جبرگرايي اقتصادي در مارکسيسم

مارکس اغلب مانند يک جبرگراي اقتصادي سخن گفته است؛ بدين معنا که به نظر مي رسد نظام اقتصادي را داراي بيشترين اهميت و تعيين کننده ي همه ي بخش هاي ديگر جامعه - سياست، دين، نظام هاي فکري و غيره - مي داند. گرچه
چهارشنبه، 12 آذر 1393
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
جبرگرايي اقتصادي در مارکسيسم
 جبرگرايي اقتصادي در مارکسيسم

 

نويسندگان: جورج ريتزر
داگلاس گودمن
مترجمان: خليل ميرزايي
عبّاس لطفي زاده

 

مارکس اغلب مانند يک جبرگراي اقتصادي سخن گفته است؛ بدين معنا که به نظر مي رسد نظام اقتصادي را داراي بيشترين اهميت و تعيين کننده ي همه ي بخش هاي ديگر جامعه - سياست، دين، نظام هاي فکري و غيره - مي داند. گرچه مارکس اهميت برجسته اي به بخش اقتصادي، دست کم در جامعه ي سرمايه داري مي دهد، اما به عنوان يک ديالکتيک گرا نمي توانست موضع جبرگرايانه اي داشته باشد، زيرا ديالکتيک با اين مفهوم مشخص مي شود که بين بخش هاي گوناگون جامعه بازخورد پيوسته و کنش متقابل دايمي وجود دارد. سياست، دين و نظاير آن را نمي توان به پديده هاي ثانوي تحت سلطه ي اقتصاد تقليل داد، زيرا اين عوامل ضمن اين که تحت تأثير اقتصادند بر آن تأثير هم مي گذارند. اما با وجود ماهيت انديشه ي ديالکتيکي، باز هم مارکس را به عنوان يک جبرگراي اقتصادي تفسير مي کنند. گرچه برخي از جنبه هاي کار مارکس به اين نتيجه گيري مي انجامد، اما پذيرش آن به معناي چشم پوشي از مضمون کلاً ديالکتيکي نظريه ي اوست.
آگِر (1978) استدلال کرده است که جبرگرايي اقتصادي، به عنوان تفسيري از نظريه ي مارکسيستي در دوره ي اينترناسيونال کمونيستي دوم (1) بين سال هاي 1889 و 1914 به اوج خود رسيده بود. اين دوره ي تاريخي را غالباً اوج سرمايه داري بازاري اوليه نيز مي انگارند و فراز و نشيب هاي آن بسياري را به پيش بيني هايي درباره ي سقوط قريب الوقوع اين نظام کشانيده بود. مارکسيست هايي که معتقد به جبرگرايي اقتصادي بودند، فروپاشي سرمايه داري را اجتناب ناپذير مي دانستند. آنها بر اين نظر بودند که مارکسيسم مي تواند با تکيه بر پايايي پيش بيني کنندگي علوم فيزيکي و طبيعي، نظريه اي علمي را درباره ي اين فروپاشي (و نيز جنبه هاي ديگر جامعه ي سرمايه داري) ساخته و پرداخته کند. به اعتقاد آنها، تنها کاري که يک تحليلگر مي بايست انجام دهد، بررسي ساختارهاي سرمايه داري، بويژه ساختارهاي اقتصادي بود. در اين ساختارها فرايندهايي به کار رفته اند که الزاماً مي بايست سرمايه داري را به زانو درآورند و وظيفه ي جبرگرايان اقتصادي اين بودکه نحوه ي عملکرد اين فرايندها را افشا کنند.
فردريش انگلس، همکار و حامي مارکس راه را براي يک چنين تفسيري از نظريه ي مارکس هموار کرد؛ کارل کائوتسکي و ادوارد برنشتاين نيز در همين راستا عمل کردند. براي مثال، کائوتسکي از اضمحلال گريزناپذير - سرمايه داري سخن گفته است:
[سقوط سرمايه داري] از اين حيث اجتناب ناپذير است که مخترعان، تکنيک را بهبود مي بخشند و سرمايه داران به خاطر اشتياق شان به سود بيشتر کل زندگي اقتصادي را دچار انقلاب مي کنند؛ همچنين به اين خاطر گريزناپذير است که کارگران ساعات کار کمتر و دستمزد بيشتر را نشانه رفته اند، آنها خودشان را سازمان مي دهند و با طبقه ي سرمايه داري و دولت برآمده از آن مي جنگند؛ اجتناب ناپذير است زيرا کارگران فتح قدرت سياسي و سرنگوني حکومت سرمايه داري را سرلوحه ي کارشان قرار داده اند. سوسياليسم گريزناپذير است زيرا نبرد طبقاتي و پيروزي پرولتاريا گريزناپذير است.
(کائوتسکي، به نقل از اگر، 1978: 94)
متن بالا کنشگراني را تصوير مي سازد که ساختارهاي سرمايه داري آنها را به اتخاذ يک رشته کنش ها وا مي دارد.
همين تصوير بود که به انتقادهاي عمده اي درباره ي جبرگرايي اقتصادي علم محور منتهي شد؛ در اين انتقادات گفته مي شد که تصوير مذکور، اصول ديالکتيکي نظريه ي مارکس را زير پا گذاشته است. به بياني دقيق تر، به نظر مي رسيد اين نظريه با بي اهميت جلوه دادن انديشه و کنش فردي، ديالکتيک را دور زده است. ساختارهاي اقتصادي سرمايه داري به عنوان تعيين کنندگان انديشه و کنش فردي مهم ترين عناصر در نظر جبرگرايان بودند. چنين تفسيري درباره ي نظريه ي مارکس به سکوت گرايي سياسي مي انجاميد و بنابراين با تفکر مارکس همخواني نداشت (گيلهوت، 2002). اگر نظام سرمايه داري به دليل تناقض هاي ساختاري اش خواه ناخواه فرو خواهد پاشيد، پس چه دليلي براي اقدام افراد باقي مي ماند؟ بي گمان، با توجه به اشتياق مارکس به تلفيق نظريه و عمل، ديدگاهي که کنش را کنار مي گذارد و حتي آن را بي اهميت مي سازد، نمي تواند با سنت فکري او همخواني داشته باشد.

پي‌نوشت‌:

1- The Second Communist International

منبع مقاله :
ريتزر، جورج؛ گودمن، داگلاس جي. (1390) نظريه جامعه شناسي مدرن، ترجمه: خليل ميرزايي و عباس لطفي زاده، تهران: انتشارات جامعه شناسان، چاپ اول



 

 

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
مرگ ناگهانی و پرسش های ناتمام؛ چگونه درباره فقدان با کودکان حرف بزنیم؟
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
play_arrow
واکنش صلیب سرخ جهانی به جنایت‌های دشمن در جنگ چهل روزه علیه ایران چه بود؟
پرونده جدید علیه رسایی
play_arrow
پرونده جدید علیه رسایی
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سواد مرگ، چرا جامعه ای که درباره زندگی حرف می زند از مرگ سخن نمی گوید؟
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
play_arrow
سلاح شیمیایی ایرانی در قلب واشنگتن؟!
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
play_arrow
ضرب و شتم محمد خردادیان پس از افشاگری علیه پهلوی
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
play_arrow
اولین ساعت‌مچی تلویزیون دار جهان سیکو در سال ۱۹۸۲ + فیلم
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
play_arrow
پیرترین ایرانی در سرشماری جدید شناسایی شد + فیلم
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
آیا هر رازی را باید با یک ربات در میان گذاشت؟
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
play_arrow
تقدیر از معلمی که جان دانش‌آموز را براثر خفگی نجات داد + فیلم
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
play_arrow
تعبیر جدید ترامپ از ونزوئلا ؛ دارایی جدید آمریکا است + فیلم
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
play_arrow
ادعای کارشناس پزشکی قانونی: جفری اپستین خفه شده است + فیلم
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
play_arrow
نجات خدمه نفتکش متخلف در تنگه هرمز توسط صیادان + فیلم
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم
play_arrow
مسیریاب ایرانی با حال‌وهوای بازی GTA به‌روزرسانی شد + فیلم
گروسی: بازگشت بازرسان آژانس به ایران نباید به توافق سیاسی مشروط شود + فیلم
play_arrow
گروسی: بازگشت بازرسان آژانس به ایران نباید به توافق سیاسی مشروط شود + فیلم