پرسش :
آیا در قرآن نام و یادی از امام حسین(علیه السلام) شده است؟
پاسخ :
در بسیاری از کتب تفسیر و حدیث و تاریخ، امام حسین(علیه السلام) از جمله مصادیق بارز آیة تطهیر،[1] مباهله،[2] مودت[3]، اطعام[4]و کلمات[5] و آیات پایانی سورة فجر دانسته شده و روایات معتبری در این باره نقل کردهاند.
دربارة آیات پایانی سورة فجر روایاتی نقل شده است که اثبات کنندة این معناست که این آیات دربارة حضرت سیدالشهداء امام حسین(علیه السلام) است در تفسیر البرهان چنین آمده است:
امام صادق(علیه السلام) فرمود: «اقرؤا سورة الفجر فی فرائضکم و نوافلکم فانها سورة الحسین بن علی» ؛ «سورة فجر را در نمازهای واجب و نیز مستحب خود بخوانید؛ چرا که این سوره، سورة حسین بن علی است».
پس از این کلام امام صادق و تحریض و تشویق مخاطبین به خواندن سورة فجر در نمازهای شان با این کلام زیبا و دلنشین و همراه با دعا : «وارغبوا فیها رحمکم الله؛ از سرشوق و رغبت به این امر اقدام نمایید. خداوند شما را مورد رحمت و لطف قرار دهد» ، یکی از اشخاص حاضر در مجلس سؤالی مینماید ـ که چه بسا سؤال بسیاری از ما نیز باشد؛
سؤال می‌کند: چگونه این سوره، سورة اختصاصی حسین بن علی شد؟
امام صادق(علیه السلام) فرمود: «شما مگر این بخش از آیه و کلام خداوند را نشنیدهاید که می‌فرماید: «یا ایتها النفس المطمئنه ارجعی الی ربک راضیة مرضیة فادخلی فی عبادی وادخلی جنتی» انما یعنی الحسین بن علی ـ علیهما السّلام ـ فهو ذوالنفس المطمئنه الراضیة المرضیة و اصحابه من آل محمد صلوات الله علیهم الرضوان عن الله یوم القیامه و هو راض عنهم و هذه السورة فی الحسین بن علی و شیعته و شیعة آل محمد خاصة».
امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه می‌فرماید: «این آیه دربارة حسین بن علی ـ علیهما السّلام ـ است؛ چرا که آن بزرگوار صاحب نفس مطمئنه بود واز خدا راضی بود و خدا نیز از او راضی بود و یاران آن بزرگوار از خاندان محمد(ص) از خداوند راضی بودند و خداوند نیز از آن‌ها راضی بود و این سوره فقط دربارة حسین بن علی و شیعیان او و شیعیان آل محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) می‌باشد».
و در پایان روایت، امام صادق(علیه السلام) میفرمایند: «من ادمن قراءة الفجر کان مع الحسین فی درجته فی الجنة ان الله عزیز حکیم» ؛ «هر کس در خواندن سورة فجر مداومت داشته باشد، با امام حسین در درجهاش در بهشت خواهد بود. به درستی که خداوند بر هر چیز توانا و به هر امری دانا است».[6]
در روایت دیگری امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: «یا ایتها النفس المطمئنه ارجعی الی ربک راضیة مرضیة» الآیه یعنی الحسین ابن علی ـ علیهما السّلام ـ» [7] ؛ «مراد از نفس المطمئنه که از خداوند راضی و خداوند نیز از او راضی است ، حسین بن علی(علیه السلام) است ».
در این آیات، کلمة نفس المطمئنه نقش کلیدی و محوری دارد به طوری که فهم معنای آیه تا حدود زیادی به روشن شدن معنای این واژه بستگی دارد و چه بسا وجود این کلمه در این آیه موجب تفسیر و بیان شأن نزول آیه، دربارة حسین بن علی(علیه السلام) گردیده است و آن حضرت مصداق اقم و اکمل آن به حساب آمده است.
سؤالی که در اینجا می‌تواند مطرح شود این است که چه امری باعث این تقریب و تقارن گردیده است و چرا حسین بن علی(علیه السلام) از میان معصومین ـ علیهم السّلام ـ به عنوان مصداق این آیه معرفی گردیده است؟
در پاسخ باید گفت با توجّه به آنچه که در تاریخ عاشورا به فراوانی نقل گردیده است که از یک سو برای حادثة عظیم عاشورا، هیچ واقعه و حادثهای به عنوان نظیر و مانند و شبیه سراغ نداریم و مصیبت بزرگی که در این رویداد عظیم تاریخی بر خاندان عصمت و طهارت ـ علیهم السلام ـ وارد گردید در تاریخ نمونة دیگری ندارد و از دیگر سو، قربانی بزرگ این حادثه حضرت سیدالشهداء بود که در سهمگینترین حالات و لحظات و شکنندهترین ماجراهای این حادثه، در نهایت اطمینان و آرامش نفس بود به طوری که در روایت راویان شاهد حادثه آمده است که هر چه این حادثه به پایان خود که شهادت حضرت سیدالشهداء(علیه السلام) بود نزدیکتر میشد، چهرة دلربای امام، زیباتر و برافروختهتر میشد و برای لقای پروردگار آمادهتر.
از اتفاقات سهمگین و تزلزل آفرین آن حادثه در چهرة امام، ذرهای سستی و ضعف و یا بیصبری و جزع و شکوه دیده نشد و در عوض در این ماجرا از ابتدا تا انتها میزان تسلیم و صبر آن حضرت که ناشی از اطمینان و آرامش نفس بود افزودهتر میشد. و این جمله آخر آن حضرت در لحظات پایانی عمر شریفش شنیدنی و زیباست؛ صبراً علی قضائک یا ربّ له اله سواک یا غیاث المستغیثین، مالی ربّ سواک و لا معبود غیرک، صبراً‌علی حکمک بر قضای تو شکیبا هستم! پروردگارا! معبودی جز تو نیست. ای پناه بیپناهان! من غیر از تو پروردگار و معبودی ندارم. برخواست و ارادة تو شکیبا هستم.[8]
پاورقی ها:
[1] . سورة احزاب، آیة 33.
[2] . سورة آل عمران، آیة 61.
[3] . سورة شوری، آیة 23.
[4] . سورة انسان، آیة 8.
[5] . سورة بقره، آیة 37.
[6] . بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، (مؤسسة مطبوعاتی اسماعیلیان، قم، بیتا)، ج 4، ص 461؛ بحارالانوار، ج 24، ص 93 و ج 44، ص 218.
[7] . حویزی، تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 577 و بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، ج 4، ص 460 و بحارالانوار، ج 24، ص 350 و تفسیر القمی، علی بن ابراهیم قمی، دارالکتاب، قم، چ 3، 1414 ق، ج 2، ص 422.
[8] . موسوعة کلمات الامام الحسین(ع)، ص 510.
منبع: اندیشه قم
در بسیاری از کتب تفسیر و حدیث و تاریخ، امام حسین(علیه السلام) از جمله مصادیق بارز آیة تطهیر،[1] مباهله،[2] مودت[3]، اطعام[4]و کلمات[5] و آیات پایانی سورة فجر دانسته شده و روایات معتبری در این باره نقل کردهاند.
دربارة آیات پایانی سورة فجر روایاتی نقل شده است که اثبات کنندة این معناست که این آیات دربارة حضرت سیدالشهداء امام حسین(علیه السلام) است در تفسیر البرهان چنین آمده است:
امام صادق(علیه السلام) فرمود: «اقرؤا سورة الفجر فی فرائضکم و نوافلکم فانها سورة الحسین بن علی» ؛ «سورة فجر را در نمازهای واجب و نیز مستحب خود بخوانید؛ چرا که این سوره، سورة حسین بن علی است».
پس از این کلام امام صادق و تحریض و تشویق مخاطبین به خواندن سورة فجر در نمازهای شان با این کلام زیبا و دلنشین و همراه با دعا : «وارغبوا فیها رحمکم الله؛ از سرشوق و رغبت به این امر اقدام نمایید. خداوند شما را مورد رحمت و لطف قرار دهد» ، یکی از اشخاص حاضر در مجلس سؤالی مینماید ـ که چه بسا سؤال بسیاری از ما نیز باشد؛
سؤال می‌کند: چگونه این سوره، سورة اختصاصی حسین بن علی شد؟
امام صادق(علیه السلام) فرمود: «شما مگر این بخش از آیه و کلام خداوند را نشنیدهاید که می‌فرماید: «یا ایتها النفس المطمئنه ارجعی الی ربک راضیة مرضیة فادخلی فی عبادی وادخلی جنتی» انما یعنی الحسین بن علی ـ علیهما السّلام ـ فهو ذوالنفس المطمئنه الراضیة المرضیة و اصحابه من آل محمد صلوات الله علیهم الرضوان عن الله یوم القیامه و هو راض عنهم و هذه السورة فی الحسین بن علی و شیعته و شیعة آل محمد خاصة».
امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیه می‌فرماید: «این آیه دربارة حسین بن علی ـ علیهما السّلام ـ است؛ چرا که آن بزرگوار صاحب نفس مطمئنه بود واز خدا راضی بود و خدا نیز از او راضی بود و یاران آن بزرگوار از خاندان محمد(ص) از خداوند راضی بودند و خداوند نیز از آن‌ها راضی بود و این سوره فقط دربارة حسین بن علی و شیعیان او و شیعیان آل محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) می‌باشد».
و در پایان روایت، امام صادق(علیه السلام) میفرمایند: «من ادمن قراءة الفجر کان مع الحسین فی درجته فی الجنة ان الله عزیز حکیم» ؛ «هر کس در خواندن سورة فجر مداومت داشته باشد، با امام حسین در درجهاش در بهشت خواهد بود. به درستی که خداوند بر هر چیز توانا و به هر امری دانا است».[6]
در روایت دیگری امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: «یا ایتها النفس المطمئنه ارجعی الی ربک راضیة مرضیة» الآیه یعنی الحسین ابن علی ـ علیهما السّلام ـ» [7] ؛ «مراد از نفس المطمئنه که از خداوند راضی و خداوند نیز از او راضی است ، حسین بن علی(علیه السلام) است ».
در این آیات، کلمة نفس المطمئنه نقش کلیدی و محوری دارد به طوری که فهم معنای آیه تا حدود زیادی به روشن شدن معنای این واژه بستگی دارد و چه بسا وجود این کلمه در این آیه موجب تفسیر و بیان شأن نزول آیه، دربارة حسین بن علی(علیه السلام) گردیده است و آن حضرت مصداق اقم و اکمل آن به حساب آمده است.
سؤالی که در اینجا می‌تواند مطرح شود این است که چه امری باعث این تقریب و تقارن گردیده است و چرا حسین بن علی(علیه السلام) از میان معصومین ـ علیهم السّلام ـ به عنوان مصداق این آیه معرفی گردیده است؟
در پاسخ باید گفت با توجّه به آنچه که در تاریخ عاشورا به فراوانی نقل گردیده است که از یک سو برای حادثة عظیم عاشورا، هیچ واقعه و حادثهای به عنوان نظیر و مانند و شبیه سراغ نداریم و مصیبت بزرگی که در این رویداد عظیم تاریخی بر خاندان عصمت و طهارت ـ علیهم السلام ـ وارد گردید در تاریخ نمونة دیگری ندارد و از دیگر سو، قربانی بزرگ این حادثه حضرت سیدالشهداء بود که در سهمگینترین حالات و لحظات و شکنندهترین ماجراهای این حادثه، در نهایت اطمینان و آرامش نفس بود به طوری که در روایت راویان شاهد حادثه آمده است که هر چه این حادثه به پایان خود که شهادت حضرت سیدالشهداء(علیه السلام) بود نزدیکتر میشد، چهرة دلربای امام، زیباتر و برافروختهتر میشد و برای لقای پروردگار آمادهتر.
از اتفاقات سهمگین و تزلزل آفرین آن حادثه در چهرة امام، ذرهای سستی و ضعف و یا بیصبری و جزع و شکوه دیده نشد و در عوض در این ماجرا از ابتدا تا انتها میزان تسلیم و صبر آن حضرت که ناشی از اطمینان و آرامش نفس بود افزودهتر میشد. و این جمله آخر آن حضرت در لحظات پایانی عمر شریفش شنیدنی و زیباست؛ صبراً علی قضائک یا ربّ له اله سواک یا غیاث المستغیثین، مالی ربّ سواک و لا معبود غیرک، صبراً‌علی حکمک بر قضای تو شکیبا هستم! پروردگارا! معبودی جز تو نیست. ای پناه بیپناهان! من غیر از تو پروردگار و معبودی ندارم. برخواست و ارادة تو شکیبا هستم.[8]
پاورقی ها:
[1] . سورة احزاب، آیة 33.
[2] . سورة آل عمران، آیة 61.
[3] . سورة شوری، آیة 23.
[4] . سورة انسان، آیة 8.
[5] . سورة بقره، آیة 37.
[6] . بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، (مؤسسة مطبوعاتی اسماعیلیان، قم، بیتا)، ج 4، ص 461؛ بحارالانوار، ج 24، ص 93 و ج 44، ص 218.
[7] . حویزی، تفسیر نورالثقلین، ج 5، ص 577 و بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، ج 4، ص 460 و بحارالانوار، ج 24، ص 350 و تفسیر القمی، علی بن ابراهیم قمی، دارالکتاب، قم، چ 3، 1414 ق، ج 2، ص 422.
[8] . موسوعة کلمات الامام الحسین(ع)، ص 510.
منبع: اندیشه قم
