جبرگرايي اقتصادي در مارکسيسم

مارکس اغلب مانند يک جبرگراي اقتصادي سخن گفته است؛ بدين معنا که به نظر مي رسد نظام اقتصادي را داراي بيشترين اهميت و تعيين کننده ي همه ي بخش هاي ديگر جامعه - سياست، دين، نظام هاي فکري و غيره - مي داند. گرچه
چهارشنبه، 12 آذر 1393
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
جبرگرايي اقتصادي در مارکسيسم
 جبرگرايي اقتصادي در مارکسيسم

 

نويسندگان: جورج ريتزر
داگلاس گودمن
مترجمان: خليل ميرزايي
عبّاس لطفي زاده

 

مارکس اغلب مانند يک جبرگراي اقتصادي سخن گفته است؛ بدين معنا که به نظر مي رسد نظام اقتصادي را داراي بيشترين اهميت و تعيين کننده ي همه ي بخش هاي ديگر جامعه - سياست، دين، نظام هاي فکري و غيره - مي داند. گرچه مارکس اهميت برجسته اي به بخش اقتصادي، دست کم در جامعه ي سرمايه داري مي دهد، اما به عنوان يک ديالکتيک گرا نمي توانست موضع جبرگرايانه اي داشته باشد، زيرا ديالکتيک با اين مفهوم مشخص مي شود که بين بخش هاي گوناگون جامعه بازخورد پيوسته و کنش متقابل دايمي وجود دارد. سياست، دين و نظاير آن را نمي توان به پديده هاي ثانوي تحت سلطه ي اقتصاد تقليل داد، زيرا اين عوامل ضمن اين که تحت تأثير اقتصادند بر آن تأثير هم مي گذارند. اما با وجود ماهيت انديشه ي ديالکتيکي، باز هم مارکس را به عنوان يک جبرگراي اقتصادي تفسير مي کنند. گرچه برخي از جنبه هاي کار مارکس به اين نتيجه گيري مي انجامد، اما پذيرش آن به معناي چشم پوشي از مضمون کلاً ديالکتيکي نظريه ي اوست.
آگِر (1978) استدلال کرده است که جبرگرايي اقتصادي، به عنوان تفسيري از نظريه ي مارکسيستي در دوره ي اينترناسيونال کمونيستي دوم (1) بين سال هاي 1889 و 1914 به اوج خود رسيده بود. اين دوره ي تاريخي را غالباً اوج سرمايه داري بازاري اوليه نيز مي انگارند و فراز و نشيب هاي آن بسياري را به پيش بيني هايي درباره ي سقوط قريب الوقوع اين نظام کشانيده بود. مارکسيست هايي که معتقد به جبرگرايي اقتصادي بودند، فروپاشي سرمايه داري را اجتناب ناپذير مي دانستند. آنها بر اين نظر بودند که مارکسيسم مي تواند با تکيه بر پايايي پيش بيني کنندگي علوم فيزيکي و طبيعي، نظريه اي علمي را درباره ي اين فروپاشي (و نيز جنبه هاي ديگر جامعه ي سرمايه داري) ساخته و پرداخته کند. به اعتقاد آنها، تنها کاري که يک تحليلگر مي بايست انجام دهد، بررسي ساختارهاي سرمايه داري، بويژه ساختارهاي اقتصادي بود. در اين ساختارها فرايندهايي به کار رفته اند که الزاماً مي بايست سرمايه داري را به زانو درآورند و وظيفه ي جبرگرايان اقتصادي اين بودکه نحوه ي عملکرد اين فرايندها را افشا کنند.
فردريش انگلس، همکار و حامي مارکس راه را براي يک چنين تفسيري از نظريه ي مارکس هموار کرد؛ کارل کائوتسکي و ادوارد برنشتاين نيز در همين راستا عمل کردند. براي مثال، کائوتسکي از اضمحلال گريزناپذير - سرمايه داري سخن گفته است:
[سقوط سرمايه داري] از اين حيث اجتناب ناپذير است که مخترعان، تکنيک را بهبود مي بخشند و سرمايه داران به خاطر اشتياق شان به سود بيشتر کل زندگي اقتصادي را دچار انقلاب مي کنند؛ همچنين به اين خاطر گريزناپذير است که کارگران ساعات کار کمتر و دستمزد بيشتر را نشانه رفته اند، آنها خودشان را سازمان مي دهند و با طبقه ي سرمايه داري و دولت برآمده از آن مي جنگند؛ اجتناب ناپذير است زيرا کارگران فتح قدرت سياسي و سرنگوني حکومت سرمايه داري را سرلوحه ي کارشان قرار داده اند. سوسياليسم گريزناپذير است زيرا نبرد طبقاتي و پيروزي پرولتاريا گريزناپذير است.
(کائوتسکي، به نقل از اگر، 1978: 94)
متن بالا کنشگراني را تصوير مي سازد که ساختارهاي سرمايه داري آنها را به اتخاذ يک رشته کنش ها وا مي دارد.
همين تصوير بود که به انتقادهاي عمده اي درباره ي جبرگرايي اقتصادي علم محور منتهي شد؛ در اين انتقادات گفته مي شد که تصوير مذکور، اصول ديالکتيکي نظريه ي مارکس را زير پا گذاشته است. به بياني دقيق تر، به نظر مي رسيد اين نظريه با بي اهميت جلوه دادن انديشه و کنش فردي، ديالکتيک را دور زده است. ساختارهاي اقتصادي سرمايه داري به عنوان تعيين کنندگان انديشه و کنش فردي مهم ترين عناصر در نظر جبرگرايان بودند. چنين تفسيري درباره ي نظريه ي مارکس به سکوت گرايي سياسي مي انجاميد و بنابراين با تفکر مارکس همخواني نداشت (گيلهوت، 2002). اگر نظام سرمايه داري به دليل تناقض هاي ساختاري اش خواه ناخواه فرو خواهد پاشيد، پس چه دليلي براي اقدام افراد باقي مي ماند؟ بي گمان، با توجه به اشتياق مارکس به تلفيق نظريه و عمل، ديدگاهي که کنش را کنار مي گذارد و حتي آن را بي اهميت مي سازد، نمي تواند با سنت فکري او همخواني داشته باشد.

پي‌نوشت‌:

1- The Second Communist International

منبع مقاله :
ريتزر، جورج؛ گودمن، داگلاس جي. (1390) نظريه جامعه شناسي مدرن، ترجمه: خليل ميرزايي و عباس لطفي زاده، تهران: انتشارات جامعه شناسان، چاپ اول



 

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
play_arrow
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
play_arrow
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
play_arrow
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
play_arrow
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
play_arrow
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
play_arrow
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
play_arrow
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
play_arrow
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
play_arrow
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
play_arrow
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
play_arrow
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
play_arrow
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
play_arrow
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران