مهارت های زندگی

والدین فقط به فکر محافظت از فرزند خود هستند؛ اما این به تنهایی کافی نیست. آنها باید به کودک خود بیاموزند که وقتی انسان بالغی می شود، از خود محافظت کند؛ ضربه های سرنوشت را تحمل کند و فریب ثروت یا فقر را نخورد. همچنین اگر لازم شد، در یخ های ایسلند یا صخره های سوزان مالت زندگی کند. برای جلوگیری از مرگ فرزند، والدین هر چه قدر هم احتیاط کنند. سرانجام او روزی خواهد مُرد. پس حالا که آنها با مراقبت هایشان نمی توانند مانع مرگ او شوند، این مراقبت ها چه مفهومی دارد؟ بنابراین بیش از آنچه در راه جلوگیری از مرگ او بکوشند، باید هنر زندگی کردن را به کودک خود بیاموزند. (ژان ژاک روسو)
مهارت های زندگی (Life Skills) عبارتند از: «مجموعه ای از توانایی ها که زمینه سازگاری و رفتار مثبت و مفید را فراهم می آورند. این توانایی ها افراد را قادر می سازند تا مسئولیت نقش های اجتماعی خود را پذیرفته و بدون لطمه زدن به خود و دیگران، با خواسته ها، انتظارات و مشکلات روزانه به ویژه در روابط بین فردی به شکل مؤثری رو به رو شوند» (پاشا، 1386: 31). مهارت های اجتماعی (Social Skills) نیز به: «توانایی ابداع و انتخاب از میان چند رفتار هنگام رویارویی در یک موقعیتِ میان گروهی» گفته می شود (کِر، 1383: 325). امروزه با وجود ایجاد تحولات عمیق فرهنگی و تغییر در شیوه های زندگی، بسیاری از افراد در رویارویی با مسایل زندگی فاقد توانایی های لازم هستند و همین امر آنان را در مواجهه با مسایل و مشکلات زندگی روزمره آسیب پذیر کرده است. پژوهش های بی شمار نشان داده اند که بسیاری از مشکلات بهداشتی و اختلالات روانی - عاطفی، ریشه های روانی - اجتماعی دارند. روان شناسان در دهه های اخیر، در بررسی اختلالات رفتاری و انحرافات اجتماعی به این نتیجه رسیده اند که ریشه بسیاری از اختلالات و آسیب ها، به ناتوانی افراد در تحلیل صحیح و مناسب از خود و موقعیت خویش، عدم احساس کنترل و کفایت شخصی برای رویارویی با موقعیت های دشوار و عدم آگاهی برای حل مشکلات و مسایل زندگی به شیوه مناسب برمی گردد. بنابراین با توجه به تغییرات و پیچیدگی های روز افزون جامعه و گسترش روابط اجتماعی، آماده سازی افراد به خصوص نسل جوان به منظور رویارویی با موقعیت های دشوار، امری ضروری به نظر می رسد. در همین راستا روان شناسان با حمایت سازمان های ملی و بین المللی برای پیشگیری از بیماری های روانی و نابهنجاری های اجتماعی، آموزش مهارت های زندگی را در سراسر جهان و در سطح مدارس آغاز کرده اند.
کنار آمدن با فشارهای زندگی و کسب مهارت های فردی و اجتماعی همواره بخشی از واقعیت زندگی انسان بوده و در ادوار متفاوت زندگی او به اَشکال گوناگونی تجلی یافته است. در دوره کودکی، تعارض ها جلوه چندانی ندارند؛ اما با افزایش سن و هنگام مواجهه با دشواری های ویژه سنین نوجوانی و جوانی، کشمکش های درونی و محیطی بیشتر تظاهر پیدا می کنند. از طرفی دیگر، هم زمان با رشد جسمانی و روانی، انتظارهای خانواده و جامعه نیز از نوجوانان افزایش می یابد؛ به طوری که نوجوان می پذیرد به سبب زندگی اجتماعی، بخشی از تمایلات خود را محدود کرده و در چارچوب هنجارهای اجتماعی و گروهی رفتار کند (پاشا، 1386: 30). برخی از کودکان و نوجوانان هم به دلیل منفعل بودن یا به علت اضطراب شدیدی که از بودن در جمع احساس می کنند، از جمع دوستانشان دور می شوند و بیشتر وقت خود را در تنهایی سپری می کنند؛ که مهارت های اجتماعی با دارا بودن طیف وسیعی از توانایی های گروهی، از آغاز کردن یک مکالمه ساده و حفظ و پایان دادن به آن تا تشخیص علائم و نشانه های ارتباط اجتماعی به حل این مشکل کمک می کنند. بنابراین، کودکانی که در این مهارت ها ضعف دارند می توانند با کمک والدین، آموزگاران و مشاوران مدرسه، مهارت های زندگی و اجتماعی را فرا بگیرند (سلحشور، 1385: 28 و 27). از نظر تاریخی، آغاز پیدایش مهارت های زندگی را باید هم زمان با آغاز زندگی بشر روی کره زمین دانست؛ اما اصطلاح مهارت های زندگی به صورت مدون و تعریف شده، در سال 1993 و از سوی سازمان بهداشت جهانی مطرح شده است. البته آنچه امروزه به عنوان مهارت های زندگی مطرح است، حاصل کار پژوهش گران عصر حاضر نیست؛ بلکه بسیاری از این مهارت ها در لا به لای مفاهیم اصلی و به ویژه در قرآن کریم و احادیث معصومان نیز بیان شده است. تلاش برای برقراری ارتباط مفید و مؤثر با دیگران، خودشناسی و توجه به ارزش ها که از فصول اصلی آموزش مهارت های زندگی است، بارها در قرآن کریم، نهج البلاغه و صحیفه سجادیه و احادیث منقول از معصومان علیهم السلام مورد تأکید قرار گرفته است.
هرگاه مجموعه مهارت های زندگی در نظر گرفته شود و همه آنها در یک نگره کلی مورد ملاحظه قرار گیرد، دیده خواهد شد که تقریباً هیچ موردی از آنها در آموزه های قرآن کریم و بزرگان دین ناگفته نمانده است. یک اصطلاح کلیدی در بحث مهارت های زندگی، اصطلاح «ظرفیت روان شناختی (Psychological Competence)» است. ظرفیت روان شناختی هر فرد، توانایی شخص در رویارویی با انتظارات و دشواری های زندگی روزمره است. ظرفیت روان شناختی این امکان را به شخص می دهد که زندگی خود را در سطح مطلوب روانی نگه دارد و این توانایی را به صورت رفتار سازگارانه و عمل مؤثر و مثبت متبلور سازد. نقش ظرفیت روان شناختی در ارتقای بهداشت و سلامتی در هر سه جنبه: جسمانی، روانی و عاطفی بسیار با اهمیت است. بی شک افزایش ظرفیت های فردی و اجتماعی و افزایش قدرت سازگاری افراد نیازمند چیزی جز مهارت های زندگی و هنر زندگی کردن نیست (فرمهینی و همکاران، 1388: 130-126).
منبع :کاوه، محمد، (1391)، آسیب شناسی بیماری های اجتماعی (جلد اول)، تهران: نشر جامعه شناسان، چاپ اول 1391.