پرسش :
چه فرقى ميان «وحى و الهام» و «الهام و تحديث» وجود دارد؟
پاسخ :
وحى، در لغت به معانى گوناگونى آمده كه جامع همه ى آن ها، انتقال سريع و مخفى مطلبى به ذهن مخاطب است، به گونه اى كه از ديگران پوشيده باشد.
از مجموع كتاب هاى لغت، به دست مى آيد كه «وحى» در شش معنا استعمال مى شود:
1. كلام مرموز و مخفى؛ 2. صدايى كه تركيب كلامى نداشته باشد؛ 3. اشاره؛ 4. نوشتن؛ 5. رسالت و فرستادن؛ 6. الهام.[1]
در تمام اين معانى، دو چيز نهفته است: سرعت در تفهيم، و پنهانى بودن.
شيخ مفيد مى نويسد: «اصل وحى به معناى كلام مخفى است. بعد از آن، بر هر چيزى كه مقصود از آن تفهيم پنهانى مطلب به مخاطب باشد، اطلاق مى شود.»[2]
علامه طباطبايى مى نويسد: «وحى به معناى اشاره ى سريع است.»[3]
امير مؤمنان على(عليه السلام) در پاسخ شخصى كه از لفظ وحى پرسيد، آن را به هفت نوع تقسيم كرده، كاربردهاى گوناگون آن را در قرآن كريم، بيان فرمودند:
1. وحى رسالت و نبوت به پيامبران، مانند: (إِنّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوح وَ النَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ عِيسى وَ أَيُّوبَ وَ يُونُسَ وَ هارُونَ وَ سُلَيْمانَ وَ آتَيْنا داوُدَ زَبُوراً)؛[4]
2. وحى به معناى الهام و در دل افكندن مطلبى، مانند: (وَ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ...)؛[5]
3. وحى به معناى اشاره، مانند: (فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ مِنَ الِْمحْرابِ فَأَوْحى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَ عَشِيًّا)؛[6]
4. وحى به معناى تقدير و تلقين تكوينى به موجودهاى بى جان، مانند: (وَ أَوْحى فِي كُلِّ سَماء أَمْرَها)[7] و نيز: (يَوْمَئِذ تُحَدِّثُ أَخْبارَها بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها)[8]؛
5. وحى به معناى امر (به حواريين)، مانند: (وَ إِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَ بِرَسُولِي قالُوا آمَنّا وَ اشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ)[9]؛
6. وحى دروغ، مانند: (وَ إِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ )[10] و نيز: (وَ كَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْض زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً)[11]؛
7. وحى به معناى خبر، مانند: (وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ)؛[12]
وحى و مشتقاتش در حدود 78 مرتبه در قرآن مجيد آمده است كه نمونه هايى از آن ها، با دسته بندى كلى، ارائه شد.
وحى به پيامبران كه به آن وحى تشريعى ـ در مقابل تكوينى ـ نيز گفته مى شود، رابطه ى ويژه اى است كه آنان با مبدأ آفرينش داشته، از اين راه حقايق را دريافت مى كردند. حقيقت اين نوع وحى، چيزى نيست كه ادراك آن براى امثال ما امكان داشته باشد؛ زيرا يك ارتباط عادى نيست تا درك و تعريف آن ممكن باشد و تعريف هايى كه تاكنون براى آن ارائه شده، به صورت شرح لفظ و اسمى است، نه تعريف حقيقى و ماهوى. علامه طباطبايى(ره) در اين باره مى فرمايد:
«وحى، شعور و درك ويژه اى در باطن پيامبران است، كه درك آن جز براى آحادى از انسان ها كه مشمول عنايت هاى الهى قرار گرفته اند، مقدور نيست.»[13] در جاى ديگر مى نويسد: «وحى، امرى است خارق العاده، از قبيل ادراكات باطنيه، و شعور مرموزى است كه از حواس ظاهر پوشيده است.»[14]
در تعريف «الهام» گفته اند: گاهى ممكن است مطلبى به قلب كسى القا شود و او يكباره خود را آگاه بر حقيقتى بيابد، يا بدون آن كه علتش را بداند، به سوى مقصدى كشانده شود، اين نوع القا در اصطلاح، «الهام» ناميده مى شود و قرآن آن را وحى مى نامد (يكى از كابردهاى وحى در قرآن مجيد، وحى به معناى الهام است؛ مانند: وحى (الهام) به مادر موسى(عليه السلام))[15].
اين گونه الهامات، در هر زمان و مكان به قدرى فراوان است كه بايد در رديف حوادث معمولى قرار گيرد. ما انسان ها در طول حيات خود، وقتى با مشكل هايى رو به رو مى شويم و بر سر دو راهى ها سرگردان مى مانيم، در مواقعى، ناگاه راه حلّى رخ مى نمايد و ما را يارى مى رساند. بسيارى از اختراع ها و اكتشاف هاى علمى و ابتكارهاى هنرى و مفاهيم عالى شعرى، الهام است؛ بر همين اساس، مرحوم خواجه نصير الدين طوسى(رحمه الله)مى گويد: «علومى كه در ميان بشر پيدا شده است بدون دخالت نوعى از الهام، امكان پذير نبوده است.[16]»
اينك، پس از آشنايى كوتاهى درباره ى الهام، به بيان تفاوت هاى آن با وحى مى پردازيم:
1. وحى اصطلاحى (رسالت و نبوت) ويژه ى پيامبران است؛ اما الهام بر غير پيامبران نيز نازل مى شود؛
2. وحى، آگاهى ويژه اى است كه پيامبر آن را در خود مى يابد و يقين دارد كه از جانب خداوند القا شده است، در حالى كه الهام چنين نيست؛ انسان، رسيدن آن را به قلب خود احساس مى كند، ولى به منبع آن آگاهى ندارد و نمى داند از كجا است؟ حتى ممكن است تصور كند كه با فكر خودش، آن را پيدا كرده است؛
3. بر اساس تفاوت ياد شده، وحى الهى هيچ گاه با افكار شخصى يا چيزهاى ديگر، اشتباه نمى شود؛ زيرا پيامبر به منبع آن، يعنى خداوند متعال يقين دارد؛ اما در الهام ممكن است با افكار شخصى يا چيزهاى ديگر، اشتباه شود.
جواب : الهام و تحديث: الهام به اين معنا است كه تصميم بر كارى و يا آگاهى از خبرى، در دل آدمى بيفتد[17]؛ به ديگر سخن، «الهام» آن است كه خداوند چيزى را در قلب انسان القا كند كه او را بر فعل يا ترك چيزى بر انگيزد.[18]
اما «تحديث» به معناى سخن گفتن است و در مورد كسانى استعمال مى شود كه با فرشته ها سخن مى گفتند، بدون آن كه آنها را ببينند؛ مانند امامان معصوم(عليهم السلام) كه يكى از امتيازهاى آن ها «محدَّث» بودن است؛ يعنى فرشته بر آن ها نازل مى شد و مطالبى را املا مى كرد و آن ها مى نوشتند و يا حفظ مى كردند، ولى خود فرشته را نمى ديدند؛ در نتيجه الهام و تحديث، دو مقوله ى از هم جدا است؛ الهام امرى نفسى و قلبى، و تحديث، سخن گفتن ملائكه با افراد خاص است. افزون بر آن، «الهام» براى انسان هاى عادى ممكن و واقع نيز شده است، ولى «تحديث»، تنها براى كسانى رخ مى دهد كه مشمول عنايت هاى ويژه الهى قرار گرفته و از انسان هاى عادى برترند.
تفاوت ديگر آن است كه در الهام، يقين به منبع ممكن است وجود نداشته باشد و گاهى نيز تصور شود كه شخصى، و از خودش است؛ اما در تحديث چنين نيست و محدَّث به منبع سخن يقين دارد و مى داند كه فرشته با او سخن مى گويد[19].
منبعى براى آگاهى بيشتر:
1. راز بزرگ رسالت، استاد جعفر سبحانى، ص 67 به بعد، بخش چهارم: «وحى و الهام».
پی نوشتها:
[1]. ر.ك: مفردات الفاظ القرآن، ص 515، واژه ى «وحى»؛ النهاية، ج 5، ص 163.
[2]. تصحيح الاعتقاد، ص 65.
[3]. الميزان، ج 18، ص 73.
[4]. نساء، 163.
[5]. قصص، 7.
[6]. مريم، 11.
[7]. فصلت، 12.
[8]. زلزال، 4ـ5.
[9]. مائده، 111.
[10]. انعام، 121.
[11]. انعام، 112.
[12]. انبيا، 73؛ و بحارالانوار، ج 90، ص 17ـ16.
[13]. الميزان، ج2، ص 159.
[14]. همان، ص 160.
[15]. طه، 38، قصص، 7.
[16]. ر. ك: شناخت در قرآن، ص 94.
[17]. الميزان، ج20، ص297.
[18]. المنجد، واژه ى الهام.
[19]. مرحوم كلينى دركتاب اصول كافى، بابى در كتاب الحجة باز فرموده است كه عنوانش اين است: «باب أن الائمة(عليهم السلام) محدثون مفهمون»؛ يعنى امامان(عليهم السلام)، محدَث (به فتح دال، يعنى: «من يحدثه الملائكة: كسى كه ملائكه با او سخن مى گويند) و مفهَم (به فتح هاء) هستند؛ يعنى داراى علم لدنى و از جانب پروردگارند. ويژگى هايى كه براى تحديث گفته شد، در اين باب وجود دارد. ج1، ص327 ـ 325 (بيروت، دار التعارف للمطبوعات، 1411 ق).
منبع: پرسش ها و پاسخ هايى پيرامون نبوت و رسالت، فاضل عرفان، انتشارات مركز مديريت حوزه علميه (1383).
وحى، در لغت به معانى گوناگونى آمده كه جامع همه ى آن ها، انتقال سريع و مخفى مطلبى به ذهن مخاطب است، به گونه اى كه از ديگران پوشيده باشد.
از مجموع كتاب هاى لغت، به دست مى آيد كه «وحى» در شش معنا استعمال مى شود:
1. كلام مرموز و مخفى؛ 2. صدايى كه تركيب كلامى نداشته باشد؛ 3. اشاره؛ 4. نوشتن؛ 5. رسالت و فرستادن؛ 6. الهام.[1]
در تمام اين معانى، دو چيز نهفته است: سرعت در تفهيم، و پنهانى بودن.
شيخ مفيد مى نويسد: «اصل وحى به معناى كلام مخفى است. بعد از آن، بر هر چيزى كه مقصود از آن تفهيم پنهانى مطلب به مخاطب باشد، اطلاق مى شود.»[2]
علامه طباطبايى مى نويسد: «وحى به معناى اشاره ى سريع است.»[3]
امير مؤمنان على(عليه السلام) در پاسخ شخصى كه از لفظ وحى پرسيد، آن را به هفت نوع تقسيم كرده، كاربردهاى گوناگون آن را در قرآن كريم، بيان فرمودند:
1. وحى رسالت و نبوت به پيامبران، مانند: (إِنّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوح وَ النَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ عِيسى وَ أَيُّوبَ وَ يُونُسَ وَ هارُونَ وَ سُلَيْمانَ وَ آتَيْنا داوُدَ زَبُوراً)؛[4]
2. وحى به معناى الهام و در دل افكندن مطلبى، مانند: (وَ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ...)؛[5]
3. وحى به معناى اشاره، مانند: (فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ مِنَ الِْمحْرابِ فَأَوْحى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَ عَشِيًّا)؛[6]
4. وحى به معناى تقدير و تلقين تكوينى به موجودهاى بى جان، مانند: (وَ أَوْحى فِي كُلِّ سَماء أَمْرَها)[7] و نيز: (يَوْمَئِذ تُحَدِّثُ أَخْبارَها بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها)[8]؛
5. وحى به معناى امر (به حواريين)، مانند: (وَ إِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَ بِرَسُولِي قالُوا آمَنّا وَ اشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ)[9]؛
6. وحى دروغ، مانند: (وَ إِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ )[10] و نيز: (وَ كَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْض زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً)[11]؛
7. وحى به معناى خبر، مانند: (وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ)؛[12]
وحى و مشتقاتش در حدود 78 مرتبه در قرآن مجيد آمده است كه نمونه هايى از آن ها، با دسته بندى كلى، ارائه شد.
وحى به پيامبران كه به آن وحى تشريعى ـ در مقابل تكوينى ـ نيز گفته مى شود، رابطه ى ويژه اى است كه آنان با مبدأ آفرينش داشته، از اين راه حقايق را دريافت مى كردند. حقيقت اين نوع وحى، چيزى نيست كه ادراك آن براى امثال ما امكان داشته باشد؛ زيرا يك ارتباط عادى نيست تا درك و تعريف آن ممكن باشد و تعريف هايى كه تاكنون براى آن ارائه شده، به صورت شرح لفظ و اسمى است، نه تعريف حقيقى و ماهوى. علامه طباطبايى(ره) در اين باره مى فرمايد:
«وحى، شعور و درك ويژه اى در باطن پيامبران است، كه درك آن جز براى آحادى از انسان ها كه مشمول عنايت هاى الهى قرار گرفته اند، مقدور نيست.»[13] در جاى ديگر مى نويسد: «وحى، امرى است خارق العاده، از قبيل ادراكات باطنيه، و شعور مرموزى است كه از حواس ظاهر پوشيده است.»[14]
در تعريف «الهام» گفته اند: گاهى ممكن است مطلبى به قلب كسى القا شود و او يكباره خود را آگاه بر حقيقتى بيابد، يا بدون آن كه علتش را بداند، به سوى مقصدى كشانده شود، اين نوع القا در اصطلاح، «الهام» ناميده مى شود و قرآن آن را وحى مى نامد (يكى از كابردهاى وحى در قرآن مجيد، وحى به معناى الهام است؛ مانند: وحى (الهام) به مادر موسى(عليه السلام))[15].
اين گونه الهامات، در هر زمان و مكان به قدرى فراوان است كه بايد در رديف حوادث معمولى قرار گيرد. ما انسان ها در طول حيات خود، وقتى با مشكل هايى رو به رو مى شويم و بر سر دو راهى ها سرگردان مى مانيم، در مواقعى، ناگاه راه حلّى رخ مى نمايد و ما را يارى مى رساند. بسيارى از اختراع ها و اكتشاف هاى علمى و ابتكارهاى هنرى و مفاهيم عالى شعرى، الهام است؛ بر همين اساس، مرحوم خواجه نصير الدين طوسى(رحمه الله)مى گويد: «علومى كه در ميان بشر پيدا شده است بدون دخالت نوعى از الهام، امكان پذير نبوده است.[16]»
اينك، پس از آشنايى كوتاهى درباره ى الهام، به بيان تفاوت هاى آن با وحى مى پردازيم:
1. وحى اصطلاحى (رسالت و نبوت) ويژه ى پيامبران است؛ اما الهام بر غير پيامبران نيز نازل مى شود؛
2. وحى، آگاهى ويژه اى است كه پيامبر آن را در خود مى يابد و يقين دارد كه از جانب خداوند القا شده است، در حالى كه الهام چنين نيست؛ انسان، رسيدن آن را به قلب خود احساس مى كند، ولى به منبع آن آگاهى ندارد و نمى داند از كجا است؟ حتى ممكن است تصور كند كه با فكر خودش، آن را پيدا كرده است؛
3. بر اساس تفاوت ياد شده، وحى الهى هيچ گاه با افكار شخصى يا چيزهاى ديگر، اشتباه نمى شود؛ زيرا پيامبر به منبع آن، يعنى خداوند متعال يقين دارد؛ اما در الهام ممكن است با افكار شخصى يا چيزهاى ديگر، اشتباه شود.
جواب : الهام و تحديث: الهام به اين معنا است كه تصميم بر كارى و يا آگاهى از خبرى، در دل آدمى بيفتد[17]؛ به ديگر سخن، «الهام» آن است كه خداوند چيزى را در قلب انسان القا كند كه او را بر فعل يا ترك چيزى بر انگيزد.[18]
اما «تحديث» به معناى سخن گفتن است و در مورد كسانى استعمال مى شود كه با فرشته ها سخن مى گفتند، بدون آن كه آنها را ببينند؛ مانند امامان معصوم(عليهم السلام) كه يكى از امتيازهاى آن ها «محدَّث» بودن است؛ يعنى فرشته بر آن ها نازل مى شد و مطالبى را املا مى كرد و آن ها مى نوشتند و يا حفظ مى كردند، ولى خود فرشته را نمى ديدند؛ در نتيجه الهام و تحديث، دو مقوله ى از هم جدا است؛ الهام امرى نفسى و قلبى، و تحديث، سخن گفتن ملائكه با افراد خاص است. افزون بر آن، «الهام» براى انسان هاى عادى ممكن و واقع نيز شده است، ولى «تحديث»، تنها براى كسانى رخ مى دهد كه مشمول عنايت هاى ويژه الهى قرار گرفته و از انسان هاى عادى برترند.
تفاوت ديگر آن است كه در الهام، يقين به منبع ممكن است وجود نداشته باشد و گاهى نيز تصور شود كه شخصى، و از خودش است؛ اما در تحديث چنين نيست و محدَّث به منبع سخن يقين دارد و مى داند كه فرشته با او سخن مى گويد[19].
منبعى براى آگاهى بيشتر:
1. راز بزرگ رسالت، استاد جعفر سبحانى، ص 67 به بعد، بخش چهارم: «وحى و الهام».
پی نوشتها:
[1]. ر.ك: مفردات الفاظ القرآن، ص 515، واژه ى «وحى»؛ النهاية، ج 5، ص 163.
[2]. تصحيح الاعتقاد، ص 65.
[3]. الميزان، ج 18، ص 73.
[4]. نساء، 163.
[5]. قصص، 7.
[6]. مريم، 11.
[7]. فصلت، 12.
[8]. زلزال، 4ـ5.
[9]. مائده، 111.
[10]. انعام، 121.
[11]. انعام، 112.
[12]. انبيا، 73؛ و بحارالانوار، ج 90، ص 17ـ16.
[13]. الميزان، ج2، ص 159.
[14]. همان، ص 160.
[15]. طه، 38، قصص، 7.
[16]. ر. ك: شناخت در قرآن، ص 94.
[17]. الميزان، ج20، ص297.
[18]. المنجد، واژه ى الهام.
[19]. مرحوم كلينى دركتاب اصول كافى، بابى در كتاب الحجة باز فرموده است كه عنوانش اين است: «باب أن الائمة(عليهم السلام) محدثون مفهمون»؛ يعنى امامان(عليهم السلام)، محدَث (به فتح دال، يعنى: «من يحدثه الملائكة: كسى كه ملائكه با او سخن مى گويند) و مفهَم (به فتح هاء) هستند؛ يعنى داراى علم لدنى و از جانب پروردگارند. ويژگى هايى كه براى تحديث گفته شد، در اين باب وجود دارد. ج1، ص327 ـ 325 (بيروت، دار التعارف للمطبوعات، 1411 ق).
منبع: پرسش ها و پاسخ هايى پيرامون نبوت و رسالت، فاضل عرفان، انتشارات مركز مديريت حوزه علميه (1383).
