«سرگيجه » تعليقي به بلنداي يک برج
نويسندگان: سميوئل تيلر، الک کاپل.
مترجم: پرويز دوائي
مترجم: پرويز دوائي
درباره سرگيجه هيچکاک، بزرگواراني بسيار، از زواياي گوناگون به آن پرداخته اند. تلاش ما نيز بر اين است که نگاهي داشته باشيم به فيلمنامه آن که کاري است نه چندان ساده، زيرا فيلمنامه هاي فيلم هاي هيچکاک-اگر چه خودش نويسنده آنها نبوده است- جدا از جهان بيني و سبک او نبوده اند. هيچکاک فيلمنامه را همه چيزمي دانست و نسبت به آن فوق العاده دقيق و حساس بود.
برايان دي پالما، کارگردان سرشناس آمريکايي که چند فيلمش را اداي ديني به سينماي هيچکاکي ايراد کرده بود، در بخشي از آن که در ارتباط با فيلمنامه است چنين مي گويد: «... از ميان درس هايي که هيچکاک به ما آموخته است، شايد يکي، مهم تر از بقيه باشد. من اين طور فکر مي کنم. درس مهم او اين بود که مي گفت فيلم را اول بايد روي کاغذ نوشت و بعد به روي نگاتيو منتقلش کرد. نگاه سختگير او را مي توان در اين درس ديد. فيلم را اول بايد روي کاغذ ساخت، اين حرف، يعني فيلمنامه چيز مهمي است. هيچ وقت نمي شود بر اساس فيلمنامه اي متوسط، فيلم خوب ساخت. فيلم هاي هيچکاک تأييد اين حرف هستند، منظورم فيلم هاي خوب او است. و گرنه از ظاهر فيلم هاي متوسطش معلوم است که خود او هم توقع زيادي از آنها نداشته و اين عدم توقع را در بعضي از فيلم هاي اوليه دوران انگليسي اش مي توان به روشني ديد.»
هيچکاک براي فيلم هايش معمولاً به سراغ رمان هاي بزرگ و حجيم نمي رفت. او دنبال داستان هايي مي گشت که تصويري بودند زيرا همه چيز را تصويري مي ديد، آن هم تصويرهاي درجه يک.
نگارش فيلمنامه سرگيجه روش معمول هيچکاک در انتخاب فيلمنامه نويس و نوشتن فيلمنامه آن بود که با نويسنده مي نشستند و تبادل نظر مي کردند و براساس توافقي که بينشان حاصل مي شد، نويسنده مي رفت و کار عملي روي کاغذ آوردن صحنه هاي بحث شده و به نتيجه رسيده را انجام مي داد. بعد روي نوشته مذاکره و بررسي و حک و اصلاح مي کردند. هيچکاک هر چند که هرگز به عنوان کمک فيلمنامه نويس يا شريک در کار نوشتن فيلمنامه و يا بازنويس، در عناوين فيلم هايش اسمي از خودش نياورد، ولي گاهي عملاً در نوشتن آنها شرکت مي کرد از جمله همين سرگيجه.
هيچکاک براي نوشتن فيلمنامه، کساني را در نظر مي گيرد ولي پس از نوميد شدن از اين نويسندگان به سراغ الک کاپل مي رود. او نويسنده اي انگليسي است که در آن زمان سه رمان يا قصه هاي نسبتاً سبک، يک نمايش نامه و يک فيلمنامه در کارنامه دارد.
از سپتامبر تا پايان 1956 هيچکاک به طور پيوسته و با تمرکزي شديد با کاپل بر سر فيلمنامه کار مي کند. بيشتر تلاش و توجه او معطوف ساختمان فيلمنامه و شکل و توالي فصل هايي بود که بايد دنبال هم مي آمد. ساختماني که بعدها بايد اسکلت فيلم را تشکيل مي داد تا بشود بر اساس و گردآگرد آن شخصيت را بنا کرد و گفت و گوها را نوشت.
بعد از پايان کار با اين که چند فصل از فيلمنامه کاپل در فيلم سرجايش قرار دارد ولي هيچکاک که هنوز از فيلمنامه راضي نبود (قصه خط و شخصيت هاي جان دار ندارد). بعد از آن با فيلمنامه نويس بعدي و نهايي فيلم سموئل تيلر همکاري را شروع مي کند. تيلر، نويسنده اي بود حساس و توانا با رگه هاي رمانتيک در خميره آثارش، قادر در شخصيت سازي و آشنا به ساختمان دراماتيک، شکيبا و خوش خلق و علاوه بر اينها زاده و بزرگ شده سانفرانسيسکو. هيچکاک با انتخاب سانفرانسيسکو مي خواست فيلم در آنجا فيلم برداري شود. چون در اين شهر، خيابان هاي شيب دار، معماري ساختمان هاي غير متعارف و فضاي رمزآلود. بسيار محسوس است.
تيلر در سابقه کارش، نمايش نامه موفق سابرينافر را داشت که در سال 1954 بيلي وايلدر به اسم سابرينا با شرکت آدري هپبرن و همفري بوگارت به فيلم برگردانده بود. نمايش نامه ديگر او به نام آنتوني را هم وايلدر در 1973 با شرکت جک لمون و جوليت ميلز فيلم کرد. بين او و تيلر به گفته تيلر پيوندي واقعي، همدلي و همفکري خوبي به وجود مي آيد و کار کردن با هيچکاک يعني نوشتن با او.
هيچکاک سراسر فيلم را به وضوح در ذهن داشت. فقط نويسنده اي مي خواست تا به آن چه در تصور او بود زبان بدهد.
تيلر که دقيقاً حدس زده بود هيچکاک چه مي خواهد، بدون مراجعه به اصل رمان و يا فيلمنامه قبلي همه چيز را از ابتدا شروع کرد و فيلمنامه اي نوشت که با معيارها و خواسته هاي هيچکاک بسيار هم خواني داشت او شخصيت و گفت و گوها را به آن چه هيچکاک دارد مي دهد و به بسط قصه کمک مي کند. اولين نسخه در 1975 تمام مي شود و بعد نسخه نهايي که مورد تأييد هيچکاک قرار مي گيرد و در سپتامبر همين سال فيلمبرداري سرگيجه آغاز مي شود. تيلر درباره سرگيجه مي گويد: «تأثيري که سرگيجه بر بيننده مي گذارد، تصادفي نيست، اين تأثير به خاطر آن است که سرگيجه ماجرايي است که با عواطف اساسي انساني سرو کار دارد. داستاني است غريب و غيرعادي. ولي واقعاً انساني که مدام در ذهن بيننده مي چرخد و به زيست خود ادامه مي دهد.»
اهميت اين تضادها، در اين است که عنصر تعليق در داستان را عمق و گسترش مي دهد و کنش آنها را بين مرگ و زندگي بر ملا و برجسته مي کند.
پس از مدتي الستر، دوست قديمي اسکاتي وي را اجير مي کند تا زن 26 ساله اش مادلين را تعقيب کند تا از راز او سردر بياورد. الستر معتقد است که روح کارلوتا و الرز مادلين را تسخير کرده است. کارلوتا جد مادري مادلين بوده که در 26 سالگي در 1875 خودکشي کرده است. اسکاتي در تعقيب مادلين او را مي بيند که به گورستان مي رود و دسته گلي روي قبر کارلوتا مي گذارد. مادلين در هتلي که زماني خانه کارلوتا بوده اتاقي با نام او گرفته و آنجا اقامت مي کند. بعد از آن در صحنه اي به درون رودخانه مي پرد تا خودکشي کند اما اسکاتي او را نجات مي دهد و به خانه خود مي برد، آن گاه به کليساي سن خوان باتيستا مي روند. مادلين اصرار دارد که به بالاي برج بدود و اسکاتي که به دنبال او بالا مي رود در ميانه راه دچار سرگيجه مي شود و در اينجا شاهد فرو افتادن مادلين و مرگ او مي شود.اسکاتي که خود را مقصر مي داند به پريشاني دچار شده و به آسايشگاه مي رود. اما افسوس مادلين همچنان با اوست. او به دنبال رازي بود که سر نخ آن با مرگ مادلين از دست مي رود. يافتن سرنخ يکي از عوامل اصلي پريشاني اسکاتي است که حتي مي تواند او را به جنون رهنمون سازد او هنوز مادلين را دوست دارد و مرگ اين زن- اثيري-شور اسکاتي را نسبت به او کم نکرده است از اين رو، پس از رهايي از بيماري که با مراقبت هاي نامزد سابقش موفق به بازيافتن سلامتي اش مي شود بار ديگر به سراغ مکان هايي مي رود که مادلين را در آنجا ديده است. مدتي بعد با جودي آشنا مي شود شباهت زيادي به مادلين دارد. اينجاست که انديشه زنده کردن مادلين را در ذهن خود مي پرورد و او را به جاي مادلين تصور مي کند. تضادها اوج مي گيرند بازسازي واقعيتي که توهم است يا توهمي که بايد تبديل به واقعيت شود. جودي بنا به خواست اسکاتي به شکل مادلين در مي آيد. اسکاتي وقتي گردنبند مادلين را در گردن جودي مي بيند، حقيقت ماجرا را در مي يابد و با خشم و عصبانيت او را به سن باتيستا مي کشاند و او را از پله هاي برج بالا مي برد. جودي که عاشق اسکاتي شده به حقيقت ماجرا اعتراف مي کند و تضاد جذبه-انزجار تسلط مي يابد. واقعيت اين است که الستر، زن خود را بالاي برج به پايين پرتاب کرده است. اما ناگهان شبحي تيره-در ميان راه پله ها پديدار مي شود و جودي از ترس عقب مي رود و به پايين سقوط کرده و مي ميرد. راهبه شروع به کشيدن طناب ناقوس مي کند و اسکاتي بر سرگيجه اش غلبه مي کند. که مي توان آن را نشانه اي از آن دانست که عمل او براي خود درماني نتيجه داده است، پريشاني او پايان يافته اما به نظر مي رسد تأثيرات عميق آن تازه آغاز شده است.
در اين ميان، زنان که در بيشتر آثار هيچکاک احساس متزلزلي از هويت خود دارند، در سرگيجه نيز به خوبي نمايان است. جودي شخصيتي است که حالت تدافعي و ضعيفي دارد. در برخورد با اسکاتي خودش را يک دختر معمولي مي خواند و براي اثبات آن مدارکش را نشان مي دهد تا هويت خود را ثابت کند. علت اين امر دو چيز است يکي، ذهنيت ناخوشايندي که از خود دارد و ديگري نياز به طرح ريزي شخصيتي متفاوت است از حضور افسونگر مادلين. او به ميل و انتخاب اسکاتي لباس مي پوشد و تغيير شکل مي دهد. به تدريج همه چيز را مي پذيرد و همراه اسکاتي به برج کليسا مي رود. نقش مادلين را مي پذيرد که در پايانش به مرگ او منجر مي شود. علي رغم انزجارش از اين عمل، تنها به خاطر اين که اسکاتي را دوست دارد. در اينجاست که مضمون جاذبه-انزجار هم به اوج مي رسد.
از شخصيت هاي سرگيجه سرنخ هاي بسياري ارائه مي شود. سرنخ هايي که آشفتگي آنها را برملا مي کند. اما کمتر به عوامل اصلي خصلت هاي شخصي اشاره مي شود. و درون آنها کمتر مورد بررسي و کاوش قرار مي گيرد و از اين بابت ما دقيقاً پي نمي بريم که مثلاً چه چيز الستر را وا مي دارد چنين نقشه اي براي نابودي همسرش طرح کند. يا چه عواملي جودي را به اجراي اين نقشه وا مي دارد؟ اين رازها و سويه هاي پنهان هرگز روشن نمي شود و نويسندگان و سازنده در دادن راه حل ها سخاوتمندي نشان نمي دهند و لذا ما نمي توانيم به خوبي آنها را بشناسيم. الستر نشان مي دهد که آدم ثروتمندي است که دلش براي سانفرانسيسکو تنگ شده است شهري که او با چهار خصوصيت توصيفش مي کند: رنگ، هيجان، قدرت و آزادي. اما در نمي يابيم که نقشه او نتيجه يک کينه توزي ساده است يا يک آشفتگي شخصيتي. با توجه به اين که موفقيت او در تجارت مي تواند ناشي از شخصيت قدرتمند او باشد...!
اکران وسيع سرگيجه اما چند سالي پس از مرگ هيچکاک صورت گرفت (1984) به قولي، اين فيلم حکم آينه اي براي تاباندن ديدهاي مختلف انتقادي عصر ما را پيدا کرده است. فمنيست ها، مارکسيست ها و ساختار گراها، مرتب درک و دريافت تازه خود را از آن منتشر مي کنند.
اندروساريس نيز که در برخورد اولش، اين فيلم را کوبيده بود. در سال 1983 پس از 25 سال، مي نويسد: «... فيلم از يک جهت، نقد جست و جوي ابدي به دنبال زنده ايده آل است...هيچکاک شيوه اي يافته تا ابهام و ايهام نهفته در ذات سينما را در ناخودآگاه جمعي ما سرريز کند. درحال حاضر بايد بگويم که سرگيجه تقريباً پس از يک ربع قرن، عظيم و پر شکوه مي نمايد. در مورد چند فيلم زمان ما مي شود پس از 25 سال چنين حرفي زد؟
هيچکاک يکي ازمحبوب ترين و معروف ترين فيلمسازان جهان است. کسي که اسمش بر بالاي عنوان فيلم با سبک مشخص بيان و نوع قصه هايش اساس جاذبه آنهاست براي انبوه تماشاگران. او از معدود فيلمسازاني بود که کارش هم براي عوام جاذبه داشت و هم خواص جواب انتظارهاي خود را در آثار او مي يافتند.
در پايان اين نگاه بايد از پرويز دوائي بزرگوار تشکر کنم به خاطر ترجمه خوب و زيبايش از سرگيجه و نيز مطلبي که به قلم او در پايان فيلمنامه آمده است. دوائي يکي از قديمي ترين و عاشق ترين عاشقان هيچکاک است و مطلب پيوستي او نيز در انتهاي فيلمنامه، به قول هوشنگ گلمکاني: «هر چه لازم است در آن گفته شده و مثل يک متن درسي و آموزشي است براي گرد آوردن و تدوين همه آن چه به يک فيلم مربوط مي شود.»
منبع: ماهنامه فيلمنامه نويسي فيلم نگار 31
برايان دي پالما، کارگردان سرشناس آمريکايي که چند فيلمش را اداي ديني به سينماي هيچکاکي ايراد کرده بود، در بخشي از آن که در ارتباط با فيلمنامه است چنين مي گويد: «... از ميان درس هايي که هيچکاک به ما آموخته است، شايد يکي، مهم تر از بقيه باشد. من اين طور فکر مي کنم. درس مهم او اين بود که مي گفت فيلم را اول بايد روي کاغذ نوشت و بعد به روي نگاتيو منتقلش کرد. نگاه سختگير او را مي توان در اين درس ديد. فيلم را اول بايد روي کاغذ ساخت، اين حرف، يعني فيلمنامه چيز مهمي است. هيچ وقت نمي شود بر اساس فيلمنامه اي متوسط، فيلم خوب ساخت. فيلم هاي هيچکاک تأييد اين حرف هستند، منظورم فيلم هاي خوب او است. و گرنه از ظاهر فيلم هاي متوسطش معلوم است که خود او هم توقع زيادي از آنها نداشته و اين عدم توقع را در بعضي از فيلم هاي اوليه دوران انگليسي اش مي توان به روشني ديد.»
هيچکاک براي فيلم هايش معمولاً به سراغ رمان هاي بزرگ و حجيم نمي رفت. او دنبال داستان هايي مي گشت که تصويري بودند زيرا همه چيز را تصويري مي ديد، آن هم تصويرهاي درجه يک.
از ميان مردگان
نگارش فيلمنامه سرگيجه روش معمول هيچکاک در انتخاب فيلمنامه نويس و نوشتن فيلمنامه آن بود که با نويسنده مي نشستند و تبادل نظر مي کردند و براساس توافقي که بينشان حاصل مي شد، نويسنده مي رفت و کار عملي روي کاغذ آوردن صحنه هاي بحث شده و به نتيجه رسيده را انجام مي داد. بعد روي نوشته مذاکره و بررسي و حک و اصلاح مي کردند. هيچکاک هر چند که هرگز به عنوان کمک فيلمنامه نويس يا شريک در کار نوشتن فيلمنامه و يا بازنويس، در عناوين فيلم هايش اسمي از خودش نياورد، ولي گاهي عملاً در نوشتن آنها شرکت مي کرد از جمله همين سرگيجه.
هيچکاک براي نوشتن فيلمنامه، کساني را در نظر مي گيرد ولي پس از نوميد شدن از اين نويسندگان به سراغ الک کاپل مي رود. او نويسنده اي انگليسي است که در آن زمان سه رمان يا قصه هاي نسبتاً سبک، يک نمايش نامه و يک فيلمنامه در کارنامه دارد.
از سپتامبر تا پايان 1956 هيچکاک به طور پيوسته و با تمرکزي شديد با کاپل بر سر فيلمنامه کار مي کند. بيشتر تلاش و توجه او معطوف ساختمان فيلمنامه و شکل و توالي فصل هايي بود که بايد دنبال هم مي آمد. ساختماني که بعدها بايد اسکلت فيلم را تشکيل مي داد تا بشود بر اساس و گردآگرد آن شخصيت را بنا کرد و گفت و گوها را نوشت.
بعد از پايان کار با اين که چند فصل از فيلمنامه کاپل در فيلم سرجايش قرار دارد ولي هيچکاک که هنوز از فيلمنامه راضي نبود (قصه خط و شخصيت هاي جان دار ندارد). بعد از آن با فيلمنامه نويس بعدي و نهايي فيلم سموئل تيلر همکاري را شروع مي کند. تيلر، نويسنده اي بود حساس و توانا با رگه هاي رمانتيک در خميره آثارش، قادر در شخصيت سازي و آشنا به ساختمان دراماتيک، شکيبا و خوش خلق و علاوه بر اينها زاده و بزرگ شده سانفرانسيسکو. هيچکاک با انتخاب سانفرانسيسکو مي خواست فيلم در آنجا فيلم برداري شود. چون در اين شهر، خيابان هاي شيب دار، معماري ساختمان هاي غير متعارف و فضاي رمزآلود. بسيار محسوس است.
تيلر در سابقه کارش، نمايش نامه موفق سابرينافر را داشت که در سال 1954 بيلي وايلدر به اسم سابرينا با شرکت آدري هپبرن و همفري بوگارت به فيلم برگردانده بود. نمايش نامه ديگر او به نام آنتوني را هم وايلدر در 1973 با شرکت جک لمون و جوليت ميلز فيلم کرد. بين او و تيلر به گفته تيلر پيوندي واقعي، همدلي و همفکري خوبي به وجود مي آيد و کار کردن با هيچکاک يعني نوشتن با او.
هيچکاک سراسر فيلم را به وضوح در ذهن داشت. فقط نويسنده اي مي خواست تا به آن چه در تصور او بود زبان بدهد.
تيلر که دقيقاً حدس زده بود هيچکاک چه مي خواهد، بدون مراجعه به اصل رمان و يا فيلمنامه قبلي همه چيز را از ابتدا شروع کرد و فيلمنامه اي نوشت که با معيارها و خواسته هاي هيچکاک بسيار هم خواني داشت او شخصيت و گفت و گوها را به آن چه هيچکاک دارد مي دهد و به بسط قصه کمک مي کند. اولين نسخه در 1975 تمام مي شود و بعد نسخه نهايي که مورد تأييد هيچکاک قرار مي گيرد و در سپتامبر همين سال فيلمبرداري سرگيجه آغاز مي شود. تيلر درباره سرگيجه مي گويد: «تأثيري که سرگيجه بر بيننده مي گذارد، تصادفي نيست، اين تأثير به خاطر آن است که سرگيجه ماجرايي است که با عواطف اساسي انساني سرو کار دارد. داستاني است غريب و غيرعادي. ولي واقعاً انساني که مدام در ذهن بيننده مي چرخد و به زيست خود ادامه مي دهد.»
داستان سرگيجه
يک تعليق بلند و تضادها
اهميت اين تضادها، در اين است که عنصر تعليق در داستان را عمق و گسترش مي دهد و کنش آنها را بين مرگ و زندگي بر ملا و برجسته مي کند.
پس از مدتي الستر، دوست قديمي اسکاتي وي را اجير مي کند تا زن 26 ساله اش مادلين را تعقيب کند تا از راز او سردر بياورد. الستر معتقد است که روح کارلوتا و الرز مادلين را تسخير کرده است. کارلوتا جد مادري مادلين بوده که در 26 سالگي در 1875 خودکشي کرده است. اسکاتي در تعقيب مادلين او را مي بيند که به گورستان مي رود و دسته گلي روي قبر کارلوتا مي گذارد. مادلين در هتلي که زماني خانه کارلوتا بوده اتاقي با نام او گرفته و آنجا اقامت مي کند. بعد از آن در صحنه اي به درون رودخانه مي پرد تا خودکشي کند اما اسکاتي او را نجات مي دهد و به خانه خود مي برد، آن گاه به کليساي سن خوان باتيستا مي روند. مادلين اصرار دارد که به بالاي برج بدود و اسکاتي که به دنبال او بالا مي رود در ميانه راه دچار سرگيجه مي شود و در اينجا شاهد فرو افتادن مادلين و مرگ او مي شود.اسکاتي که خود را مقصر مي داند به پريشاني دچار شده و به آسايشگاه مي رود. اما افسوس مادلين همچنان با اوست. او به دنبال رازي بود که سر نخ آن با مرگ مادلين از دست مي رود. يافتن سرنخ يکي از عوامل اصلي پريشاني اسکاتي است که حتي مي تواند او را به جنون رهنمون سازد او هنوز مادلين را دوست دارد و مرگ اين زن- اثيري-شور اسکاتي را نسبت به او کم نکرده است از اين رو، پس از رهايي از بيماري که با مراقبت هاي نامزد سابقش موفق به بازيافتن سلامتي اش مي شود بار ديگر به سراغ مکان هايي مي رود که مادلين را در آنجا ديده است. مدتي بعد با جودي آشنا مي شود شباهت زيادي به مادلين دارد. اينجاست که انديشه زنده کردن مادلين را در ذهن خود مي پرورد و او را به جاي مادلين تصور مي کند. تضادها اوج مي گيرند بازسازي واقعيتي که توهم است يا توهمي که بايد تبديل به واقعيت شود. جودي بنا به خواست اسکاتي به شکل مادلين در مي آيد. اسکاتي وقتي گردنبند مادلين را در گردن جودي مي بيند، حقيقت ماجرا را در مي يابد و با خشم و عصبانيت او را به سن باتيستا مي کشاند و او را از پله هاي برج بالا مي برد. جودي که عاشق اسکاتي شده به حقيقت ماجرا اعتراف مي کند و تضاد جذبه-انزجار تسلط مي يابد. واقعيت اين است که الستر، زن خود را بالاي برج به پايين پرتاب کرده است. اما ناگهان شبحي تيره-در ميان راه پله ها پديدار مي شود و جودي از ترس عقب مي رود و به پايين سقوط کرده و مي ميرد. راهبه شروع به کشيدن طناب ناقوس مي کند و اسکاتي بر سرگيجه اش غلبه مي کند. که مي توان آن را نشانه اي از آن دانست که عمل او براي خود درماني نتيجه داده است، پريشاني او پايان يافته اما به نظر مي رسد تأثيرات عميق آن تازه آغاز شده است.
شخصيت ها در سرگيجه
در اين ميان، زنان که در بيشتر آثار هيچکاک احساس متزلزلي از هويت خود دارند، در سرگيجه نيز به خوبي نمايان است. جودي شخصيتي است که حالت تدافعي و ضعيفي دارد. در برخورد با اسکاتي خودش را يک دختر معمولي مي خواند و براي اثبات آن مدارکش را نشان مي دهد تا هويت خود را ثابت کند. علت اين امر دو چيز است يکي، ذهنيت ناخوشايندي که از خود دارد و ديگري نياز به طرح ريزي شخصيتي متفاوت است از حضور افسونگر مادلين. او به ميل و انتخاب اسکاتي لباس مي پوشد و تغيير شکل مي دهد. به تدريج همه چيز را مي پذيرد و همراه اسکاتي به برج کليسا مي رود. نقش مادلين را مي پذيرد که در پايانش به مرگ او منجر مي شود. علي رغم انزجارش از اين عمل، تنها به خاطر اين که اسکاتي را دوست دارد. در اينجاست که مضمون جاذبه-انزجار هم به اوج مي رسد.
از شخصيت هاي سرگيجه سرنخ هاي بسياري ارائه مي شود. سرنخ هايي که آشفتگي آنها را برملا مي کند. اما کمتر به عوامل اصلي خصلت هاي شخصي اشاره مي شود. و درون آنها کمتر مورد بررسي و کاوش قرار مي گيرد و از اين بابت ما دقيقاً پي نمي بريم که مثلاً چه چيز الستر را وا مي دارد چنين نقشه اي براي نابودي همسرش طرح کند. يا چه عواملي جودي را به اجراي اين نقشه وا مي دارد؟ اين رازها و سويه هاي پنهان هرگز روشن نمي شود و نويسندگان و سازنده در دادن راه حل ها سخاوتمندي نشان نمي دهند و لذا ما نمي توانيم به خوبي آنها را بشناسيم. الستر نشان مي دهد که آدم ثروتمندي است که دلش براي سانفرانسيسکو تنگ شده است شهري که او با چهار خصوصيت توصيفش مي کند: رنگ، هيجان، قدرت و آزادي. اما در نمي يابيم که نقشه او نتيجه يک کينه توزي ساده است يا يک آشفتگي شخصيتي. با توجه به اين که موفقيت او در تجارت مي تواند ناشي از شخصيت قدرتمند او باشد...!
بازهم درباره سرگيجه
اکران وسيع سرگيجه اما چند سالي پس از مرگ هيچکاک صورت گرفت (1984) به قولي، اين فيلم حکم آينه اي براي تاباندن ديدهاي مختلف انتقادي عصر ما را پيدا کرده است. فمنيست ها، مارکسيست ها و ساختار گراها، مرتب درک و دريافت تازه خود را از آن منتشر مي کنند.
اندروساريس نيز که در برخورد اولش، اين فيلم را کوبيده بود. در سال 1983 پس از 25 سال، مي نويسد: «... فيلم از يک جهت، نقد جست و جوي ابدي به دنبال زنده ايده آل است...هيچکاک شيوه اي يافته تا ابهام و ايهام نهفته در ذات سينما را در ناخودآگاه جمعي ما سرريز کند. درحال حاضر بايد بگويم که سرگيجه تقريباً پس از يک ربع قرن، عظيم و پر شکوه مي نمايد. در مورد چند فيلم زمان ما مي شود پس از 25 سال چنين حرفي زد؟
هيچکاک يکي ازمحبوب ترين و معروف ترين فيلمسازان جهان است. کسي که اسمش بر بالاي عنوان فيلم با سبک مشخص بيان و نوع قصه هايش اساس جاذبه آنهاست براي انبوه تماشاگران. او از معدود فيلمسازاني بود که کارش هم براي عوام جاذبه داشت و هم خواص جواب انتظارهاي خود را در آثار او مي يافتند.
در پايان اين نگاه بايد از پرويز دوائي بزرگوار تشکر کنم به خاطر ترجمه خوب و زيبايش از سرگيجه و نيز مطلبي که به قلم او در پايان فيلمنامه آمده است. دوائي يکي از قديمي ترين و عاشق ترين عاشقان هيچکاک است و مطلب پيوستي او نيز در انتهاي فيلمنامه، به قول هوشنگ گلمکاني: «هر چه لازم است در آن گفته شده و مثل يک متن درسي و آموزشي است براي گرد آوردن و تدوين همه آن چه به يک فيلم مربوط مي شود.»
منبع: ماهنامه فيلمنامه نويسي فيلم نگار 31