نویسنده: پی یر روسو
مترجم: حسن صفاری
مترجم: حسن صفاری
این نکته درخور نهایت توجه است که طی قرون و اعصار علم به آدمی آموخت که چگونه می تواند بیش از پیش از زمینهایی که سابق بر آن با بی اعتنایی و لاقیدی آن را لگد کوب می کرد و می گذشت بهره برداری کند. این زمین در ابتدا فقط محلی برای کشت و زراعت بود ولی بعد از آن آموختند که چگونه می توان آنرا حفر کرد و بیش از پیش در اعماق آن فرو رفت و از دل زمین مس و آهن و زغال بیرون کشید.
سپس نوبت به فلزاتی رسید که تعدادشان به تدریج افزایش می یافت. و نیز انواع مواد معدنی ترکیبی را که مستقیماً مورد استعمال داشت از آن خارج کردند. اکنون باید بار دیگر استخراج یکی از امواد معدنی مهم را به اعتبار دورانی بگذاریم که از آن گفتگو می کردیم. در واقع در این دوره بود که بهره برداری منطقی از ماده ی معدنی فوق العاده ای به عمل آمد که بدون آن نه شهرها، نه بناهای مهم و نه آثار جدید انسانی از قبیل پل ها و آسمانها خراشها و سدهای بزرگ نمی توانستند به وجود آیند.
قبل از این از فن ساختمان در دوران عتیق گفتگو کردیم و دیدیم که از دور ترین عهود تا قرن نوزدهم، همه ی معماران برای آن که بتوانند سنگها را بدون لغزش بر روی هم قرار دهند خاک رس یا گچ و یا قیر و یا مخلوطی از آنها را به عنوان عامل واسطه و چسپاننده یعنی ملات به کار می برده اند. تا قرن نوزدهم ماده ی چسباننده ای که بیش از همه به کار می رفت ملات آهکی بود که خود آن از خورده شدن سنگهای آهکی حاصل می شد. اما روی هم رفته می توان گفت که به تعداد سازندگان مختلف ملات های متفاوت موجود بود و هر بنا و معماری برای خود رسم و شیوه و دستور مخصوص داشت از این رو در سال 1756 مهندس انگلیسی اسمیتون Smeaton، و می خواست چراغ دریایی جدیدی در ادیستون Eddystone(نزدیک شهر پلیموت Plymouth) در انگلستان بسازد، مدت مدیدی برای انتخاب ملات دچار تردید بود. زیرا وی احتیاج به ملات مخصوصی داشت که در زیر آب مستحکم تر شود و بالاخره مخلوطی از آهک و خاک رس را به این منظور انتخاب کرد چهل سال بعد از آن تاریخ، این ماده ی ساختمانی که نام سیمان رومی یافته بود. با روش صنعتی به وسیله ی یک نفر انگلیسی به نام پارکرز Parkers تهیه می شد. مهندس فرانسوی لویی ویکا Louis Vicat (1861- 1786) در سال 1818 روش علمی را برای ساختن این ماده به کار برد و ترکیب صحیح آن را معین کرد و نام «آهک آبی» روی آن گذاشت و آنگاه در سال 1822 با ساختمان پل سویاک Souillac روی رودخانه ی لو Lot عملاً نشان داد که به کار بردن این سیمان جدید چه انقلابی در صنعت پل سازی به وجود می آورد. این سیمان همان است که امروزه عموماً سیمان پورتلاند Portland می نامند و آجر ساز اسکاتلندی به نام اسپادن Spadin از سال 1824 بهره برداری صنعتی از آن را شروع کرد.
در این اوقات خوب می توانستند که بسیاری از فلزات را از محمل سنگی خود خارج سازند. شیمی دانهای این زمان رودیوم Rhodium و پالادیوم Paladium و اوسمیوم Osmium و ایریدیوم Iridium و کادمیوم Cadmium و نیکل و پوتاسیوم و سودیوم و باریوم Bariumو استرونتیوم Strontium را می شناختند.
گذشته از آن صنعت آن زمان فقط عده ی معدودی از فلزات را معمولاً بکار می برد از قبیل طلا و مس و نقره و جیوه و آهن و سرب و قلع و آنتیمو آن و غیره در سال 1748 آنتونیو دو اولوآ Antinio (1795-1716) از اهل اسپانیا نمونه ای از طلای سفید با خود از آمریکا به اروپا آورد ولی در سال 1784 هنوز بزرگترین شمش طلای سفید که در جهان وجود داشت از بیست کیلوگرم متجاوز نبود. روی نیز چندان رواج نداشت و صنعتگران انگلیسی انحصار تهیه ی آن را محفوظ داشته بودند. فقط محاصره ی ناپلئون شیمیدانهای قاره ی اروپا را مجبور کرد که کوشش کنند و با وسایلی که در دسترس ایشان بود این فلز را بدست آورند. به این طریق در حدود سال 1804 کشیش فلزکار بلژیکی به نام ژان ژاک دونی Jean-Janques Dony (1819- 1759) توانست در منطقه ی شهر لی یژ Liege در بلژیک مواد معدنی کالامین Calamine(1) بدست آورد و نیز بار دیگر لزوم پیدا کردن جانشینی برای ماده ی معدنی سرب به نام پلومباژین Plombagine که از سال 1564 به عنوان مغز مداد به کار می رفت موجب کشف مهم دیگری گردید.
افتتخار این اکتشاف از آن ژاک کونته Jacques Conte فرانسوی است (1805-1755) که به قول ناپلئون «مردی بود که بدرد هر کار می خورد». این شخص، که متوالیاً نقاش ومخترع و فرمانده ی بالونهای نظامی می شد، فکری داشت که دائماً در حال کار و ایجاد بدایع بود و ضمن سایر اکتشافات خود متوجه شد که می توان از مخلوط گرافیت و خاک رس نوعی مغز مداد مصنوعی ساخت. ولی لوله هایی از این ماده ساخت و بیرون آن را با چوب درخت سدر پوشاند و به این طریق مدادهای مشهور کونته به وجود آمدند که حتی امروز نیز به نام او معروف است.
بار دیگر نیز باید اختراع «کوچک و ناچیزی» را به اعتبار شیمی دانها ثبت کنیم که هیچ خانه دار یا سیگار کشی در مفید بودن آن تردید ندارد و این اختراع کبریت است. کبریت برای اولین بار در سال 1809 ظهور کرد و آن تشکیل شده بود از چوبهای کوچکی که یک سر آن را با مخلوطی از گوگرد و کلورات دوپوتاسیوم و گرد رصن پوشانده بودند. برای روشن کردن آنها می بایست سر کبریت را در اسید سولفوریک تر کنند، چنانکه ملاحظه می شود این کبریت های اولیه چندان عملی نبوده اند زیرا مسلماً حادترین استعمال کنندگان دخانیات نیز برای حمل و نقل مقدرای اسید سولفوریک در جیب بغل خود دچار تردید خواهد شد. اما تصادف موجب شد که در سال 1831 شاگرد دوا سازی به نام شارل سوریا Charles Souria (متولد 1812) از اهل ناحیه ژور (2) Jura یکی از این کبریت ها را به دیواره ای که از فسفر سفید پوشیده شده بود مالش داد و ملاحظه کرد که کبریت بلافاصله مشتعل گردید. اما از بدبختی، این جوانک متوجه اهمیت این نمود مهم نگردید. کبریت شیمیایی در واقع سال بعد از آن ظهور کرد زیرا سروصدای این خبر به گوش شخصی آلمانی به نام کامر Kammerer رسید و بلافاصله از آن بهره برداری کرد. با این حال رواج فراوان کبریت فقط از سال 1844 شروع شد و آن هنگامی بود که شیمی دان سوئدی ژ. ا. پاش G. E. Pasch موفق شد در کسب ماده ی مشتعل کننده ی کبریت فسفور سفید را که جسمی سمی بود حذف کند و فسفور قرمز را که ماده ای بی آزار است جانشین آن سازد. به این طریق کبریت های سوئدی، که امروزه این قدر با آن آشنا هستیم، به وجود آمد و شهرت روز افزون یافت و بالاخره در تمام جهان متداوال شد.
پی نوشت ها :
1- کالامین عبارت از سیلیکات هیدراته ی روی است که در نتیجه ی مالش خاصیت تشعشع پیدا می کند و همان ماده ای است که در استوانه ی موتورهای انفجاری مانند اتومبیل رسوب می کند. «یادداشت مترجم»
2- ژورا ایالت کوهستانی فرانسه است که در مشرق آن کشور و مجاور خاک سوئیس واقع است. «یادداشت مترجم»
