فلزكاري

بر اساس اسناد و مدارك و نمونه هاي قديمي به جاي مانده از محصولات فلزي روزگاران پيشين، فلزكاري در ايران از سابقه ي طولاني برخوردار است و برخي از صاحب نظران اين سابقه را تا حدود 5 هزار سال قبل از ميلاد مسيح مي دانند. مختصراً به توضيح انواع مهم محصولات فلزي ايران مي پردازيم.

1-مينا كاري
 

اگرچه از هنر ميناكاري ايران قبل از دوره ي صفويه، نمونه هاي قابل ملاحظه اي از لحاظ تعداد برجاي نمانده است، اما از بررسي همان محدود آثار و نظرات محققين اين چنين استنباط مي شود كه سابقه ي ميناكاري در ايران به حدود چهارهزار سال پيش مي رسد و اين هنر از ايران آغاز و به ديگر نقاط جهان رسيده است. هنر ميناكاري در ايران بيشتر از نقاط ديگر تجلي داشته و يكي از قديمي ترين آن مربوط به عهد صفويه است كه قطعه اي از كارهاي اصفهان است با طرح هاي حيوانات و پرندگان بر زمينه ي گل و بوته به رنگ آبي كم رنگ و سبز و زرد و قرمز. همچنين قديمي ترين نمونه هايي كه از هنر ميناكاري در موزه هاي دنيا وجود دارد به دست ايرانيان ساخته شده و از لحاظ فني از ميناهاي ايران اقتباس شده است.
اصول هنر ميناكاري كه آن را هنر درخشان آتش و خاك و يا مينياتور بر آتش نيز نام نهاده اند و شامل فعل و انفعالات پيچيده است، بر پايه ي تزيين فلزات به ويژه فلزهاي قديمي نظير طلا و نقره و همچنين فلز مس با رنگ هاي مينايي قرار دارد. اين رنگ هاي مينايي عبارت است از اكسيدهاي فلزي كه با مواد شيشه اي مخلوط مي شود و پس از قرار دادن بر روي فلز در كوره پخته مي شود. ميناكاري را ضمناً مي توان يك هنر آزمايشگاهي نيز دانست زيرا براي دسترسي به اين پديده ي هنري ضرورت دارد تا فعل و انفعالات شيميايي خاص با دقت تمام و با مهار آتش و حرارت صورت پذيرد. ميناكاري به دو شيوه ي متداول الف) ميناي خانه بندي و ب)ميناي نقاشي را مورد بررسي قرار مي دهيم.

-ميناي خانه بندي
 

در ميناي خانه بندي نقش اصلي را به وسيله ي سيم هاي نازك فلزي روي ورقه ي سطح فلز پديد مي آورند. پس از آن كه اين سيم ها با رنگ مينايي و يا به وسيله ي لحيم كاري ثابت شد، بخش هاي باقي مانده را با رنگ هاي گوناگون مينايي پر مي كنند و هنگامي كه اين عمل به اتمام رسيد مينا را در كوره ي مخصوص مي پزند. براي جلوگيري از سياه شدن سيم هاي فلزي لازم است كه پيش از حرارت دادن مينا روي آن را با يك ميناي بي رنگ شيشه اي بپوشانند و سپس آن را بپزند. اگرچه اكثر ميناهاي باستاني به اين شيوه ساخته شده ولي امروزه نوعي ديگر ميناكاري يعني ميناي نقاشي متداول است. گفتني است كه اين روش بيشتر در حال حاضر در كشورهاي چين و هند رايج است.

-ميناي نقاشي
 

در اين روش زمينه ي ورقه ي مس را از ميناي سفيد و غليظ مي پوشانند و پس از آن كه آن را در كوره پختند، روي آن را با رنگ هاي مينايي نقاشي مي كنند. نقاشي كردن با رنگ هاي مينايي به دو صورت است.
طريقه ي اول آن است كه رنگ ها را به صورت گرد بسيار نرمي درآورده و با آب و گليسيرين مخلوط كرده و آن گاه مانند نقاشي معمولي نقشي دلخواه را به تصوير مي كشند «به شيوه ي نقاشي آب و رنگ».
طريقه ي دوم به اين صورت است به جاي مخلوط كردن پودر رنگ با آب و گليسيرين، با عصاره ي جوهر كاج مخلوط مي كنند و اين بار به شيوه ي نقاشي رنگ و روغن كار مي كنند. پس از طي اين مراحل معمولاً روي شيء ميناكاري شده را به وسيله ي ميناي بسيار شفاف و ظريفي لعاب مي دهند و مجدداً آن را در كوره مي پزند. به طور كلي مراحل توليد يك محلول مينايي را به شرح زير مي توان خلاصه كرد.

1-تهيه ي زير ساخت
2-لعاب كاري اول با رنگ هاي مينايي كه اين مرحله سه بار تكرار مي شود و در هر مرحله عمل پخت انجام مي شود.
3-زير رنگ و پياده كردن طرح
4-رنگ آميزي
5-قلم گيري و پرداز
6-طلا كاري و پخت نهايي
در حال حاضر تهران و به خصوص اصفهان از شهرهاي مهم ساخت ظروف مينايي هستند.
امروزه براي زيرساخت محصول فقط از مس استفاده مي شود و مس مصرفي براي ساخت بدنه ي اصلي ميناكاري مي بايست خالص و ناب و از انواع كاملاً مرغوب باشد. زيرا اگر مس خالص نباشد در موقع كار اثرات نامطلوبي بر روي كار مي گذارد. در حال حاضر بيشتر اشيايي كه به صورت ميناكاري به بازار عرضه مي شوند شامل زيور آلات، كاسه و بشقاب، لاله،‌ شمعدان، جعبه ها و ... مي شوند.
منبع: نشريه بانو شماره 32