سربازان ساسانی در سپاهِ اسلام

ترکیب سپاه اسلام

تازیان که امپراتوری اسلام را برپا داشتند، با آنکه نظام لشکری شان بر بنیاد « مقاتله» بود نیروی جنگی ممالکی را که گشوده بودند و نیز واحدهای رزمی ویژه آنان را در اختیار گرفتند. این نیروها و یگانها عبارت بود از:
1- رزمندگان سپاه منظّم ساسانی که در جنگها تسلیم اعراب شدند؛
2- مردم نواحیِ مفتوح که هنگام تسخیر آنجا یا پس از آن به خدمت سپاهی گرفته شدند؛
3- موالی، که بردگان نیز در این شمار بودند.
این مقاله به وضع سپاه منظم ساسانی که در شمار لشکر تازیان درآمدند، می پردازد.(2) سربازان ساسانی که تسلیم شدند، نخستین یگانهای سپاه غیرتازی بودند که در لشکر عرب گنجانده شدند. اعراب این یگانها را به دو ملاحظه به صفوف «مقاتله» افزودند و در حق آنان«عطا» برقرار کردند؛ یکی از این رو که نشان دهند که با رزمندگان دشمن که خود تسلیم می شوند خوش رفتارند، تا که نیروهای بیشتر به آنان بپیوندند. دیگر برای نگرانی ای که از کمبود نیرو و اشتیاقی که به پیروزی تند و آسان در جنگها داشتند. از سویی هم، سربازان ساسانی که تسلیم شدند، در برابر خوش رفتاری تازیان با آنان، جانانه با لشکر فاتح همکاری نمودند. با این همه، کشورگشایی اعراب که به انجام رسید وضع این سربازان سپاه مغلوب نیز دستخوش دگرگونی شد.

پیوستن ایرانیان

از همان آغاز فتوحات اعراب، سپاه ساسانی روحیه جنگی خود را باخته بود، و از پیش از نبرد قادسیّه سربازان سپاه منظم ساسانی به نیروی فاتح عرب تسلیم می شدند و سعد بن وقّاص( فرمانده سپاه اسلام) آنان را در لشکر خود جای می داد. به گفته سیف بن عمر هنگامی که سعد وقّاص از عُمر( خلیفه دوم) دستور تاختن(‌به ایران) یافت و به قادسیّه رسید، جدا از 12000«اهل الایام»(= سربازان جنگ دیده) رزمندگانی هم از «الحمراء» زیر فرمان داشت. رزمندگان الحمراء که پیش و پس از این نبرد تسلیم تازیان شدند، به درخواست مسلمانان آنان را در جنگها یاری می رساندند. به هر سرباز ساسانی در برابر این همراهی 2000 درهم داده می شد که با سهمیه رزمندگان «مُقاتله» عرب برابر بود. نیز، سربازان ساسانی به[ بنو] تمیم پیوستند تا از حمایت «قبایل العرب» برخوردار شوند(3). کسانی( از رزمندگان ساسانی) که از این غنایم برخوردار شدند می بایست پیش از نبرد قادسیه به لشکر سعد وقّاص پیوسته باشند. می توان انگاشت که چنین خوشرفتاری مایه از هم پاشیدن سپاه ساسانی و برتری یافتن تازیان شده باشد. این رفتار در نبردهای آتی سودمندتر هم واقع شد.
گویا اعراب مردم غیرتازی(= عجم)‌را حمراء می خواندند. از اینان در اسناد تاریخی بر رویهم با نام حَمراء- دیلم یاد شده است. دو بار پیش آمد که حمراء- دیلم به گروه به لشکر عرب تسلیم شدند. نخستین آن در میان جنگ قادسیّه بود، که به آن اشاره شد. به نوشته مداینی، خسرو دوم سپاهی از مردم دیلم به شمار 4/000 مرد سازمان داد، و اینان «خَدَمه» یا ملازمان خاصه او بودند. این سپاهیان در جنگ قادسیه در میان آمدند؛ اما پس از کشته شدن رستم[ فرحزاد] و رو به گریز نهادن سپاهیان ایران، تسلیم تازیان شدند. اینان خود را زیر فرمان سعد بن ابی وقّاص نهادند، در نبردهای مدائن و جلولا شرکت جستند، و چنین می نماید که پس از آن به کوفه کوچیدند و در کنار مسلمانان زیستند. ابومسعود کوفی آورده است که«جُند شاهنشاه»(جُند شهانشاه) در جنگ قادسیه به سرداری رستم فرخزاد شرکت داشتند. آنگاه به این شرط که از «عطا» برخوردار شوند در پناه اعراب درآمدند،‌ و اجازه یافتند که در هر جا که می پسندند سکونت گیرند و با هر سردار که می خواهند پیمان بندند( به عربی: حَلَفوا). آنان نیز به زهره بن حاویه السعدی از قبیله تمیم پیوستند، و با او حَلیف(4) شدند. سعد بن ابی وقاص آنان را مُجاز داشت که هرکجا که می خواهند زندگی کنند، و به هر یک از ایشان یک هزار درهم به رسم« عَطا»(5) داد. اینان از خود«نقیب» یا رئیسی داشتند که «دیلم» خوانده می شد، و گرداننده کارهای حمراء- دیلم(6) بود.(7)

جُند شاهنشاه

این سپاه 4/000 نفره دیلمان که مداینی از آن سخن گفته، بیگمان همان «جُند شاهنشاه» است که ابومسعود از آن یاد کرده است. چنین پیداست که اینان در آغاز همچون پاسداران یا سپاه خاصه خسرو دوم سازمان یافته بودند. اما نمی توان بیقین گفت که «نقیب» که رئیس دیلم خوانده شده براستی بوده است یا نه، زیرا که هیچ منبع دیگر در تأیید سخن ابومسعود کوفی در دست نیست. نگارنده گمان دارد که این «نقیب» در جایگاه رئیس قوم نبوده، و فقط تقسیم«عطا» را که یکجا به رزمندگان دیلم داده می شده در عهده داشته است. چون این مردان اهل دیلم بودند آنان را حمراء دیلمان می خواندند. اینان در گروه ششم از گروههای هفتگانه «روادف» در کوفه بودند، و«الف الف» عطا می گرفتند که باید به این معنی باشد که به هریک از آنان«الف» یا هزار درهم می رسید، نه چنانکه مورونی Moroney به اشتباه فهمیده است هزار هزار یا یک میلیون درهم به همه این مردان داده می شد(8).
رزمندگان حمراء پس از فتح جلولا زیر فرمان قعقاع بن عَمْر از قبیله تمیم، از سرداران سپاه سعدِ وقّاص، درآمدند، و در تسخیر خانقین و حُلوان شرکت داشتند. پس از آن اعراب لشکر خود را در چهار ولایت مرزی(«ثُغور»)، همانا حُلوان، ماسبذان، قرقیسیا، و موصل، که تا آن هنگام تصرف شده بود مستقر ساختند. اما با ایجاد و آباد شدنِ کوفه، اعراب رزمندگان خود را از نواحی مرزی فراخواندند و به جای آنان قباد را در حُلوان، ‌رافع را در ماسبَذان، عَشَنّق را در قرقیسیا، و مُسلم را در موصل با رزمندگان ایرانی آنان جای دادند. این چهار سردار، که همه در جنگ قادسیه تسلیم تازیان شدند و اسلام آوردند و با سپاه عرب همکاری کردند، ابن عبدالله خوانده می شدند. دانسته نیست که این چهار تن براستی با هم برادر بوده اند یا نه؛ اما گفته اند که نام مُسلم را سعد بن وقاص به او داد. گویا قباد اهل خراسان بود. اعراب رزمندگان ساسانی را که در جنگ قادسیه تسلیم شدند در لشکر خود پذیرفتند و آنان را در کار فتوحات بعدی خود بخوبی به خدمت گرفتند(9).
پس از آن در سال 24 هجری که قزوین فتح شد گروههای حمراء دیلم به لشکر پیروزمند تسلیم شدند. مردم قزوین که از آمدن تازیان آگاه شدند، از دیلمان در شمال این ناحیه یاری خواستند؛ اما رزمندگان دیلم در کوههای اینجا ماندند و به سپاه مهاجم نتاختند. چنین بود که مردم قزوین بناچار درخواست«صلح»کردند، و مهاجمان پذیرفتند. مردان دیلم نیز با همان پیش شرط« اساوره» بصره، که با هرکه می خواهند حلیف شوند و هرجا که بخواهند مسکن گیرند، به اعراب تسلیم شدند. این رزمندگان دیلم با زهره بن حُوَیّه حلیف شدند، و آنان را حمراء دیلم خواندند(10). این گروه از مردم دیلم جُز« جُند شاهنشاه» که یاد شد، بود. آنان سربازان سپاه منظم ساسانی نبودند؛ اما چنین پیداست که چون ایشان نیز اهل دیلم بودند اجازه یافتند که در کوفه مسکن گیرند، و همچون « جُند شاهنشاه» خوشرفتاری دیدند.

حمراء و اساوره(= اسواران)

سربازان ساسانی را که در کوفه مقیم شدند«حمراء» خواندند، و ایرانیانی را که در بصره مسکن گرفتند« اساوره»(11) نامیدند. به گفته مداینی، در سال 17 هجری که ابوموسی اشعری شوش را در محاصره گرفت، یزدگرد سوم(پادشاه ساسانی)‌که در این هنگام به اصفهان گریخته بود، سپاهی از 300 رزمنده که در میان آنان 70 مرد از «عُظما» بودند، به سرداریِ مردی به نام سیاه اُسواری به یاری مردم شوش فرستاد. اما در مدتی که آنها در کلبانیه توقف داشتند، خود مردم شوش با ابوموسی قرار«صلح» دادند، و او به رامهرمز رفت. سیاه که کاری از او برنیامده بود، با معتبران سپاهش که از اصفهان با او آمده بودند مشورت کرد، و در پی آن شیرویه را که یکی از «عُظما»ی همراه او بود با ده تن از اساوره پیش ابوموسی فرستاد تا درباره شرایط تسلیم مذاکره کنند. بر اثر این مذاکره، او هر شش شرطی را که پیش نهاده شده بود پذیرفت. اینان پس از این تسلیم خود را زیر فرمان ابوموسی نهادند و در تسخیر تستر(= شوشتر) شرکت کردند. آنها اساوره نامیده شدند، با تمیم پیمان بستند، و در بصره مسکن گرفتند. در این هنگام میان شیرویه که با خالد بن مُعمّر(ذهبی) از سدوس همدست شده بود و می خواست با بکربن وائل حلیف شود، و سیاه که می خواست با تمیم پیمان بندد کشمکش بود. این درگیری به سودِ سیاه به انجام رسید، زیرا که تمیم در نسبت به پیامبر نزدیک تر(و، شریفتر)بود(12). خالدبن مُعمّر پیشوای بنوذهره بن ثعلبه بود،و این بیت از خاندانهای بکربن وائل بود. بنوسدوس از طایفه( بنو) زهره ثعلبه منشعب شده بود. پس نسبت آنان به پیامبر نزدیک تر بود.
می توان تصور کرد که عصبیّت قبیله ای عرب بنوتمیم را بر آن داشت که برای قدرت نمایی سربازان منظم ساسانی را هم پیمانان یا «خُلفاء» خود سازد. اما پیوستن رزمندگان ساسانی، چه سربازان لشکر منظم و چه غیر آنان، به بنو تمیم می رساند که آنها در این کار دل یکی داشتند. ابوموسی به سفارش عمر برای یکصد تن از اساوره هر یک 2/000 درهم و برای شش تن از آنان هر یک 2/500 درهم«عطا» قرار داد. گویا اساوره خواستای«عطا»ی بیشتر شدند، و گفتند:« ما سلاح و اسب جنگی داریم، حال آنکه دیگران جُز پیاده نظام(حُصار) نیستند». چنانکه گفته اند، نمی توان این نظر بلاذری را که اساوره به« شرف» عطا نایل آمدند عمومیت بخشید(13). اما (سهمی که به آنان اختصاص یافت) در مقایسه با عطا که به «مقاتله» عرب داده شد، نمودار رفتار بهتری بود.
در شوش، نخست 300 تن از اساوره تسلیم شدند. پس از استقرار این عده در بصره، رفته رفته بر شمارِ اینان افزوده شد. هرچند که تاریخ این رویداد دانسته نیست، اما گفته اند که گروهی از مُقاتله فُرس(=ایرانی) که صاحب زمین نبودند به اساوره بصره پیوستند و به اسلام درآمدند. نیز در خبر است که مهاجرانی از اصفهان هم همراه اساوره در بصره ساکن شدند و از بعضی اعراب اهل اینجا زمین خریدند.(14) بار آخری که اساوره به کشورگشایی( اعراب) یاری دادند در زمان خلیفه عثمان بود که عبدالله بن عامر والی بصره به فتح خراسان برنشست، و اساوره به سرداری اَحنَف بن قیس از بنوتمیم در گشودنِ‌ تُخارستان شرکت داشتند. احتمال داده اند که 1/000 تن از اساوره در این نبرد در میان آمدند.(15)

اقوام گوناگون در سپاه ساسانی

اساوره و حمراء دیلم یا «جُند شاهنشاه» هر دو از رزمندگان سپاه منظم ساسانی بودند. در سپاه ساسانی جُز اینها سه گروه اقوام گوناگون که ماهیّت حقیقی شان دانسته نیست نیز بودند: سیابجه،‌زُط(16)، و اَنْدَغار(17). هریک از اینان به سرداری فرماندهی که آنان را اسیر و مطیع ساخته بود به اعراب پیوست. مردان حمراء دیلم نیز چون از مطیع شدن اساوره شنیدند، تسلیم ابوموسی شدند، در بصره اقامت گزیدند، و با حنظله از شاخه های بنوتمیم پیمان بستند. به نظر می آید که سهمی از «عطا» به آنها داده نشد. هنگامی که سپاه طلحه و زبیر بصره را گشود40(یا 400)تن از سیابجه به سرداریِ ابوسلمه زُطی نگاهبانی خزانه شهر را داشتند. چون اینان از واگذاردن خزانه به زبیر یا طلحه خودداری می کردند، ابن زبیر همه شان را کشت. پس زُط و سیابجه نزد علی(ع) پناه بردند. چنانکه مورونی به تفصیل آورده است، اینان در جنگِ جَمل که علی(ع) رهبری آن را داشت به سرداریِ‌ دینور بن علی شرکت داشتند(18).

کوچاندن سربازان ساسانی

بنیاد شدن سلسله بنی امیه یک رشته دگرگونیها در وضع سربازان ساسانی که در عراق می زیستند پدید آورد. همان پیش از افتادن شام به دست اعراب، ایرانیانی در بعلبک، حَمص و انطاکیه می زیستند که«فُرس»(=ایرانیان) خوانده می شدند. معاویه در سال 42 هجری فارس ها را که در بعلبک، حمص و انطاکیه مقیم بودند به صور برکنار بحرالروم و عکا کوچانید، و در همان ایام اساوره را نیز که در بصره و کوفه می زیستند و ایرانیهای دیگر را که در بعلبک و حمص سکنی داشتند به انطاکیه جابه جا کرد. نیز گفته اند که او در سال 49 یا 50 هجری شماری از زُط و سیابجه را که در بصره بودند به ساحل شام کوچاند و کسانی را هم در انطاکیه اقامت داد(19). این حکایت در منابع شامی آمده، و اساوره بصره و کوفه که از آنان یاد شده است به عبارت دقیق تر باید اساوره بصره و حمراء دیلم کوفه باشند. از سوی دیگر، به روایت منابع کوفی، زیاد در اجرای فرمان معاویه شماری از حمراء دیلمان را به شام فرستاد، که در اینجا آنان را«فُرس» خواندند، و کسانی دیگر را به بصره کوچاند، که در اینجا در شمار اساوره آمدند(20). اگر زیاد حمراء دیلمان کوفه را به شام و بصره فرستاده، می بایست پیش از سال 50 هجری که او مقام والی بصره و هم کوفه را داشت بوده باشد.
هرچند که اعراب رومیان را از شام راندند، اینان همواره چشم به فرصتی داشتند که شام را باز ملک خود کنند. بخصوص، همواره بیم آن بود که ناوگان روم به ساحل شام بتازد. کسی که دستور داد تا در طول ساحل انطاکیه و در امتداد جنوب آن پادگانهایی بسازند و به قوای این قرارگاههای تدافعی قطیعه(21) داد، معاویه حاکم شام بود، که با احوال محل آشنایی داشت، نه خلیفه عثمان(22). معاویه که به خلافت رسید همان سیاست قدیم را دنبال کرد و مردم«فُرس» را در شام سپر بلا و سدّ تهاجم رومیان قرار داد، و نیروی آنان را با حمراء دیلمان، اساوره، زُطه و سیابجه که از عراق به آنجا کوچاند تقویت کرد. از آن پس،‌ سربازان ساسانی هم که به شام جا به جا شده بودند رفته رفته«فُرس» خوانده شدند، و تمایز جمعیت« فُرس» که پیش از فتح شام به دست اعراب در اینجا بودند از میان رفت. گفته اند که هشام(بن عبدالملک، خلیفه اموی) گرداگرد مَصّیصه بارو ساخت و در ثغور شمال شام پنج قلعه استوار کرد و در هریک از آنها چهل- پنجاه تن به پاسداری گماشت. دو قلعه مَصّیصه و قطرعاس در شام را دو تن از مردم انطاکیه به نامهای حسن و عبدالعزیز بن حیان ساختند(23). این دو، به احتمال، نسل دوم حمراء دیلمان یا اسواران که به انطاکیه کوچانده شدند بودند؛ و شاید که در میان سپاهیانی هم که در 5 قلعه تازه ساخته ثغور شام استقرار داده شدند، از اینان بسیار بودند. بدینسان«فُرس» در دفاع ساحل شام و ثغور شمالی آن سهم داشتند.

سرنوشت سپاهیان ساسانی

سربازان ساسانی که به شام کوچانده شدند عموماً سرنوشت غم انگیزی داشتند. مروان دوم( مروان بن محمد بن مروان بن حِکَم، خلیفه اموی)«الخصوص را در شرق جیحان بساخت و دیواری بر آن کشید و دروازه ای چوبین بر آن قرار داد و خندقی حفر کرد»(24)و فُرس و مسیحیان نبطی و کسانی دیگر را در اینجا مستقر کرد. به نظر می آید که منصور خلیفه عباسی اینان را به معموره که آن را[ پس از زلزله] باز ساخته بودند کوچاند، و برای سد کردن سپاه روم فقط فُرس اهل شام را در اینجا باقی گذاشت(25). پس از آنکه«فُرس» به معموره جا به جا شدند، دیگر نامی هم از آنان در منابع دیده نمی شود.
زُط که در روزگار معاویه به شام کوچانده شدند نباید با زُط که حجاج بن یوسف آنان را به شام انتقال داد اشتباه گرفته شوند.«ولید بن عبدالملک نیز جمعی از زُطیان سند را به انطاکیه منتقل کرد، و آنان از جمله کسانی بودند که محمد بن قاسم برای حُجاج آورده و حُجاج هم ایشان را به شام فرستاده بود.»(چهار هزار گاومیش در کوره های دجله و کسکر از آن ایشان به دست آمد، که یزید بن عبدالملک آنها را نیز همراه زُطیان آن نواحی به مصّیصه فرستاد»(26). ولید اول( خلیفه، ابن عبدالملک بن مروان) گفت تا زُط که به شام فرستاده شده بودند در انطاکیه مقیم شدند. گفته اند که اینجا در انطاکیه« محلّه»ای بود که زُط خوانده می شد، و اولاد زُط که به همین نام خوانده می شدند در «بوقا» که از توابع انطاکیه بود مکان گرفتند(27).
از آنجا که معاویه و زیاد( بسیاری از)حمراء دیلم را به بلاد شام و بصره کوچاندند، شمار رزمندگان ساسانی در کوفه می بایست کاهش چشمگیر یافته باشد. در واقع امر نیز همه آنچه که از آن پس درباره حمراء دیلم کوفه می دانیم این است که ‌آنان را در جای شُرطه های زیدی وسیله فشار و ستم رساندن به مردم شیعه ساختند(28). از سویی هم به تعبیر مورونی، که بر پایه شرح دینوری است، در دهه 680 میلادی( 60 هجری)هنوز حدود 20/000 حمراء در کوفه بودند که( حکومت بنی امیه) برای سرکوب قیام مختار از آنها استفاده کرد(29)؛ اما این که دینوری این حمراء را« ابن العجم» یا «ابناء‌الفُرس» خوانده می رساند که، چنانکه ابومسعود کوفی گفته است، اعراب مردم عجم را بر اطلاق «الحمراء» خواندند(30)، و این عنوان منحصر به (بازماندگان) سپاه ساسانی حمراء دیلم نبوده است. مُبرّد اشاره دارد که عرب خود و اهل فارس(«عربی و عجمی»)را به ترتیب سیاه و سرخ( اسود و حمراء)می خواندند. به نوشته مسعودی، مختار به ابراهیم بن اشتر گفت که رزمندگان عامه(« عامه جند»)که در سپاهت اند الحمراء هستند؛ عرب ها را سواره بران و عجمان را پیاده در پیشاپیش آنان گسیل دار(31)! کوتاه اینکه آن حمراء که دینوری می گوید که مختار زیر فرمان داشت در واقع موالی بودند، و در این هنگام بازماندگان رزمندگان ساسانی و اولاد اینان در کوفه به 20/000 تن نمی رسیدند.
در آغاز دومین جنگ داخلی، عبیدالله والی کوفه ناچار به فرار از اینجا شد، و مسعود بن عَمر از قبیله عضد به طور موقت مقام والی را تصدی کرد. اما این امر ضدیّت عرب شمال و جنوب را، که به ترتیب زیر نفوذ بنوعضد و بنوتمیم بودند، تشدید کرد و اعراب شمال مسعود را کشتند. چنانکه ویلهاوزن J.Welhausen روشن ساخته است(32)گرداننده واقعی این کار 400 اساوره به سرداری ماه آفریذین بودند؛ و گفته اند که اینان چنان چابکدست بودند که می توانستند بی وقفه و پی در پی 5 تیر بیندازند، یعنی که به یکبار بارانی از دو هزار تیر می باریدند. پس از زیاد،‌ برادر کوچکترش مسعود جانشین او شد. گفته اند که هنگامی که اعراب جنوب به سرداری مسعود و اعراب شمالی به رهبری مناف بن قیس در میریاد بصره با یکدیگر رویاروی شدند، نیروی بنوتمیم مرکب از طایفه صحرانشین بادیه ها، اسواران، زُط، سیابجه و گروههای متعدد دیگران «حُلَفاها» بود، و شمارشان بر روی هم به حدود 70/000تن می رسید.(33) پس از آن در سال 65 هجری خلیفه مروان( مروان بن حِکَم العاصی بن امیه دراجی) سپاهی به سرکردگی حُبیش بن دراجی به سرکوبی ابن زُبیر به مدینه فرستاد. از سوی دیگر، حارث حاکم بصره و از یاران ابن زُبیر سپاهی به سرداری حُنیف بن سَجاج از بنوتمیم به امداد ابن زبیر روانه داشت. میان این دو لشکر در الرُبض نزدیک مدینه نبرد افتاد، و سپاه شام شکسته شد. اما در این میان کسی که حُبیش را کشت یزید بن سیاه اسواری سرکرده گروهی از اسواران بود(34).

پایان کار رزمندگان ایرانی

حمراء و اساوره هنگامی که تسلیم اعراب شدند هم پیمانان مورد اعتماد اینان به شمار آمدند، و در دوره کشاکش ها و نبردها بسیار هم برایشان کارساز بودند. اما پس از چندی و با پایان گرفتن فتوحات، رفته رفته بی ارزش و اثر به نظر آمدند. در این حال برای «قبیله العرب»‌ که توان برقرار کردن عطا در حقّ اعراب تازه مهاجر به مصر را نداشت، دادن چنان عطای هنگفت به دشمنان پیشین که اکنون برای آنها می جنگیدند موجّه نمی نمود. پس، بنی امیه که بر سریر خلافت نشست چنین تدبیر کرد که حمراء، اساوره، زُط و سیابجه را برای سد کردن تهاجم لشکر روم به شام بفرستد. الحمراء به بصره هم فرستاده شدند، و به نظر می آید که با این تدابیر قدرت رزمندگان پیشین ساسانی در کوفه در کوتاه زمانی از میان رفت. اما در بصره درگیری اعراب شمال و جنوب شدید بود. بنو تمیم که اساوره با آنان هم پیمان شده بود رهبری اعراب شمال را در بصره داشت. با آنکه اساوره در دومین جنگ داخلی وفاداری خود را به بنو تمیم نشان دادند، برنشستن حجاج در مقام والی بصره پس از این جنگ به نیرو و اعتبار بیشتر یافتن «قبایل العرب» ‌به زیان اساوره انجامید.
پیامد سیاستِ حجاج از پیش آشکار بود. او همان که شورش ابن اشعث را سرکوب کرد، به این بهانه که اساوره در این شورش دست داشته اند خانه هاشان را ویران ساخت، دادن عطا به آنان را متوقف کرد، و شماریشان را از بصره نفی بلد کرد(35). از این پس نام اساوره را در منابع تاریخی کمتر می یابیم؛ اما نوشته اند که در سال 112 هـ.ق که جنگ الشعب پیش آمد اسواران به سرداریِ محمد بن الرندی در آن شرکت کردند(36). در سال 132هـ.ق که قطبه بن شبیب سردار خراسانی در جنگ به قتل آمد، مُصعب از اساوره هم از کشته شدگان این جنگ بود(37). در سال 159هـ.ق، یک سال پس از برنشستن مهدی سومین خلیفه عباسی، بازماندگان سربازان ساسانی در عراق را از میان برداشتند. مهدی در این سال لشکری از 13/700 مرد، در آن میان 4/000 تن از اساوره و سیابجه، را از راه دریا به سند فرستاد(38). اگر این شمار را درست بدانیم، می توان گفت که هنوز عده ای بسیار از اولاد سربازان ساسانی به طور نامنتظر بازمانده بودند. اما این آخرین بار است که نامی از اساوره و سیابجه در منابع تاریخی می یابیم.

پی نوشت ها :

1. این ترجمه مقاله ای است که به ژاپنی در جشن نامه هفتاد سالگی والاحضرت شاهزاده میکاسا درج شده است. با مشخصات زیر؛ و با عنوانِ «موسلیم شیهای کا-نو- ساسان چؤ گوُنجین:
Mikasa-no-Miya Denka Koki Kinen Oriento-gaku Ronshu,Nihon Oriento Gakkai(ed).Shogakokan,Tokyo,1985,pp.182-191.
عنوانهای فرعی و نیز پانویس ها را که با نشان * نموده شده است در ترجمه افزوده ام(هـ.ر).
2. برای حمراء، اساوره، رُط، و سیابجه که در این نوشته از آنها یاد شده است بنگرید به ترجمه یوشیکو ساساکی از تألیف صالح احمد العلی: التنظیمات الاجتماعیه و الاقتصادیه فی البصره فی القران الاول الهجری، بغداد، 1953. ترجمه ساساکی در سلسله کتابهای دنیای اسلام(ایسورام سِه کای)، مجلد سیزدهم، 1978، نشر شده است. نیز بنگرید به کتابهای زیر تألیف مورونی:
M.G.Morony,"The Effect of the Muslim Conquest on the Persian Population of Iraq" Iran,Vol XIV,1976,pp.41-59;idem,Iraq after the Muslim Conquest,Princeton,1984.
3. الطبری: تاریخ الرسل و الملوک، ویراسته دخویه و دیگران، لیدن، 1901-1879، دوره 1، ص 2261. به طور کلی روشن نیست که حمراء و اساوره همان هنگام تسلیم شدن به تازیان به اسلام درآمدند یا پس از آن. کرون (P.Crone,Slaves on Horse,Cambridge,1980,pp.237-238(n.362))بر این نظر است که نسل دوم اساوره شروع به پذیرفتن اسلام کردند. نگارنده « اسلامه» را در مأخذ یاد شده به «تسلیم شدند» ترجمه کرد.
4. درباره «حَلیف» در شرح افزوده بر فتوح البلدان تألیف احمد بن یحیی بلاذری، ترجمه دکتر آذرتاش آذرنوش( تهران، سروش، 1364، چاپ دوم، ص 233)می خوانیم:« در روزگار جاهلیت، به سبب کثرت جنگهای محلی، قبایل کوچک و ضعیف پیوسته در معرض خطر نابودی قرار داشتند. به این سبب به قبائل قوی تر، خصوصاً آنها که در همسایگی ایشان می زیستند، می پیوستند تا از یک سو از آزار آنان در امان باشند و از سوی دیگر بتوانند هنگام خطر به یاریشان پشت گرم باشند. افراد این قبیله های ضعیف را حلیف قبیله بزرگتر می خواندند... بعد از اسلام نیز این روش ادامه یافت، و شکست خوردگان می توانستند از این راه از آزار دیگر تازیان در امان باشند.»
5. در شرح افزوده دکتر آذرتاش آذرنوش بر ترجمه فتوح البلدان، پیشین، ص 239، درباره عطا چنین آمده است:
« چون غنایم و مالهایی که از کشورهای فتح شده می رسید کثرت یافت، عمر تصمیم گرفت بخشی را به ترتیبی معین میان مسلمانان تقسیم کند. پیش از وی ابوبکر، از نگه داشتن مال خودداری می کرد و همه را به جنگجویان می بخشید. اما در زمان او، مقدار این مال بسیار اندک بود. عمر، بهتر دید که همه مسلمانان را وظیفه ای مقرر کند و مقداری هم در بیت المال باقی گذارد تا صرف حوادث پیش بینی نشده گردد. اما کثرت غنایم و اختلاف مقام مسلمانان، او را بر آن داشت که نخست دیوانی ترتیب دهد تا حساب غنایم را داشته باشد و هر کس نیز به قدر منزلت خویش وظیفه بگیرد.
بلاذری، در فصل« عطا در زمان عمر» به تفصیل شرح داده است که دیوانها چگونه تشکیل یافت و مردمان به چه نسبت وظیفه می گرفتند».
6.در تألیف بلاذری، فتوح البُلدان، ترجمه دکتر آذرتاش آذرنوش، پیشین، صص 40 و 41 می خوانیم:
«ابومسعود کوفی مرا گفت: شنیدم یکی از کوفیان را که از مِشعَر بن کرّام روایت می کرد که:« در روز نبرد قادسیه چهار هزار مرد همراه رستم بودند که آنان را سپاه شاهنشاه( در اصل: شهانشاه) می گفتند. ایشان زنهار خواستند؛ بدان شرط که هرجا خواهند روند و حلیف هر که خواهند شوند، و از عطایا ایشان را نیز وظیفه ای مقرّر سازند. پس هرچه طلبیده بودند به آنان داده شد، و ایشان همه حلیفِ زهره بن حوُیّه سعدی از قوم بنو تمیم شدند، و سعدی ایشان را در همان جای که خود برگزیده بودند منزل داد... و آنان را مهتری بود که دیلمش می خواندند، پس به حمراء دیلم مشهور گردیدند. سپس زیاد به فرمان معاویه، گروهی از ایشان را به بلاد شام فرستاد و در آنجای به «پارسیان» شهرت یافتند و گروهی دیگر را به بصره فرستاد و همه به سوارانی که در آنجای بودند پیوستند. تازیان، عجم ها را حمراء خوانند...
ابومسعود گوید: کسی را شنودم که می گفت:« این اسواران در نزدیکی دیلم مقیم بودند، و چون مسلمانان در قزوین برایشان چیره شدند، اسلام آوردند؛ به همان شرطها که اسواران بصره اسلام آورده بودند. سپس به کوفه آمدند و در آنجای مسکن گزیدند.
مدائنی مرا گفت:[ زمانی] پرویز به دیلم رفت و چهار هزار مرد همراه خود بیاورد که همه خدمه و خواص او بودند. ایشان پس از وی نیز در این مقام بماندند و با رستم به جنگ قادسیه شدند، و چون رستم کشته شده و مجوسان روی به هزیمت نهادند، این سپاهیان کناره گرفتند... سعد نیز آنان را زینهار داد. پس همه اسلام آوردند و در جنگ مدائن و جلولاء با سعد یاری کردند، و چون باز آمدند با مسلمانان در کوفه مسکن گزیدند.»
7. بلاذری؛ فتوح البلدان، تصحیح دخویه، لیدن، 1966، ص 280=
al-Baladhuri,Fuluh al-Buldan(ed.M.J.de Goeje),Leiden,1866,p.280).
8.طبری، کتاب یاد شده، ج1، ص 2495؛ بلاذری، فتوح...، ص 280(ابومسعود الکوفی)؛‌مورونی "Effect"، ص 51؛ و همان مؤلف، Iraq، ص 197.
9. طبری، جلد 1، صص 2260، 2264 2463، 2485، و 2497. طبری در سخن از چهار گروه ایرانی که در نواحی مرزی مستقر شده بودند، حمراء را با اساوره اشتباه گرفته است. این گفته او که قباد که سرکردگی رزمندگان حمراء را داشت در جلولا مستقر بود، نادرست است.
10. بلاذری، فتوح...، پیشین، صص 280 و 321.
11. در افزوده های مترجم دانشمند«البُلدان» به شرح بلاذری(پیشین، ص 127، ز 35)می خوانیم:
«متأسفانه عمده ترین اطلاعاتی که درباره این اقوام در دست است، همین است که بلاذری نقل کرده. اسواران، سپاهی بوده است از نژاد ایرانی که یزدگرد از سندیان فراهم آورده بود و سپس انبوهی ایرانی نیز به آنان پیوست؛ چنان که دیگر مسئله نژاد آنان مطرح نبود. ایشان همه طی مراحلی که بلاذری ذکر کرده، اسلام آوردند. عده ای از ایشان هم در کوفه ساکن شدند. در سال 42 هجری دسته ای از آنان را معاویه به مرزهای انطاکیه انتقال داد. حدود دو قرن طول کشید تا همه ایشان در انبوه موالی حل شدند. ر.ک:
Pellat:Milieu basrien.Paris,1953,p.35; De Goeje:Memoire sur la migration des Tsiganes a traoers 1Asie.Leyde,1903,p.86.
12. طبری، پیشین، ج1، صص 2562 و 2563؛ بلاذری، فتوح...، پیشین، ص 373.
13. ترجمه یوشیکو ساساکی از التنظیمات...، پیشین، فصل بصره، ص 67(یادداشت 27).
14. بلاذری، فتوح...، پیشین، صص 366 و 374.
15. همانجا، ص 407. پنج هزار رزمنده مسلمان که به سرداری اَحنَف در این جنگ در میان آمدند، شامل 4000 عرب و 1000 عجم بودند، که اینان را می توان اساوره مقیم بصره دانست، چنانکه در تألیف زیر آمده است(M.A.Shaban,The Abbasid Revolution,Cambridge,1970,pp.22,25.
16.در شرح افزوده دکتر آذرنوش به ترجمه البُلدان( پیشین، صص 127 و 128، ز 36)چنین آمده است: افراد زط(Gatt که به زط معرب شده) را که در سواحل خلیج فارس ساکن بودند، ‌بهرام گور، از هندوستان به ایران انتقال داده بود. اما چنین به نظر می رسد که ایشان همه از زطیان سند نبوده اند، بلکه این نام بر همه هندیان آن نواحی اطلاق گردیده است. پس از پایان جنگهای آغاز اسلام، ایشان در بطائح کسکر(وابسته به میشان) ساکن شده روز به روز کثرت یافتند.
در سالهای 49، 91، 95، 101هجری، ایشان را گروه گروه به نواحی مختلف، خاصه به انطاکیه و مَصیصه انتقال دادند. مع ذلک، نه تنها از تعداد ایشان کاسته نشد، بلکه روز به روز کثرت یافتند. چنان که مسعودی می نویسد:« ایشان سرزمین کرمان و فارس و سپس اهواز را فراگرفتند و عاقبت در این نواحی استقرار یافتند و سخت نیرومند شدند و قدرت جنگاوری ایشان بی مانند بود.»(التنبیه و الاشراف. ترجمه پاینده، تهران، 1349، ص 338). این اشارات، شاید دال بر آن باشد که طی قرن دوم، مهاجرتهای دیگری از سند به جنوب ایران رخ داده باشد.
به هر حال، زطیان در سال 205 هجری دست به قیام علیه حکومت مرکزی زدند و چندین سال در نواحی کسکر و بصره با عمال دولت جنگیدند. در سال 220 هجری که کارشان پایان پذیرفت، تعدادشان را 27 هزار تن نوشته اند.
اما نکته جالب درباره زط، نظریه دخویه است. وی کوشیده است ثابت کند اصل تمام کولیانی که از زمانهایی نامعلوم در سراسر اروپا پراکنده اند، همان قوم زط بوده است. نظریه دخویه را هیچ دانشمندی با قاطعیت تأیید نکرده است. درباره ایشان، رک: دائره المعارف اسلامی، چاپ اول، ذیل زط(مقاله جالبی است)؛
Pellat:Milieu...,p.37 sq; De Geoje:Tsiganes..,p.20 sqq
17. بلاذری(البُلدان، پیشین، ص 130، شماره 332) نوشته است:« سیابجه و زُط و انْدَغار همه در سپاه فارس، نخست با آن لشکریانی بودند از اهل سند که گرفتار آمده بودند و فارسیان آنان را وظیفه مقرر کرده بودند؛ و نیز از جمله کسانی بودند که در همان نخستین جنگهای ایران اسیر شده بودند. چون ایشان از امر اسواران آگاه شدند، اسلام آ‌وردند و به خدمت ابوموسی شدند. ابوموسی، ایشان را نیز مانند اسواران در بصره منزل داد.»
18. مورونی، Iraq، ص 272. ترجمه یوشیکو ساساکی از التنظیمات...، بصره، صص 57-56 و 78. با آنکه گفته اند که آل علی سیابجه زیر فرمان ابوسلمه را در شمار شُرطه آورد، برابر نظریه هاناداکه نگارنده نیز با آن موافق است شرطه در آن تاریخ هنوز سازمان نیافته بود.
19. بلاذری، فتوح...، پیشین، ص 117( ابوالیاس الانطاکی)، و 162( ابوحفص الشامی).
20. همان مؤلف، پیشین، ص 280(ابومسعود الکوفی).
21. قطیعه: زمین های خالصه و اراضی موات و باتلاقهایی که در جای ملک موروثی واگذار می شد(لمبتون، فهرست لغات و اصطلاحات«زارع و مالک در ایران»، به نقل از شرح دکتر آذرنوش در ترجمه البلدان، پیشین، ص 240).
22. بنگرید به مقاله نگارنده؛ شوکی ایسوُراموُ جیدای- نو-بوُزوکوُ«قطیعه» تو گونجی«قطیعه»(نخستین موارد واگذاردن قطیعه به خاندانها و به سپاه در صدر اسلام)، در: اِگامی نامیو کیوجوُ کوکی کینن رونشو؛ رکیشی هِن(جشن نامه 60 سالگی استاد نامیو اِگامی)، نشر یاماکاوا، 1977، صص 26-625.
23. بلاذری، فتوح...، پیشین،‌ صص 166 و 167.
24.این عبارت از متن البلدان ترجمه محمد توکل( تهران، 1337، ص 240)نقل شد.
25. همانجا، صص 165 و 166.
26. این عبارت ها نیز از متن البلدان ترجمه محمد توکل( همان، به ترتیب صفحه های 36- 235 و 243)آورده شد.
27.همانجا، صص 162 و 375. مورونی زُط لشکری و زُط غیرلشکری را از هم متمایز ساخته است. گروه اول آنهایی بودند که همراه اسوره تسلیم اعراب شدند، و گروه دوم کسانی بودند که نزد حجّاج فرستاده شدند. بلاذری کسانی از زُط و سیابجه را که به ساحل شام و انطاکیه فرستاده شدند« الزُط و السیابجه، القادَمَه»خوانده و آنها را از زُط روزگار حجّاج متمایز ساخته است. هرچند که، به گفته مورونی، زُط در اراضی پایین کسکر اسکان داده و برای احیای اراضی به کار گرفته شدند، اینان و گاومیشهای آبی شان فقط در اراضی پایین می توانستند زنده بمانند و احیای اراضی از آنها برنمی آمد. در نتیجه، آنان در«البطیعه» (مرداب) پراکنده شدند، و در عهد مأمون، خلیفه عباسی، سر به شورش برداشتند.
28.طبری، پیشین، ج2، ص 148؛ مورونی، Iraq، صص 197 و 198. مانادا، ناری آکی( در: «شُرطه»، ص 543)بر این نظر است که زیاد مقاتله حمراء را به شُرطه بدل کرد. به احتمال زیاد کسانی از حمراء را که مطیع او بودند برای «شُرطه» برگزید، و مانده آنان را به شام و بصره فرستاد.
29.مورونی Iraq، پیشین، ص 198؛ دینوری، کتاب الاخبار الطوال(ویراسته کراچکوفسکی I.Kratchkovsky)، لِیدن، 1912، صص 296، 301 و 306-307.
30. به نوشته مترجم دانشمند بخش مربوط به ایران در فتوح البلدان:« حمراء در اینجا به معنی سرخ نیست. تازیان این کلمه را در مقابل اسود استعمال می کردند: سیاه پوستان و سفیدپوستان، و به این ترتیب خود نیز «احمر» بوده اند، ولی این کلمه به معنی مطلق بیگانه نیز استعمال می شده است»(آذرتاش آذرنوش، پیشین، ص 41، ز 61).
31. المُبرّد؛ الکتاب الکامل، ویراسته رایت W.Wright نشر لایپزیگ Leipzig، 1892-1874، ص 264.
32.J.Wellhausen,The Arab Kingdom and its Fall,Beirut,1963,pp.406-407,410;al-Tabari,II,pp.454,465.
33. المُبرد،‌ پیشین، ص 82.
34.طبری، پیشین، ج2، ص 579؛ بلاذری، فتوح...، ص 375. دانسته نیست که آیا یزید بن سیاه همان سیاه رهبر اساوره، که در سال 17 هجری به ابوموسی اشعری تسلیم شد، بود یا نه.
35. بلاذری، فتوح...، ص 374.
36. طبری، پیشین، ج2، ص 1550.
37. همانجا، ج3، ص 15.
38. همانجا، ج3، ص 460. در متن« سیابجه»آمده است( حرف دوم«ب»خوانده می شود).

منبع مقاله: رجب زاده، هاشم؛ (1386)، جستارهای ژاپنی در قلمرو ایرانشناسی، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی، چاپ اول 1386.