اصطلاح حسابان

در زبان انگلیسی، سه فعل با مصدرهای to calculate، to compute (=to count) و to reckon معنی هایی همسان دارند و هر سه، مفهومی مربوط به پردازش هایی (1) عددی را می رسانند. با توجه به ریشه و به معنی معمولی این سه فعل، دو تای آخری ارتباطی تنگاتنگ با پردازش های ذهنی دارند. در برابر اولی نشانه از پردازش هایی دارد که نه با به کار انداختن اندیشه، بلکه با به کار بردن دست انجام می گرفته اند، چنان که "to calculate" در دورانی اصطلاحی بوده است. برای «محاسبه ی به کمک سنگریزه ها». واژه ی "calculus" هم بر گرفته از واژه ی لاتینی "cals" به معنی «سنگ» است و در نوشتارهای پزشکی هنوز هم آن را به همان معنی تحت اللفظی سنگ به کار می برند؛ نمونه اش این که از بیمار گرفتار سنگ کلیه با اصطلاح "a calculus person" یاد می کنند.
از رویدادهای ریشخند آمیز تاریخ این که واژه ی "calculus" به معنی سنگ، یکباره ارتقای معنی یافت و برچسبی پا برجا شد برای بخشی از ریاضیات که تفکر و اندیشه گری همه سویه ای در حد عالی ترین درجه از دقت و توان مندی ذهنی را لازم دارد. برای آنان که "calculus" را به همان مفهوم برآوردن نیازهای محاسبه ای به کمک سنگریزه ها می شناخته اند عکس العملی طبیعی بوده است که آن را در موضع جدید نابجا و بی مورد بدانند و اهمیت موضوع برایشان پرسش برانگیز باشد.
[اصطلاح "calculus" در موردی که عنوان کلیِ بخش باشد در زبان فارسی، برگرفته از زبان فرانسه، نخست «حساب جامعه و فاضله» و پس از آن «حساب انتگرال و دیفرانسیل» نامیده می شد و امروز آن را «حسابان» (2) می نامند، و در موردی که شاخه ای فرعی از بخش را برساند برای آن همان اصطلاح «حساب» به کار می رود. مانند:
=differential calculus و حساب انتگرال = integral calculus. حساب تغییرات = calculus of variations و حساب دیفرانسیل.

پی نوشت ها :

1- .process
2- اصطلاح «حسابان» همانند اصطلاح هایی دیگر، از یادگارهای شادوران دکتر غلامحسین مصاحب است.

منبع: بنجامین بویر، کارل، (1384)، تاریخ حسابان، عبدالحسین مصحفی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ نخست..