قرآن و کلام

به فقه، علم فروع ( شناخت چون و چند احکام فرعی شرعی: نماز، روزه، حج، جهاد و غیره همه و هر یک با شرایطش) و به کلام علم اصول عقاید می گویند. کلام عقیده شناسی و در مرکز آن خداشناسی است و شاید بتوان گفت « جدال احسن» مناظره و مباحثه علمی با مخالفان با رعایت اخلاق و ادب که در قرآن کریم- به ویژه با تأکید بر قید « احسن» یعنی سنجیده، اخلاقی، مهرآمیر، و غیر خصمانه بودن آن آمده است، یکی از مهمترین اصول و مبانی علم کلام یا به تعبیر ابوحنیفه فقه اکبر است.
درباره اصول عقاید ( توحید، نبوت عامه و خاصه، معاد و فرجان شناسی که سه اصل مقبول اهل سنت است] به اضافه عدل و امامت که مجموعاً به عنوان اصول پنجگانه اعتقادی مقبول اهل تشیع است) و نیز فراتر از آن ایمان به قرآن، وحی، فرشتگان، موجودات و امور غیبی دیگری چون جن، عرش الهی، کرسی، لوح، قلم، ثبت اعمال نیک و بد هر انسان، حقانیت حساب و کتاب و میزان ( کتاب از سنجش اعمال)، اعتقاد به اسما و صفات الهی- و این امر تا بدانجا مهم است که گاه کلام و گاه عرفان را علم اسما و صفات شمرده اند- ایمان به بهشت و دوزخ واقعی که به قول ملاصدرا و برخی حکمای دیگر، واقعی اعلم از مادی طبیعی است. یعنی چیزی ممکن است واقعی باشد، اما مادی و طبیعی نباشد. عکس آن نیز صادق است. یعنی ممکن است مادی، طبیعی و واقعی نما باشد، اما در نهایت و تحلیل آخر واقعیت نداشته باشد و به عبارتی، حق و حقیقت ثابت و لایتغیر نباشد و فقط از نظر حواس و یا حتی عقل عادت زده و ظاهر نگر عادی بشری واقعی نموده باشد. اما اینکه تعریف های واقعیت کلام است و چگونه می توان به مدد عقل فردی یا حتی جمعی بشری، با اتکا به هر علمی که انسان در حیات جمعی و اجتماعی خویش پدید آورده است، به صدق آن یا آنها پی برد، امری دشوار است. ما درباره صدق واقعیت ها و حقیقت های ایمانی مانند قول به وجود، وجوب، و وحدانیت خداوند، وحیانیت قرآن، صدق رسالت و نبوت رسولان و انبیا و
نیز وجود آخرت و بهشت و دوزخ، به تعلیم قرآن و عملکرد جمعی انسانی، از ایمان که حاق معنای آن ایمان به غیب است ( و این قید رد قرآن کریم و احادیث، مکرر آمده است)، استفاده و استمداد می کنیم. همین است که در قرآن کریم آمده که به کل بشریت علم اندکی عطا شده است.
باری، علم کلام ( مسامحتاً برابر با الهیات) متکفل بحث عقلی و استدلال در مفهوم یا مقبول سازی اقلام ایمان و دفاع از انتقادهای شکاکان یا منکران است. در قران کریم که مانند سایر کتب قدسی و آسمانی، در آن حتی برای مهمترین موضوع ایمان، یعنی وجود خداوند، استدلال های عقلی- فلسفی صورت نگرفته، گاه برای اصول عقایدی چون توحید و معاد استدلال های نیرومندی شده است.
منبع مقاله :
خرمشاهی، بهاء الدین؛ ( 1390)،قرآن در زندگی و فرهنگ عامه، تهران، مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول