پرسش :
آيا در حكومت حضرت علي(علیه السلام) زنداني سياسي وجود داشت؟ آيا حضرت كسي را به عنوان حرف زدن عليه حكومت زنداني مي كردند؟ اصولاً ساختن زندان را در اسلام براي اولين بار به امام علي(علیه السلام) نسبت ميدهند، آيا در حكومت پيامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) زنداني سياسي وجود داشت؟ آيا حضرت كسي را به عنوان حرف زدن عليه حكومت زنداني مي كردند؟
پاسخ :
جهت ارائه پاسخي مناسب، ابتدا لازم است نكاتي را در ارتباط با تاريخ زندان در اسلام و اينكه «ساختن زندان در اسلام را براي اولين بار به امام علي(ع)، نسبت مي دهند»، بيان نماييم:
در مورد تاريخ تأسيس زندان در اسلام ميان سيره نويسان و علماي اسلام وحدت نظر وجود ندارد: برخي آن را به زمان پيامبر(ص) مربوط مي دانند، دسته اي به زمان خليفه دوم و گروهي به زمان حضرت علي(ع). هر يك از اين سه نظر درجاي خود درست است لكن اختلاف در چگونگي آن است. توضيح آن كه گاهي سخن در حبس است و گاهي در محبس؛ در مورد اصل حبس علاوه بر آنكه در آياتي از قرآن كريم آمده است، (سوره مائده، آيات: 33 و 106؛ نساء، آيه 15)، در سيره رسول خدا(ص) نيز نقل و در مواردي اجرا شده است. اما در مورد محبس و زندان، در زمان پيامبر(ص) هر چند مكان مستقلي براي اين منظور پيش بيني نشده بود،( عدم تأسيس زندان مستقل در زمان پيامبر دلايل مختلفي داشت: مانند كم بودن تعداد مسلمانان، محدوديت امكانات، قوي بودن ايمان مذهبي و در نتيجه پايين بودن آمار جرايم.) ، لكن در هر صورت، مجرمين يا متهمين و احياناً اسرا در مساجد و منازل افراد تحت نظر قرار گرفته و محصور مي شده اند و حتي آن حضرت دستور مي دادند جاي زنان از مردان جدا باشد و زندانيان را در مكان هاي متعارفي كه همگان در آن مكان ها زندگي مي كنند نگه دارند تا احساس سختي نكنند، (نجم الدين طبرسي، موارد السجن في النصوص و الفتاوي، قم مكتب اعلام الاسلامي، 1374، ص 498 و 499 و 566).
در زمان خليفه دوم منزل مسكوني صفوان ابن امبيه خريداري و تبديل به زندان شد. در زمان حضرت علي(ع)، آن حضرت ابتدا به وسيله ني زندان مستقلي تأسيس كرد و آن را به عنوان «نافع» نام نهاد اما چون يكي از زندانيان آن را سوراخ كرد و فرار نمود، لذا با خشت و گل زندان ديگري ساخت و آنرا «مخيس» نام نهادند. بدين ترتيب، اصل زندان و زنداني از همان صدر اسلام وجود داشته، لكن به تدريج كه قلمرو اسلام گسترش مي يافت و وضعيت جديدي پيش مي آمد، در وضع?ت زندان نيز دگرگوني ايجاد مي شد.
بنابراين اولين مكاني كه به طور اختصاصي و تحت عنوان زندان تأسيس شده، مربوط به زمان حضرت علي(ع) است،
با توجه به مقدمه فوق در پاسخ سؤال بايد گفت كه:
اولاً: ساخته شدن زندان براي اولين بار در اسلام توسط امام علي(ع)، دليل بر نبودن مجازات زندان در زمان پيامبر اكرم(ص) نمي باشد. بلكه همچنانكه گذشت اين نوع مجازات براي مجرمين خاص خود وجود داشته است. چنانكه در روايتي از امام صادق(ع) نقل شده است: پيامبر(ص) شخصي را كه متهم به قتل بود، شش روز حبس مي كرد...»، (وسائل الشيعه، شيخ حر عاملي، ج 19، باب 12، ابواب دعوي القتل، ح 1)
ثانياً: حرف زدن عليه حكومت اسلامي دو صورت دارد: اگر صرف انتقاد از مشكلات و يا نقاط ضعفي است كه در بدنه حكومت وجود دارد و با روش صحيح و سازنده انجام شود؛ از نظر اسلام نه تنها منعي نداشته، بلكه از باب «نصيحه ائمه مسلمين» و «امر به معروف و منهي از منكر»، امري پسنديده و از وظايف اساسي احاد مردم نسبت به حاكمان خويش است. اما اگر اين حرف زدن از حالت انتقاد سازنده، نصح و خيرخواهي و امر به معروف و نهي از منكر خارج و در جهت توطئه چيني، تضعيف و براندازي نظام اسلامي شكل گرفته باشد، از آنجا كه حفظ نظام اسلامي از اوجب واجبات است؛ بايد با هر وسيله ممكن با عاملين آن برخورد شود. اما بايد به اين نكته مهم نيز توجه داشت كه شيوه برخورد نسبت به نوع جرم و شرايط زماني متفاوت خواهد بود گاهي زندان است، گاهي اعدام و گاهي جريمه و يا اعمال برخي محدوديتها و ... مثلاً پيامبر اكرم(ص) در جهت حفظ نظام اسلامي، مسجد ضرار را كه كانون توطئه گران بود، تخريب مي نمايد و يا اينكه حضرت علي(ع) جهت سركوبي توطئه گران و دشمنان داخلي، سه جنگ جمل، صفين، و نهروان را اداره و رهبري مي نمايد و ... . خلاصه آنچه كه در برخورد با توطئه چينان مهم است برخورد قاطع با آنهاست نه اصرار بر شيوه اي خاص مانند زندان.
ثالثاً: در تاريخ اسلام جرايمي همچون: توطئه براي براندازي حكومت اسلامي، تحريك مردم براي ضديت با حكومت، سوء قصد عليه جان پيامبر اكرم(ص)، اتفاق افتاده است و پيامبر اكرم(ص) نيز به صلاحديد خود مجازاتهاي مختلفي همچون قتل و زندان درباره آنها معمول داشته يا مجرمان را مورد عفو قرار داده است، بنابراين چنين موضوعي فقط محدود به زمان امام علي(ع) نيست.
رابعاً: نكته كليدي كه در پاسخ سؤال شما بايد مد نظر قرار گيرد اين است كه در بررسي ميزان مشروعيت موضوعي از ديدگاه اسلام، منابع متعددي نظير قرآن، سنت (قول و سيره هر يك از معصومين(ع) و ادله عقلي) وجود دارد كه استناد به هر كدام از اين منابع به تنهايي در اثبات مشروعيت آن موضوع كفايت مي كند. مع الوصف، اثبات سيره امام علي(ع) در برخورد با مخالفين، معيار و الگوي كاملي براي ساير حكومتهاي اسلامي در تمام زمانهاست، هر چند اين شيوه در زمان پيامبر اكرم(ص) يا ساير معصومين وجود نداشته باشد.
eporsesh.com
جهت ارائه پاسخي مناسب، ابتدا لازم است نكاتي را در ارتباط با تاريخ زندان در اسلام و اينكه «ساختن زندان در اسلام را براي اولين بار به امام علي(ع)، نسبت مي دهند»، بيان نماييم:
در مورد تاريخ تأسيس زندان در اسلام ميان سيره نويسان و علماي اسلام وحدت نظر وجود ندارد: برخي آن را به زمان پيامبر(ص) مربوط مي دانند، دسته اي به زمان خليفه دوم و گروهي به زمان حضرت علي(ع). هر يك از اين سه نظر درجاي خود درست است لكن اختلاف در چگونگي آن است. توضيح آن كه گاهي سخن در حبس است و گاهي در محبس؛ در مورد اصل حبس علاوه بر آنكه در آياتي از قرآن كريم آمده است، (سوره مائده، آيات: 33 و 106؛ نساء، آيه 15)، در سيره رسول خدا(ص) نيز نقل و در مواردي اجرا شده است. اما در مورد محبس و زندان، در زمان پيامبر(ص) هر چند مكان مستقلي براي اين منظور پيش بيني نشده بود،( عدم تأسيس زندان مستقل در زمان پيامبر دلايل مختلفي داشت: مانند كم بودن تعداد مسلمانان، محدوديت امكانات، قوي بودن ايمان مذهبي و در نتيجه پايين بودن آمار جرايم.) ، لكن در هر صورت، مجرمين يا متهمين و احياناً اسرا در مساجد و منازل افراد تحت نظر قرار گرفته و محصور مي شده اند و حتي آن حضرت دستور مي دادند جاي زنان از مردان جدا باشد و زندانيان را در مكان هاي متعارفي كه همگان در آن مكان ها زندگي مي كنند نگه دارند تا احساس سختي نكنند، (نجم الدين طبرسي، موارد السجن في النصوص و الفتاوي، قم مكتب اعلام الاسلامي، 1374، ص 498 و 499 و 566).
در زمان خليفه دوم منزل مسكوني صفوان ابن امبيه خريداري و تبديل به زندان شد. در زمان حضرت علي(ع)، آن حضرت ابتدا به وسيله ني زندان مستقلي تأسيس كرد و آن را به عنوان «نافع» نام نهاد اما چون يكي از زندانيان آن را سوراخ كرد و فرار نمود، لذا با خشت و گل زندان ديگري ساخت و آنرا «مخيس» نام نهادند. بدين ترتيب، اصل زندان و زنداني از همان صدر اسلام وجود داشته، لكن به تدريج كه قلمرو اسلام گسترش مي يافت و وضعيت جديدي پيش مي آمد، در وضع?ت زندان نيز دگرگوني ايجاد مي شد.
بنابراين اولين مكاني كه به طور اختصاصي و تحت عنوان زندان تأسيس شده، مربوط به زمان حضرت علي(ع) است،
با توجه به مقدمه فوق در پاسخ سؤال بايد گفت كه:
اولاً: ساخته شدن زندان براي اولين بار در اسلام توسط امام علي(ع)، دليل بر نبودن مجازات زندان در زمان پيامبر اكرم(ص) نمي باشد. بلكه همچنانكه گذشت اين نوع مجازات براي مجرمين خاص خود وجود داشته است. چنانكه در روايتي از امام صادق(ع) نقل شده است: پيامبر(ص) شخصي را كه متهم به قتل بود، شش روز حبس مي كرد...»، (وسائل الشيعه، شيخ حر عاملي، ج 19، باب 12، ابواب دعوي القتل، ح 1)
ثانياً: حرف زدن عليه حكومت اسلامي دو صورت دارد: اگر صرف انتقاد از مشكلات و يا نقاط ضعفي است كه در بدنه حكومت وجود دارد و با روش صحيح و سازنده انجام شود؛ از نظر اسلام نه تنها منعي نداشته، بلكه از باب «نصيحه ائمه مسلمين» و «امر به معروف و منهي از منكر»، امري پسنديده و از وظايف اساسي احاد مردم نسبت به حاكمان خويش است. اما اگر اين حرف زدن از حالت انتقاد سازنده، نصح و خيرخواهي و امر به معروف و نهي از منكر خارج و در جهت توطئه چيني، تضعيف و براندازي نظام اسلامي شكل گرفته باشد، از آنجا كه حفظ نظام اسلامي از اوجب واجبات است؛ بايد با هر وسيله ممكن با عاملين آن برخورد شود. اما بايد به اين نكته مهم نيز توجه داشت كه شيوه برخورد نسبت به نوع جرم و شرايط زماني متفاوت خواهد بود گاهي زندان است، گاهي اعدام و گاهي جريمه و يا اعمال برخي محدوديتها و ... مثلاً پيامبر اكرم(ص) در جهت حفظ نظام اسلامي، مسجد ضرار را كه كانون توطئه گران بود، تخريب مي نمايد و يا اينكه حضرت علي(ع) جهت سركوبي توطئه گران و دشمنان داخلي، سه جنگ جمل، صفين، و نهروان را اداره و رهبري مي نمايد و ... . خلاصه آنچه كه در برخورد با توطئه چينان مهم است برخورد قاطع با آنهاست نه اصرار بر شيوه اي خاص مانند زندان.
ثالثاً: در تاريخ اسلام جرايمي همچون: توطئه براي براندازي حكومت اسلامي، تحريك مردم براي ضديت با حكومت، سوء قصد عليه جان پيامبر اكرم(ص)، اتفاق افتاده است و پيامبر اكرم(ص) نيز به صلاحديد خود مجازاتهاي مختلفي همچون قتل و زندان درباره آنها معمول داشته يا مجرمان را مورد عفو قرار داده است، بنابراين چنين موضوعي فقط محدود به زمان امام علي(ع) نيست.
رابعاً: نكته كليدي كه در پاسخ سؤال شما بايد مد نظر قرار گيرد اين است كه در بررسي ميزان مشروعيت موضوعي از ديدگاه اسلام، منابع متعددي نظير قرآن، سنت (قول و سيره هر يك از معصومين(ع) و ادله عقلي) وجود دارد كه استناد به هر كدام از اين منابع به تنهايي در اثبات مشروعيت آن موضوع كفايت مي كند. مع الوصف، اثبات سيره امام علي(ع) در برخورد با مخالفين، معيار و الگوي كاملي براي ساير حكومتهاي اسلامي در تمام زمانهاست، هر چند اين شيوه در زمان پيامبر اكرم(ص) يا ساير معصومين وجود نداشته باشد.
eporsesh.com
