قرن زغال و آهن

نبوغ صنعتی در قرن نوزدهم

در حدود سال 1850 مناظر جدیدی بر روی کره ی زمین ظاهر گشت. روی بعضی شهرها و داخل برخی از دره ها ابرهای کوچکی از دود هویدا گشت و سپس ادامه یافت، وسیع شد و ضخیم گردید و به تدریج نواحی وسیعی را از حجاب تیره ای پوشانید. در این نواحی دودکش های عظیم کارخانه ها بالا می رفتند و روز و شب ستون عظیمی از دوده رو به هوا می فرستادند و این دوده ها به صورت گرد و خاک به طرف زمین باز می گشتند و درختان نحیف و مزارعی را که از سکته خالی شده بود سیاه می کردند و به خانه ها منظره ای غم انگیز می دادند.
صنایع کوچک دوران گذشته، صنایع خانوادگی، پیشه وری و روستایی آخرین سالهای زندگی خود را طی می کردند. این صنایع در انگلستان کاملاً نابود گردیده بودند و در فرانسه و آلمان با ناامیدی دست و پاگیر و قصد نجات خود را داشتند. صاحبان این صنایع در تمام ممالک جهان اطلاع داشتند که از طرف سرمایه داری بزرگ محکوم به نابودی گردیده اند.
سرمایه داری عبارت بود از این دودکش های مرتفع، این دودهای ضخیم، این کارگرانی که به صورت ارتش بزرگی به سوی کارخانه ها رو می آوردند و عموماً غمگین گمنام، ساکت و آرام بودند و موقتاً رضا به قضا می دادند. سرمایه داری عبارت بود از این مؤسساتی که بسیاری از آنها وسعت شهری را داشتند، این کارگاههایی که عظمت کلیسا های بزرگ گذشته را می نمودند و در داخل آنها تسمه های انتقال حرکت و ماشین ها نعره زنان و غوغا کنان فعالیت داشتند.
پیشرفت علمی و ترقی فنی این گونه تبدیلات اقتصادی و اجتماعی را ایجاب می کرد: چگونه ممکن بود که صاحبان صنایع کوچک دوران گذشته بتوانند از منابع عظیمی که تجار در دسترس ایشان قرار داده بود حداکثر بهره را بردارند؟
جامعه ای که حرص و آزش افزون می شد و قدرت خریدش زیادت می یافت هر روز بیش از پیش مواد قابل مصرف و اجناس ساخته شده می خواست. به این منظور می بایست مرتباً ماشین های تازه به کار بگمارند و روز بروز مال التجاره ی فراوان تری بیرون دهند. برای ساختمان این ماشین ها هر روز تقاضای آهن بیشتری می رسید و برای چرخاندن آنها هر روز بخار بیشتر می خواستند و بنابراین زغال زیادتری لازم بود که کانون دیگهای گرم را فروزان نماید.
قرن نوزدهم، یعنی قرن زغال و آهن، به همین دلیل، قبل از هر چیز دیگر، قرن بخار محسوب می شود. بخار بود که به خصوص مناظر مختص قرن نوزدهم را به وجود می آورد و ایجاد تمرکز صنعتی را موجب می گشت و این طرف و آن طرف، هرجا که زغالی وجود داشت، کوره های مرتفع و دکانها و شهرها برپا می ساخت. ماشین بخار که روز به روز قوی تر می گشت آنقدر گران قیمت و پرخرج بود که چاره ای نداشتند جز آنکه به اتصال و با حداکثر بازده از وجود آن استفاده کنند و بنابراین می بایست حد اکثر تعداد ممکن از ماشین های ابزار را به آن متصل سازند و کارخانه هایی را به مدد آن بکار وا دارند که هر قدر ممکن است بزرگتر و وسیع تر باشد و تا جایی که امکان دارد کارگران بیشتری را به کار بگمارند.
منبع: روسو، پی یر، تاریخ صنایع و اختراعات، حسن صفاری، تهران: امیر کبیر، چاپ هشتم، 1390.