تغییر قبله

یکی از تحولات مهم تاریخ اسلام که در سال دوم هجرت اتفاق افتاد تغییر قبله مسلمانان از بیت المقدس به سوی کعبه بود. ابن مسعود روایت کرده:
«مردم به سوی بیت‌المقدس نماز می‌کردند و چون هیجده ماه از هجرت پیغمبر(ص) گذشت، به هنگام نماز سر به آسمان برمی‌داشت و منتظر فرمان خداوند بود و سوی بیت المقدس نماز می‌خواند ولی دوست داشت به‌سوی کعبه نماز گذارد و خداوند این آیه را نازل فرمود:
«قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمَاء فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَیْثُ مَا کُنتُمْ فَوَلُّواْ وُجُوِهَکُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِینَ أُوْتُواْ الْکِتَابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ وَمَا اللّهُ بغافِلٍ عَمَّا یَعْمَلُونَ»
«نگاه‌های منتظر تو را به سوی آسمان می‌بینیم. اکنون تو را به سوی قبله‌ای که از آن خشنود باشی، باز می‌گردانیم. روی خود را به جانب مسجدالحرام کن! هر جا باشید روی خود را به جانب آن بگردانید و کسانی که کتاب آسمانی به آن‌ها داده شده به خوبی می‌دانند این فرمان حقی است از ناحیۀ پروردگارشان صادر شده و خداوند از اعمال آن‌ها غافل نیست»
علی بن ابراهیم از امام صادق(ع) نقل می‌کند؛ پس از اینکه پیامبر(ص) سیزده سال در مکه و هفت ماه در مدینه به‌سوی بیت المقدس نماز خواند، او را بسوی کعبه متوجه کرد و علت این امر این بود که یهود پیغمبر اسلام(ص)، را سرزنش می‌کردند و می‌گفتند تو تابع ما هستی و به‌سوی قبله ما نماز می‌گذاری. رسول اکرم(ص) از این سرزنش‌ها سخت غمگین می‌شود و در دل شب از خانه بیرون آمد، و به آفاق چشم می‌دوخت منتظر فرمان الهی در این زمینه بود. چون آن شب سپری شد و روز فرا رسید، در هنگام نماز ظهر در مسجد"بنی‌ سالم" در حالی‌که دو رکعت نماز ظهر خوانده بود، جبرئیل نازل گردید و بازوهای آن حضرت را گرفت و او را به سوی کعبه برگردانید و این آیه را آورد.
مسجدی که تغییر قبله در آن انجام شد در تاریخ اسلام به مسجد ذوقبلتین معروف شده است. تغییر قبله از مسجد الاقصی به مکه، بر یهود و منافقان دشوار بود و به همین علت بر مسلمانان خرده می‌گرفتند که چرا تاکنون در نماز به مسجد الاقصی رو می‌کردید و اکنون قبله شما تغییر یافت، که در این هنگام آیه ذیل نازل شد:
«سیقولُ السُّفهاء مِنَ النَّاس ما وَلاَّهمْ عَن قِبْلتهم الّتِی کانُوا علیها قُل لِلّهِ المشرِقُ و الْمَغرِبُ یَهدی من یشاء إِلى صراطٍ مستقیم»
«بزودی مردم سبک مغز می‌گویند چه چیز آن‌ها را از قبله‌ای که به آن بودند باز گردانید؟ بگو شرق و مغرب از آن خواست، خدا هر کسی را بخواهد به راه راست هدایت می‌کند»
عده‌ای به این تغییر قبله ایراد گرفته و می گویند:
تغییر قبله آن هم از خانه ای که آن قدر شرافت دارد و خدا آنرا قبله پیغمبران پیشین قرار داده برای چیست؟ اگر گفته شود به دستور خداست، این حرف قابل قبول نیست زیرا خداوند خودش بیت المقدس را قبله قرار داده و او فرمان خود را نقض نمی‌کند. چون به عقیده یهود، نسخ در احکام الهی ممکن نیست. و اگر بدون دستور خداست آن هم انحراف از جاده مستقیم و بازگشت بضلالت و گمراهی است.
شکی نیست که قبله بودن کعبه یا بیت المقدس یا سنگی که در آن است، چیزی نیست که از آثار ذاتی آن بناء مخصوص باشد تا به هیچ وجه قابل تغییر و تبدیل نباشد و قبله بودن بیت المقدس یک حکم ابدی و غیر قابل نسخ باشد، بلکه تمام جهت هایی که انسان ممکن است به طرف آن بایستد از این نظر مساویند، خداوند هر طور بخواهد و هر وقت بخواهد درباره آن‌ها حکم می‌کند، البته حکم او برای هدایت و اصلاح مردم است،
عوامل تغییر قبله:
1- مصلحتی که فقط خداوند آن را می‌داند. شاید مصلحت آن در این بود که از یهودیان ممتاز باشند. چون تا هنگامی که مسلمانان در مکه اقامت داشتند، مأمور بودند به‌سوی بیت المقدس نماز بخوانند تا از مشرکین مکه که به‌سوی کعبه متوجه بودند، مشخص باشند. و وقتی به مدینه مهاجرت کردند، مسلمانان مأمور شدند که به سوی کعبه توجه کنند، چون یهودیان به سوی بیت المقدس متوجه بودند.
2- امتحان مسلمانان و بازشناسی منافقان:
«لِنَعْلَمَ مَن یَتَّبِعُّ الرَّسُولَ مِمَّن یَنقَلِبُ عَلَى عَقِبَیْهِ» (بقره/143)
«قبله را به این جهت تغییر دادیم تا پیروان پیامبر(ص) را از کسانی که به مخالفت او بر می‌خیزند معلوم کنیم»
«قل لله المشرق و المغرب ...» خداوند به پیامبرش می فرماید؛ به کسانی که از انصراف مسلمانان از بیت المقدس به کعبه انتقاد می‌کردند، بگوید: که مشرق و مغرب هر دو ملک خداست و در آن‌ها به هر طور که مصلحت و حکمت او اقتضا کند تصرف می‌کند. خداوند به وسیله این گفتار قول کسانی را که گمان می‌کردند، بیت المقدس از کعبه با شرافت‌تر است و بهتر است که همیشه قبله باشد ، را باطل و مردود ساخت که همه مکان‌ها ملک خواست و هر یک از آن‌ها را در هر زمانی که بخواهد طبق مصلحت و حکمت، شرافت و عظمت می‌بخشد.
منبع:
1 - سوره بقره، آیه 144
2- طبرسی، حسن؛ تفسیر مجمع البیان، ترجمه محمد مفتح، انتشارات فراهانی، بی‌تا، اول، ج2 ، ص 92.
3- سوره بقره ، آیه 142
4- شهیدی، سید جعفر؛ تاریخ تحلیلی اسلام تا پایان امویان، تهران،انتشارات تجارت 1362، ص 58.
5- طباطبایی، حسین؛ تفسیر المیزان،مترجم ناصر مکارم شیرازی، بی جا، نشر طباطبایی،1367ش، چاپ چهارم، ج1، ص 443.
6- همان.
7- سوره بقره، آیه 143.
8-- همان؛ تفسیر مجمع البیان، ص 89-91.
پژوهشکده باقرالعلوم