پرسش :
آيا مى توان ادعا كرد كه پيامبراکرم(صلى الله عليه وآله) تجربه دينى و حالت معنوى و شهود باطنى پيدا كرده، آن گاه آن رابه زبان عربى به مخاطبان خود منتقل نموده و در انتقال معنا از فرهنگ زمانه بهره گرفته است؟
پاسخ :
واژه ى «تجربه» در گذشته به معناى «آزمودن» و «امتحان كردن» بوده و معناى فعلى داشته است، ولى اكنون به معناى انفعالى و كنش پذيرى استعمال مى شود و اين از قرن هفدهم به بعد پديد آمد كه انسان منبعى از معرفت ارزشمند را در اختيار دارد. تجارب شخصى كه در مقابل آن صرفاً منفعل است، مى تواند منبع زلالى براى معرفت باشد و حقيقت را هر كس مى تواند در درون خود بيابد.
با توجه به اين مقدمه، گزارش هايى كه پيامبر از تجربه خويش مى دهد؛ تفاسيرى است كه او از تجربه دينى دارد. ميان پيامبر و خدا، الفاظى رد و بدل نشده است و خدا در تجربه او ظاهر گشته است و خود تجربه، فارغ از زبان است و وحى، خودِ اين تجارب و مواجهه است، نه الفاظى كه از سوى خداوند صادر شده باشد و اين از منظر غربيان، آگاهى بى واسطه از مقام الوهيت است.[1] پيش گام اين نظريه «فردريك شلاير ماخر» (1768-1834) مى باشد[2] و توسط «مونتنيه» و «اميل درمنگام» در كتاب «زندگانى محمد(صلى الله عليه وآله)» شرح و بسط يافته است.[3]
برخى با نگاه روان شناسانه و جامعه شناسانه[4] به وحى، پيامبران را افرادى درستكار مى دانند كه در خبر دادن از آنچه ديده و شنيده، راست مى گويند؛ امّا با اين ديد كه سرچشمه و منشأ آگاهى هاى آن ها، شخصيت باطنى و تراوش خود آن هاست، با عالم غيب و جهان ماوراء الطبيعه ارتباط ندارد، و مى گويند: وحى، الهامى است كه از درون وجود پيامبر، به روح او افاضه مى شود و همان فوّران خود آگاهى هاى باطنى شخص است. روح متعالى، فطرت پاك، ايمان و باور پايدار به خداوند و دورى از ناهنجارى هاى اعتقادى و رفتارى، سلامت و وراثت خانوادگى، همه و همه در انديشه ى او تأثير گذاشته، از او شخصيّتى ممتاز مى سازد.
اين تأثير، آن چنان عميق است كه رؤياها و حالت هاى گوناگون، متظاهر از مركز ناخودآگاه، بُعد وجودى خويش را از سروش غيبى به حساب مى آورد، در حالى كه اين ها چيزى جز همان الهام ها و باورهاى درونى خود او نيست[5].
همين شبهه را، «جان هيك» مطرح مى كند و مى گويد:
«اديان مختلف، جريان هاى متفاوت تجربه ى دينى هستند كه هر يك در مقطع متفاوتى در تاريخ بشر آغاز گرديده و خود آگاهى عقلى خود را، درون يك فضاى فرهنگى بازيافته است.»[6]
در جاى ديگر مى گويد:
«دست تقدير الهى در چنين اديانى، دخالتى ندارد؛ فقط تجلّى الهى است. همه چيز به واكنش هاى بشرى و برداشت هاى افراد بشر در جوامع و شرايط مختلف فرهنگى و اقليمى خلاصه مى شود.»[7]
چكيده ى سخن اين است كه: برخى وحى را تجربه هاى پيامبر مى دانند؛ چون خداوند در تجربه او ظاهر گشته است و برخى ديگر انزال وحى را مى پذيرند، ولى مى گويند داراى الفاظ نبوده است؛ برخى نيز وحى را تراوش باطنى پيامبر و الهامات شهودى مى دانند، و وجه مشترك در اين شبهه ها عدم ارتباط زبانى و گفتارى بين خداو رسول و نوشتن قرآن توسط پيامبر، با دانش و فرهنگ مخاطبان خود است.
علت پيدايش شبهه ى تجربه ى دينى
مسئله ى دين، گرايش به آن و شناخت متون دينى، از جمله مسائلى است كه انسان در هر زمان، بدان نياز دارد؛ از سوى ديگر، دين مسئله اى فطرى و انسان ذاتاً و فطرتاً دين دار است، و يك حالت عارضى و خارجى ندارد و از بيرون به انسان تحميل نشده است؛ از اين رو دانشمندان، اهتمام ويژه اى به دين نشان داده، درباره ى آن كنجكاوى بسيارى كرده اند و به طور كلى سه عامل، الهيات ليبرال را به سوى نظريه تجربه دينى سوق داد:
1. در دوره نوين، الهيات عقلى از سوى فلاسفه نقد شد و شايد بيش از همه، «دويد هيوم»(davidhume) در اين ميان سهم داشته باشد. او در برهان هاى اثبات خدا و معجزات، در باورهاى دينى تشكيك كرد و فلاسفه ديگر، مانند كانت (kant)، كار او را دنبال كردند. انتقاد از الهيات مسيحى، بحرانى را به وجود آورد و از جمله راه حل هايى كه متكلمان مسيحى مطرح كردند، اين بود كه وحى را نبايد از سنخ گزاره ها و آموزه ها گرفت، بلكه اساساً تجربه است.
2. عامل ديگر، نقادى كتاب مقدس و به بيان دقيق تر، مفهوم آن است كه تناقضات زيادى در آن ديده مى شد.[8]
3. روشنفكران مسيحى و يهودى، از سه يا چهار قرن پيش، متوجه اشكال هاى فراوانى، علمى و غيرعلمى، در كتاب هاى مقدّسشان شدند كه به هيچ وجه قابل توجيه نبود. اين كتاب ها، با علم و تكنولوژى روز به مخالفت بر مى خواست[9]؛ براى مثال، زمانى كه «گاليله» نظريه ى حركت زمين را مطرح كرد، كليسا به خاطر اين كه نظريه اى بر خلاف دين داده است، او را به محاكمه كشانيد، و نيز هزاران نفر را به جهت مخالفت با دين سوزاندند؛ و از سال 1481-1499م، در مدت 18 سال، 10220 نفر را سوزاندند.[10]
اما زمانى كه علوم و فنون، رشد كرد و برخى از حقايق و رموز جهان را آشكار ساخت ـ متأسفانه ـ با كتاب هاى مقدّس در تضاد بود. دانشمندان پيرو دين مسيح و يهود براى دفاع از كتاب مقدّس و فقط قداست آن را حفظ كنند، به توجيهات فراوانى دست زدند؛[11] از جمله، تجربى بودن وحى است كه هر پيامبرى، در هر عصر و زمانى، ظهور مى كرد، طبق فرهنگ و علوم زمان خويش با مردم سخن مى گفت، و اگر كتابى هم داشت، علم و دانش و فرهنگ همان عصر، در نوشتن آن كتاب نقش فراوانى داشت.
اگر امروزه، اشتباه هاى كتاب هاى مقدس را براى آن ها بازگو كنيم، در پاسخ خواهيم شنيد كه اين كتاب ها بر اساس فرهنگ و دانش همان عصر نوشته شده است؛ يعنى پيامبر هر عصرى با آگاهى هاى زمان خود و تجربه هاى دينى و شهود باطنى اش كتابى را به رشته تحرير درآورده است. آن چه تأسف برانگيز است اين است كه برخى از خاورشناسان غرب و پيروان آن ها، در داخل، اين شبهه را به قرآن نيز تعميم دادند.[12]
با مطالعه اى اندك در كتاب هاى مقدس در مى يابيم كه اين كتاب ها سال ها پس از پيامبرانى كه به آنها منسوبند، نوشته شده است؛ از سوى ديگر، دانشمندان يهود و مسيح معتقدند كه كتاب هاى اصلى تورات و انجيل، از بين رفته، و كتابى كه اينك در دسترس است؛ چندين سال بعد از پيامبران، نوشته شده است.
«ايان باربور» درباره ى كتاب هاى مقدّس مى گويد:
اين كتاب ها، -اسفار خمسه- در هيأت كنونيشان، مجموعه اى از چندين روايت، متعلق به زمان هاى مختلف است...و بعضى از قسمت هاى آن ها 800 سال بعد از -حضرت- موسى(عليه السلام) ، به رشته تحرير درآمده است...و انجيل يوحنّا كه تفاوت هاى با ساير اناجيل دارد، بيش از نيم قرن بعد از تصليب او -حضرت عيسى(عليه السلام)- نوشته شده است.[13]
متى، (20م) بعد از حضرت عيسى(عليه السلام)، مرقس و لوقا و يوحنّا (70-65م)، سرگذشت و مطالب مسيح را جمع آورى كردند.[14]
دكتر «بوكائى» درباره ى تصنيف هاى كتاب هاى مقدس، و تأثيرپذيرى از محيط و اجتماع اطراف خود، مى گويد:
تعداد مهمى از مفسران مسيحى اين هوشيارى را پيدا كرده اند كه براى توجيه خطاها و دورى از حقيقت ها، يا تناقض هاى قصص عهدين، اين عذر را براى مصنّفان كتاب هاى مقدّس، تراشيدند كه آنان افكار و احساسات خود را به تبعيّت از عوامل اجتماعى يك فرهنگ، يا انديشه هاى متفاوت، بيان مى كنند.[15]
در اين نظريه ها، نكته اى كه اهميت ويژه دارد، اين است كه: سخن از كتاب اصيل پيامبران گذشته نيست، بلكه سخن بر اين است كه اين كتاب ها بى گمان بعد از سال ها، به دست افراد عادى نوشته شده است، تا جاى كه «ويل دورانت» مى گويد:
ولتر، دانشمند فرانسوى، در صحت و اصالت تورات، شكّ و ترديد كرده است.[16]
«آرام اكلارك» اضافه كرده، مى گويد:
پس از تتبّعات فراوان، به اين نتيجه رسيدم كه تورات اصيل در همان فتنه ى هاى اوليه، از بين رفته است.[17]
دكتر «هورن» مى گويد:
نسخه ى اصلى تورات پس از مرگ -حضرت- موسى(عليه السلام)، در صندوق شهادت بود و علماى بنى اسرائيل، طبق وصيت او، هر چند وقت يكبار، آن ها را قرائت مى كردند. آن نسخه با همان صندوق ، قرن ها پيش از ميلاد مسيح(عليه السلام)، طعمه ى آتش جنگ ها و حوادث تاريخ گرديد و بعدها گروهى از جمله: «عزير» يا «عزراى يهود»، به تدريج باكمك گرفتن از محفوظات و مكتوبات، به نگاشتن تورات جديد اقدام نمودند.[18]
«ريچارد سيمون» نيز درباره ى نگارش تورات مى گويد:
اغلب متون مذهبى يهود، ساخته و پرداخته خاخام هاى يهود است.[19]
در كتاب هاى مقدس، اگر بحثى از علم و دانش است، برخاسته از علم و فرهنگ نويسندگان كتاب مى باشد؛ «دكتر بوكائى» مى گويد:
در انجيل، عبارات خيلى كم يافت مى شود كه ياراى رويارويى با داده هاى دانش نو را داشته باشد. خيالبافى هاى متى، تناقضات مشهور بين انجيل، دورى از حقيقت ها، ناسازگارى با داده هاى دانش نو، و تحريفات متوالى متون، سبب مى شود انجيل ها حاوى عباراتى، منحصراً ناشى از تخيّل بشرى مى گردند.[20]
احكام جزايى و حقوقى يهود، بدون شكّ، از فرهنگ مذاهب و اديان مجاور تأثير گرفته است. احكام و قوانين جامعه مصرى، و جامعه بابلى و ايرانى، در تورات راه يافته و احكام جزائى تورات، با قوانين حمورابى بابل، مشابه است.[21]
با ادبيات فصيح عرب (از نظر بلاغت و فصاحت) و با اعجاز طبّى و پزشكى و خبر از آينده و آينده نگرى (همه ى اين مطالب كه در قرآن ديده مى شود، در زمان جهل و ظلمت نازل شده و از تكنولوژى اثرى نبوده است.) است. چگونه ممكن است، تمامى اين مطالب از تجربيات و آگاهى هاى درونى پيامبر(صلى الله عليه وآله) و بدون كمك از وحى الهى باشد، در حالى كه در آن زمان رشد علمى و فرهنگى قابل ذكرى وجود نداشت.
«پرفسور هانرى كربن» فرانسوى مى گويد:
«اگر انديشه پيامبر(صلى الله عليه وآله) خرافى بود و اگر قرآن او وحى الهى نبود، هرگز جرأت نمى كرد بشر را به علم دعوت كند، هيچ طرز فكرى به اندازه ى محمد(صلى الله عليه وآله) و قرآن به دانش دعوت نكرده است، تا آن جا كه قرآن 950 بار از علم و فكر و عقل، سخن به ميان آورده است.»[22]
«دينورت» ـ دانشمند اروپايى ـ درباره ى اعجاز قرآن مى گويد:
«واجب است اعتراف كنم كه علوم طبيعى، فلكى، فلسفى و رياضيات كه در اروپا، رواج گرفته است، عموماً از قرآن اقتباس شده است، بلكه اروپا شهرى براى اسلام است.»[23]
دكتر «گرينه فرانسوى» در باره ى مطالب قرآن مى گويد:
«من آيات قرآن را، كه به علوم پزشكى، بهداشتى و طبيعى، ارتباط داشت، دنبال كردم...؛ بنابر اين، دريافتم كه اين آيات از هر جهت با معارف و علوم جهانى منطبق است. هر كس دست اندركار هنر يا علم باشد، و آيات قرآنى را با هنر و علمى كه آموخته است، مطابقت و مقايسه كند، بدون ترديد به اسلام خواهد گرويد؛ البته ى اگر صاحب عقلى سليم و بى غرض باشد.»[24]
دكتر «بوكائى» مى گويد:
«اگر بشر، نويسنده و مصنّف قرآن مى بود، چطور مى توانسته است در قرن هفتم ميلادى، چيزى بنويسد كه امروزه با شناخت هاى دانش نو موافق آيد.»[25]
دانشمندان غرب و محققان منصف، به اين نتيجه رسيدند كه كسى در قرن هفتم ميلادى نمى تواند از تجربيات و ضمير باطنى خودش، چنين سخن هايى بر زبان جارى كند كه قرن ها تازه باشد و تعجّب دانشمندان را برانگيزد. «لوراواكسيا والگيرى» ـ استاد دانشگاه ناپل ـ مى گويد:
«ما در اين كتاب -قرآن- گنجينه ها و ذخايرى از علوم مى بينيم كه فوق استعداد و ظرفيت با هوش ترين اشخاص و بزرگ ترين فيلسوفان و قوى ترين رجال سياست و قانون است و به دليل اين جهات است كه قرآن نمى تواند كار يك مرد تحصيل كرده و دانشمند باشد.»[26]
به هر حال، كسانى كه مسلمان نيستند و در قرآن تحقيق كوتاهى داشته اند، قرآن را كتاب معمولى و گفتار بشرى ندانستند؛ چرا كه در زمان نزول قرآن از علم و دانش امروز، سخنى در ميان نبود و با وجود اين، قرآن برخى مطالب علم امروز را در چهارده قرن قبل بيان كرده است.
پی نوشتها:
[1]. ر.ك: عبدالحسين خسروپناه، كلام جديد، ص 296؛ ر.ك: ربّانى گلپايگانى، تحليل نقد پلوراسيم دينى، ص 174؛ مجلّه چشم انداز ايران، ش 4، فروردين و اردبيهشت 79، شبسترى.
[2]. پتروسون و ديگران، عقل و اعتقاد دينى، ص 67؛ ر.ك: على رضا قائمى نيا، وحى و افعال گفتارى، ص 55-46.
[3]. سعيدى روشن، تحليل وحى، ص 45.
[4]. همان، وحى شناسى، ص 25.
[5]. رشيد رضا، المنار، ج 11، ص 164؛ محمد هادى معرفت، آموزش علوم قرآن، ص 64، به نقل از دائرة المعارف قرن 20، ج 10، ص 715؛ استاد جعفر سبحانى، الهيات و معارف اسلامى، ص 227.
[6]. جان هيك، فلسفه دين، ترجمه ى بهرام راد، ص 138.
[7]. دين پژوهى، ص 308، افرادى چون، «نصر حامد ابو زيد» قائل هستند كه از سوى خداوند بر قلب پيامبر وحى صادر شده است، ولى داراى الفاظ نبوده و پيامبر آن علايم درونى را با زبان عرب و فرهنگ آن ها بيان كرده است. (معناى نص، ص 79)
[8]. ويليام هوردرن، راهنماى الهيات پروتستان، ص 37.
[9]. وحى و افعال گفتارى، ص 56.
[10]. محمدعلى رضايى اصفهانى، درآمدى بر تفسير علمى قرآن، ص 144.
[11]. ايان باربور، علم و دين، ص 67-17.
[12]. ر.ك: مجله آفتاب، ش 20، مقاله تجربه وحيانى، از حبيب الله پيمان، ص 71-66، آبان 1381ش.
[13]. ايّان باربور، علم و دين، ترجمه ى خرمشّاهى، ص 131-130.
[14]. جان بى ناس، تاريخ جامع اديان، ترجمه ى على اصغر حكمت، ص 624.
[15]. موريس بوكايى، تورات و انجيل، قرآن و علم، ترجمه ى دبيرى، ص 57.
[16]. تاريخ اديان و مذاهب جهان، ج 2، ص 617.
[17]. همان.
[18]. همان.
[19]. همان.
[20]. مقايسه تورات و انجيل و قرآن، ص 39.
[21]. تاريخ اديان و مذاهب جهان، ج 2، ص 620.
[22]. سيدعلى اكبر صداقت، قرآن و ديگران، ص 15.
[23]. همان، ص 22.
[24]. همان، ص 44.
[25]. مقايسه اى ميان تورات و انجيل، ص 166.
[26]. تفسير نمونه، ج 1، ص 138.
منبع: بررسى شبهات قرآن و فرهنگ زمانه، حسن رضا رضايى، نشر انتشارات مركز مديريت حوزه علميه (1382).
واژه ى «تجربه» در گذشته به معناى «آزمودن» و «امتحان كردن» بوده و معناى فعلى داشته است، ولى اكنون به معناى انفعالى و كنش پذيرى استعمال مى شود و اين از قرن هفدهم به بعد پديد آمد كه انسان منبعى از معرفت ارزشمند را در اختيار دارد. تجارب شخصى كه در مقابل آن صرفاً منفعل است، مى تواند منبع زلالى براى معرفت باشد و حقيقت را هر كس مى تواند در درون خود بيابد.
با توجه به اين مقدمه، گزارش هايى كه پيامبر از تجربه خويش مى دهد؛ تفاسيرى است كه او از تجربه دينى دارد. ميان پيامبر و خدا، الفاظى رد و بدل نشده است و خدا در تجربه او ظاهر گشته است و خود تجربه، فارغ از زبان است و وحى، خودِ اين تجارب و مواجهه است، نه الفاظى كه از سوى خداوند صادر شده باشد و اين از منظر غربيان، آگاهى بى واسطه از مقام الوهيت است.[1] پيش گام اين نظريه «فردريك شلاير ماخر» (1768-1834) مى باشد[2] و توسط «مونتنيه» و «اميل درمنگام» در كتاب «زندگانى محمد(صلى الله عليه وآله)» شرح و بسط يافته است.[3]
برخى با نگاه روان شناسانه و جامعه شناسانه[4] به وحى، پيامبران را افرادى درستكار مى دانند كه در خبر دادن از آنچه ديده و شنيده، راست مى گويند؛ امّا با اين ديد كه سرچشمه و منشأ آگاهى هاى آن ها، شخصيت باطنى و تراوش خود آن هاست، با عالم غيب و جهان ماوراء الطبيعه ارتباط ندارد، و مى گويند: وحى، الهامى است كه از درون وجود پيامبر، به روح او افاضه مى شود و همان فوّران خود آگاهى هاى باطنى شخص است. روح متعالى، فطرت پاك، ايمان و باور پايدار به خداوند و دورى از ناهنجارى هاى اعتقادى و رفتارى، سلامت و وراثت خانوادگى، همه و همه در انديشه ى او تأثير گذاشته، از او شخصيّتى ممتاز مى سازد.
اين تأثير، آن چنان عميق است كه رؤياها و حالت هاى گوناگون، متظاهر از مركز ناخودآگاه، بُعد وجودى خويش را از سروش غيبى به حساب مى آورد، در حالى كه اين ها چيزى جز همان الهام ها و باورهاى درونى خود او نيست[5].
همين شبهه را، «جان هيك» مطرح مى كند و مى گويد:
«اديان مختلف، جريان هاى متفاوت تجربه ى دينى هستند كه هر يك در مقطع متفاوتى در تاريخ بشر آغاز گرديده و خود آگاهى عقلى خود را، درون يك فضاى فرهنگى بازيافته است.»[6]
در جاى ديگر مى گويد:
«دست تقدير الهى در چنين اديانى، دخالتى ندارد؛ فقط تجلّى الهى است. همه چيز به واكنش هاى بشرى و برداشت هاى افراد بشر در جوامع و شرايط مختلف فرهنگى و اقليمى خلاصه مى شود.»[7]
چكيده ى سخن اين است كه: برخى وحى را تجربه هاى پيامبر مى دانند؛ چون خداوند در تجربه او ظاهر گشته است و برخى ديگر انزال وحى را مى پذيرند، ولى مى گويند داراى الفاظ نبوده است؛ برخى نيز وحى را تراوش باطنى پيامبر و الهامات شهودى مى دانند، و وجه مشترك در اين شبهه ها عدم ارتباط زبانى و گفتارى بين خداو رسول و نوشتن قرآن توسط پيامبر، با دانش و فرهنگ مخاطبان خود است.
علت پيدايش شبهه ى تجربه ى دينى
مسئله ى دين، گرايش به آن و شناخت متون دينى، از جمله مسائلى است كه انسان در هر زمان، بدان نياز دارد؛ از سوى ديگر، دين مسئله اى فطرى و انسان ذاتاً و فطرتاً دين دار است، و يك حالت عارضى و خارجى ندارد و از بيرون به انسان تحميل نشده است؛ از اين رو دانشمندان، اهتمام ويژه اى به دين نشان داده، درباره ى آن كنجكاوى بسيارى كرده اند و به طور كلى سه عامل، الهيات ليبرال را به سوى نظريه تجربه دينى سوق داد:
1. در دوره نوين، الهيات عقلى از سوى فلاسفه نقد شد و شايد بيش از همه، «دويد هيوم»(davidhume) در اين ميان سهم داشته باشد. او در برهان هاى اثبات خدا و معجزات، در باورهاى دينى تشكيك كرد و فلاسفه ديگر، مانند كانت (kant)، كار او را دنبال كردند. انتقاد از الهيات مسيحى، بحرانى را به وجود آورد و از جمله راه حل هايى كه متكلمان مسيحى مطرح كردند، اين بود كه وحى را نبايد از سنخ گزاره ها و آموزه ها گرفت، بلكه اساساً تجربه است.
2. عامل ديگر، نقادى كتاب مقدس و به بيان دقيق تر، مفهوم آن است كه تناقضات زيادى در آن ديده مى شد.[8]
3. روشنفكران مسيحى و يهودى، از سه يا چهار قرن پيش، متوجه اشكال هاى فراوانى، علمى و غيرعلمى، در كتاب هاى مقدّسشان شدند كه به هيچ وجه قابل توجيه نبود. اين كتاب ها، با علم و تكنولوژى روز به مخالفت بر مى خواست[9]؛ براى مثال، زمانى كه «گاليله» نظريه ى حركت زمين را مطرح كرد، كليسا به خاطر اين كه نظريه اى بر خلاف دين داده است، او را به محاكمه كشانيد، و نيز هزاران نفر را به جهت مخالفت با دين سوزاندند؛ و از سال 1481-1499م، در مدت 18 سال، 10220 نفر را سوزاندند.[10]
اما زمانى كه علوم و فنون، رشد كرد و برخى از حقايق و رموز جهان را آشكار ساخت ـ متأسفانه ـ با كتاب هاى مقدّس در تضاد بود. دانشمندان پيرو دين مسيح و يهود براى دفاع از كتاب مقدّس و فقط قداست آن را حفظ كنند، به توجيهات فراوانى دست زدند؛[11] از جمله، تجربى بودن وحى است كه هر پيامبرى، در هر عصر و زمانى، ظهور مى كرد، طبق فرهنگ و علوم زمان خويش با مردم سخن مى گفت، و اگر كتابى هم داشت، علم و دانش و فرهنگ همان عصر، در نوشتن آن كتاب نقش فراوانى داشت.
اگر امروزه، اشتباه هاى كتاب هاى مقدس را براى آن ها بازگو كنيم، در پاسخ خواهيم شنيد كه اين كتاب ها بر اساس فرهنگ و دانش همان عصر نوشته شده است؛ يعنى پيامبر هر عصرى با آگاهى هاى زمان خود و تجربه هاى دينى و شهود باطنى اش كتابى را به رشته تحرير درآورده است. آن چه تأسف برانگيز است اين است كه برخى از خاورشناسان غرب و پيروان آن ها، در داخل، اين شبهه را به قرآن نيز تعميم دادند.[12]
با مطالعه اى اندك در كتاب هاى مقدس در مى يابيم كه اين كتاب ها سال ها پس از پيامبرانى كه به آنها منسوبند، نوشته شده است؛ از سوى ديگر، دانشمندان يهود و مسيح معتقدند كه كتاب هاى اصلى تورات و انجيل، از بين رفته، و كتابى كه اينك در دسترس است؛ چندين سال بعد از پيامبران، نوشته شده است.
«ايان باربور» درباره ى كتاب هاى مقدّس مى گويد:
اين كتاب ها، -اسفار خمسه- در هيأت كنونيشان، مجموعه اى از چندين روايت، متعلق به زمان هاى مختلف است...و بعضى از قسمت هاى آن ها 800 سال بعد از -حضرت- موسى(عليه السلام) ، به رشته تحرير درآمده است...و انجيل يوحنّا كه تفاوت هاى با ساير اناجيل دارد، بيش از نيم قرن بعد از تصليب او -حضرت عيسى(عليه السلام)- نوشته شده است.[13]
متى، (20م) بعد از حضرت عيسى(عليه السلام)، مرقس و لوقا و يوحنّا (70-65م)، سرگذشت و مطالب مسيح را جمع آورى كردند.[14]
دكتر «بوكائى» درباره ى تصنيف هاى كتاب هاى مقدس، و تأثيرپذيرى از محيط و اجتماع اطراف خود، مى گويد:
تعداد مهمى از مفسران مسيحى اين هوشيارى را پيدا كرده اند كه براى توجيه خطاها و دورى از حقيقت ها، يا تناقض هاى قصص عهدين، اين عذر را براى مصنّفان كتاب هاى مقدّس، تراشيدند كه آنان افكار و احساسات خود را به تبعيّت از عوامل اجتماعى يك فرهنگ، يا انديشه هاى متفاوت، بيان مى كنند.[15]
در اين نظريه ها، نكته اى كه اهميت ويژه دارد، اين است كه: سخن از كتاب اصيل پيامبران گذشته نيست، بلكه سخن بر اين است كه اين كتاب ها بى گمان بعد از سال ها، به دست افراد عادى نوشته شده است، تا جاى كه «ويل دورانت» مى گويد:
ولتر، دانشمند فرانسوى، در صحت و اصالت تورات، شكّ و ترديد كرده است.[16]
«آرام اكلارك» اضافه كرده، مى گويد:
پس از تتبّعات فراوان، به اين نتيجه رسيدم كه تورات اصيل در همان فتنه ى هاى اوليه، از بين رفته است.[17]
دكتر «هورن» مى گويد:
نسخه ى اصلى تورات پس از مرگ -حضرت- موسى(عليه السلام)، در صندوق شهادت بود و علماى بنى اسرائيل، طبق وصيت او، هر چند وقت يكبار، آن ها را قرائت مى كردند. آن نسخه با همان صندوق ، قرن ها پيش از ميلاد مسيح(عليه السلام)، طعمه ى آتش جنگ ها و حوادث تاريخ گرديد و بعدها گروهى از جمله: «عزير» يا «عزراى يهود»، به تدريج باكمك گرفتن از محفوظات و مكتوبات، به نگاشتن تورات جديد اقدام نمودند.[18]
«ريچارد سيمون» نيز درباره ى نگارش تورات مى گويد:
اغلب متون مذهبى يهود، ساخته و پرداخته خاخام هاى يهود است.[19]
در كتاب هاى مقدس، اگر بحثى از علم و دانش است، برخاسته از علم و فرهنگ نويسندگان كتاب مى باشد؛ «دكتر بوكائى» مى گويد:
در انجيل، عبارات خيلى كم يافت مى شود كه ياراى رويارويى با داده هاى دانش نو را داشته باشد. خيالبافى هاى متى، تناقضات مشهور بين انجيل، دورى از حقيقت ها، ناسازگارى با داده هاى دانش نو، و تحريفات متوالى متون، سبب مى شود انجيل ها حاوى عباراتى، منحصراً ناشى از تخيّل بشرى مى گردند.[20]
احكام جزايى و حقوقى يهود، بدون شكّ، از فرهنگ مذاهب و اديان مجاور تأثير گرفته است. احكام و قوانين جامعه مصرى، و جامعه بابلى و ايرانى، در تورات راه يافته و احكام جزائى تورات، با قوانين حمورابى بابل، مشابه است.[21]
با ادبيات فصيح عرب (از نظر بلاغت و فصاحت) و با اعجاز طبّى و پزشكى و خبر از آينده و آينده نگرى (همه ى اين مطالب كه در قرآن ديده مى شود، در زمان جهل و ظلمت نازل شده و از تكنولوژى اثرى نبوده است.) است. چگونه ممكن است، تمامى اين مطالب از تجربيات و آگاهى هاى درونى پيامبر(صلى الله عليه وآله) و بدون كمك از وحى الهى باشد، در حالى كه در آن زمان رشد علمى و فرهنگى قابل ذكرى وجود نداشت.
«پرفسور هانرى كربن» فرانسوى مى گويد:
«اگر انديشه پيامبر(صلى الله عليه وآله) خرافى بود و اگر قرآن او وحى الهى نبود، هرگز جرأت نمى كرد بشر را به علم دعوت كند، هيچ طرز فكرى به اندازه ى محمد(صلى الله عليه وآله) و قرآن به دانش دعوت نكرده است، تا آن جا كه قرآن 950 بار از علم و فكر و عقل، سخن به ميان آورده است.»[22]
«دينورت» ـ دانشمند اروپايى ـ درباره ى اعجاز قرآن مى گويد:
«واجب است اعتراف كنم كه علوم طبيعى، فلكى، فلسفى و رياضيات كه در اروپا، رواج گرفته است، عموماً از قرآن اقتباس شده است، بلكه اروپا شهرى براى اسلام است.»[23]
دكتر «گرينه فرانسوى» در باره ى مطالب قرآن مى گويد:
«من آيات قرآن را، كه به علوم پزشكى، بهداشتى و طبيعى، ارتباط داشت، دنبال كردم...؛ بنابر اين، دريافتم كه اين آيات از هر جهت با معارف و علوم جهانى منطبق است. هر كس دست اندركار هنر يا علم باشد، و آيات قرآنى را با هنر و علمى كه آموخته است، مطابقت و مقايسه كند، بدون ترديد به اسلام خواهد گرويد؛ البته ى اگر صاحب عقلى سليم و بى غرض باشد.»[24]
دكتر «بوكائى» مى گويد:
«اگر بشر، نويسنده و مصنّف قرآن مى بود، چطور مى توانسته است در قرن هفتم ميلادى، چيزى بنويسد كه امروزه با شناخت هاى دانش نو موافق آيد.»[25]
دانشمندان غرب و محققان منصف، به اين نتيجه رسيدند كه كسى در قرن هفتم ميلادى نمى تواند از تجربيات و ضمير باطنى خودش، چنين سخن هايى بر زبان جارى كند كه قرن ها تازه باشد و تعجّب دانشمندان را برانگيزد. «لوراواكسيا والگيرى» ـ استاد دانشگاه ناپل ـ مى گويد:
«ما در اين كتاب -قرآن- گنجينه ها و ذخايرى از علوم مى بينيم كه فوق استعداد و ظرفيت با هوش ترين اشخاص و بزرگ ترين فيلسوفان و قوى ترين رجال سياست و قانون است و به دليل اين جهات است كه قرآن نمى تواند كار يك مرد تحصيل كرده و دانشمند باشد.»[26]
به هر حال، كسانى كه مسلمان نيستند و در قرآن تحقيق كوتاهى داشته اند، قرآن را كتاب معمولى و گفتار بشرى ندانستند؛ چرا كه در زمان نزول قرآن از علم و دانش امروز، سخنى در ميان نبود و با وجود اين، قرآن برخى مطالب علم امروز را در چهارده قرن قبل بيان كرده است.
پی نوشتها:
[1]. ر.ك: عبدالحسين خسروپناه، كلام جديد، ص 296؛ ر.ك: ربّانى گلپايگانى، تحليل نقد پلوراسيم دينى، ص 174؛ مجلّه چشم انداز ايران، ش 4، فروردين و اردبيهشت 79، شبسترى.
[2]. پتروسون و ديگران، عقل و اعتقاد دينى، ص 67؛ ر.ك: على رضا قائمى نيا، وحى و افعال گفتارى، ص 55-46.
[3]. سعيدى روشن، تحليل وحى، ص 45.
[4]. همان، وحى شناسى، ص 25.
[5]. رشيد رضا، المنار، ج 11، ص 164؛ محمد هادى معرفت، آموزش علوم قرآن، ص 64، به نقل از دائرة المعارف قرن 20، ج 10، ص 715؛ استاد جعفر سبحانى، الهيات و معارف اسلامى، ص 227.
[6]. جان هيك، فلسفه دين، ترجمه ى بهرام راد، ص 138.
[7]. دين پژوهى، ص 308، افرادى چون، «نصر حامد ابو زيد» قائل هستند كه از سوى خداوند بر قلب پيامبر وحى صادر شده است، ولى داراى الفاظ نبوده و پيامبر آن علايم درونى را با زبان عرب و فرهنگ آن ها بيان كرده است. (معناى نص، ص 79)
[8]. ويليام هوردرن، راهنماى الهيات پروتستان، ص 37.
[9]. وحى و افعال گفتارى، ص 56.
[10]. محمدعلى رضايى اصفهانى، درآمدى بر تفسير علمى قرآن، ص 144.
[11]. ايان باربور، علم و دين، ص 67-17.
[12]. ر.ك: مجله آفتاب، ش 20، مقاله تجربه وحيانى، از حبيب الله پيمان، ص 71-66، آبان 1381ش.
[13]. ايّان باربور، علم و دين، ترجمه ى خرمشّاهى، ص 131-130.
[14]. جان بى ناس، تاريخ جامع اديان، ترجمه ى على اصغر حكمت، ص 624.
[15]. موريس بوكايى، تورات و انجيل، قرآن و علم، ترجمه ى دبيرى، ص 57.
[16]. تاريخ اديان و مذاهب جهان، ج 2، ص 617.
[17]. همان.
[18]. همان.
[19]. همان.
[20]. مقايسه تورات و انجيل و قرآن، ص 39.
[21]. تاريخ اديان و مذاهب جهان، ج 2، ص 620.
[22]. سيدعلى اكبر صداقت، قرآن و ديگران، ص 15.
[23]. همان، ص 22.
[24]. همان، ص 44.
[25]. مقايسه اى ميان تورات و انجيل، ص 166.
[26]. تفسير نمونه، ج 1، ص 138.
منبع: بررسى شبهات قرآن و فرهنگ زمانه، حسن رضا رضايى، نشر انتشارات مركز مديريت حوزه علميه (1382).
