دارد.

دارالشفائي: فيلمنامه دو خط داستاني دارد كه يكي رابطه دكتر با پسرش و پر كردن اين فاصله است و ديگري آشنا شدن پدر با مفهوم مرگ است. به نظرم ماجراي دكتر و مسئله اش به قدري بزرگ بوده كه پخش رابطه او و پسرش را تحت الشعاع قرار داده و مثلاً ما متوجه نمي شويم دكتر چرا اين فاصله را از همه ماجراهاي حسي زندگي اش به خصوص سامان دارد؟ چرا تبديل به چنين شخصيت سرد و بي تفاوتي شده؟
 

ميركريمي: البته ما چند صحنه از فيلم را حذف كرديم و يكي از آنها جايي است كه دكتر درباره ازدواج اولش و مادر سامان و علت جداييشان توضيحاتي به نسرين مي دهد. همسرش فكر مي كرده با يك مرد شرقي ازدواج كرده و او هم فكر مي كرده با يك زن غربي ازدواج كرده در حالي كه هر دو دلشان مي خواسته مانند طرف مقابلشان باشند. با اين توضيحات برخي سؤال هاي اين چنيني جواب مي گرفتند.
گوهري: به نظر من حذف هايي كه در فيلمنامه انجام شده درست و بجا بوده اند، به جز يك مورد. آن يك مورد هم جايي است كه بعدها چند نفر در موردش ازمن سؤال كردند. و آن مربوط است به صحنه راه افتادن دكتر به طور ناگهاني از كاروانسرا كه كمي غير منطقي به نظر مي آيد. شب قبل دكتر گفته كه راه معدن قديمي را بلد نيست و كسي هم براي راهنمايي اش وجود ندارد.
ميركريمي: اتفاقاً در صحبتي كه ديروز با بچه هاي مجله فيلم داشتيم همه اصرار داشتند كه چقدر خوب بود كه به تنهايي رفت و اشكالي از نظر منطقي در آن نمي ديدند.
گوهري: به نظر نمي آيد، ولي بعضي از من اين را مي پرسند كه اين حركت اشكال منطقي دارد. يعني چطور مي تان انتظار داشت دكتري كه شب گذشته او را در آن شرايط ديديم، صبح بدون اين كه چيزي تغيير كند، راه بيفتد.

عصرآزاد: به نظرم خيلي عادي است كه فردي مانند دكتر شب تا صبح با افكار خاصي كه دارد كلنجار برود و نهايتاً صبح تصميمي بگيرد و اقدامي بكند كه چندان هم منطقي نيست. اين قضيه از عادي نبودن شرايط روحي و رواني و ويژه بودن موقعيت مي آيد. حالا در صحنه حذف شده چه اتفاقي مي افتد؟
 

گوهري: ما بين اين دو سكانس صحنه اي قرار داديم كه به نظرم بايد مي بود. نسرين پس از رفتن از نزد دكتر، سر سجاده نشسته و بعد فكري مي كند و با ميوه وارد اتاق دكتر مي شد، ولي مي بيند حال دكتر غيرطبيعي است و شيشه الكل طبي روي ميز است. وقتي نسرين به او نزديك مي شد،‌ دكتر با حالتي از استيصال او را نگاه مي كند و يك لحظه دستش را مي گيرد. نسرين وحشت زده اتاق را ترك مي كند. به نظرم اين صحنه مي تواند جواب سؤال برخي باشد. اين كه دكتر از شرمندگي رفتار شب گذشته اش بي خبر آنجا را ترك مي كند.

دارالشفائي: در آن صورت مفهوم رفتن دكتر تغيير مي كرد. در نسخه فعلي به نظر مي آيد دكتر صرفاً به خاطر نگراني و لبريز شدن كاسه صبرش، از آنجا مي رود. چون در طول مسير دكتر مدام در موقعيت هايي قرار مي گيرد كه با شهود حركت مي كند يا مسيرش را انتخاب مي كند. دكتر قبل از اين كه سفر را آغاز كند،‌ آدم نسبتاً بي تفاوتي به نظر مي آيد، ولي در طول مسير بدون آن كه هنوز اتفاقي افتاده باشد، توجه ويژه اي به جزئيات پيدا مي كند. مثلاً توجه به همان شتر روي موتور، گل هاي حياط خانه بيمار، بادبادك و ... علت اين توجه ناگهاني مشخص نيست.
 

ميركريمي: اتفاقي كه براي دكتر در حال وقوع است،‌ اتفاق كوچكي نيست،‌ يعني مواجهه با كوتاهي اش در رابطه با سامان. مي داند كه اين مسير قابل برگشت نيست، چون پسرش در حال از دست رفتن است. اين اتفاق مي تواند آدمي را زير و رو كند و توجهش را نسبت به همه چيز تغيير بدهد. حالا نمي خواهد هيچ چيز را از دست بدهد و مرتب هم به او يادآور مي شد كه سامان توجه خاصي به همه چيز دارد؛ به آسمان و ... انگار مي خواهد مانند سامان همه چيز را ببيند و از نظر بگذراند. ضمن اين كه در مورد شتر فكر مي كنم توجه هر كسي به چنين صحنه اي جلب مي شود.

دارالشفائي: نكته آخر در مورد محوريت صحنه پاياني است. آيا چنين اتفاقي از ابتداي نوشتن فيلمنامه افتاده كه با محور قرار دادن سكانس پاياني و اين انتهاي مشخص، قصه را از انتها به ابتدا بنويسيد؟
 

گوهري: اتفاقاً سكانس پاياني ما اين نبود و اين طور تمام مي شد كه پس از نجات دكتر توسط سامان، با ماشين به طرف محل امتحان (كنكور) سامان مي روند و پس از رفتن او، دكتر نوار حرف هاي پسرش را مي گذارد و گوش مي دهد. در انتهاي نوار هم مجموعه ديالوگ هايي كه قرار است در آن سفينه پخش شود، شنيده مي شود. ولي بعد به اين نتيجه رسيديم كه بهترين صحنه پاياني همين صحنه دست است. وقتي به اين صحنه رسيديم انرژي ها تمام شده بود و دعا مي كردم آقاي كريمي هم نظر مرا بپذيريد كه سكانس مناسبي براي پايان است.

دارالشفائي: البته در جزئيات فيلمنامه اين نگاه از انتها به ابتدا مشاهده مي شود. مثلاً در جايي كه دكتر مي گويد: «يه جاي مي موني كه نه نوري هست و نه صدايي»‌ دقيقاً موقعيت پاياني خود را توصيف مي كند.
 

ميركريمي: اين همان كاشت، داشت، برداشت است.
گوهري: ما در بازنويسي ششم و هفتم كه با پايان قطعي قصه رسيديم، برگشتيم و فيلمنامه و ديالوگ ها را از ابتدا ورز داديم تا در جهت مفهوم مورد نظرمان باشد. ولي فيلمنامه از ابتدا به انتها نوشته شد.

دارالشفائي: اگر نكته يا مورد خاصي از نگارش فيلمنامه خيلي دور، خيلي نزديك باقي مانده، بفرمائيد.
 

ميركريمي: به نظرم نكته مهم در فيلمنامه نويسي كشورمان اين است كه كار تحقيق جدي گرفته نمي شود. در اين فيلمنامه تحقيق نقش مهمي داشت و بيشتر اين پژوهش ها را هم مديون آقاي گوهري است، چون در فيلمنامه قبلي هم كه از ايشان خواندم تحقيقات گسترده اي انجام داده بودند. وقتي تحقيق خوبي انجام مي شود، ابزار و تمهيدات زيادي براي استفاده به عنوان كليدهاي قصه در اختيار داريد. حتي به عنوان المان هاي تصويري كه مي توانند تداعي معاني كنند.
گوهري: بله، نمونه واضحش همين ديالوگ خيلي دور، خيلي نزديك است كه از صحبت هاي من با يك كارشناس گرفته شد، بدون آن كه من سؤال خاصي كرده باشم. فكر مي كنم بسياري از چيزهايي كه در فيلمنامه خب مي شود تجربه هاي خود نويسنده است. احساس مي كني وقتي تلاش مي كني همه چيز درجهت خوب شدن مي رود. حتي آن زيرزمين هم نتيجه تحقيقات است. مثلاً‌ در كتاب پياده رفتن در كوير كه نويسنده صحرانوردي و كوير را توصيف مي كرد، كه با خانه اي رسيده كه به شكل زيرزمين است و ... حالا خلاقيت فيلمنامه نويس اين است كه يك سري چيزها را هم خودش اضافه كند و نهايتاً به مجموعه اي متكامل از چنين جزئياتي برسد.
منبع: فيلم نگار شماره 36



 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
سیره تربیتی پیامبر (ص) در برخورد با نوجوانان؛ از کرامت تا تربیت دینی
سیره تربیتی پیامبر (ص) در برخورد با نوجوانان؛ از کرامت تا تربیت دینی
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
play_arrow
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
پرونده جدید علیه رسایی
play_arrow
پرونده جدید علیه رسایی
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
play_arrow
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
play_arrow
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
play_arrow
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
play_arrow
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
play_arrow
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
play_arrow
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
play_arrow
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
play_arrow
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم
play_arrow
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم