مادر، امنیت بخش زندگی کودک

شاید بتوان مزلو را اولین کسی دانست که اقدام به طبقه بندی نیازهای انسان کرد. آبراهام هَرولد مَزْلو[1] (1970) یک روان شناسی آمریکایی است که از اندیشمندان مکتب انسان گرا به شمار می آید.  هرم «سلسله مراتب نیازهای انسانی»[2] یکی از نظریات مطرح در روان شناسی است که توسط او بیان شده است و در آن نیازهای انسان در یک هرم به پنج طبقه تقسیم شده است.  

هرم مزلو به خوبی توانسته است نیازهای انسان را تبیین کند.[3]
 

بر اساس هرمی که در بالا بیان شد، یکی از اساسی ترین نیازهای انسان، نیاز به امنیت است. در مورد کودک، این امنیت در دو حالت شکل می گیرد و شامل دو طبقه خواهد شد. نخست امنیت جسمی که متعلق به تامین همان نیازهای امنیتی طبقه دوم مزلو است و دیگری نیاز به امنیت عاطفی و محبتی است که در طبقه سوم و چهارم جای می گیرد.

سخن در این است که نیازهای امنیتی کودک شامل چه مواردی می تواند باشد؟ شاید با بررسی ویژگی های رشدی و روانی کودک در سنین بین تولد تا هفت سالگی پاسخ این سئوال را بهتر بتوان بیان داشت. اما از اولین تامین کنندگان نیازهای کودک، خوب است سخن را از حضور مادر شروع کنیم.
 

حضور مادر به عنوان اولین تامین کننده نیازهای زیستی و عاطفی کودک، از اولین نیازهای کودک است که باعث امنیت بخشی جسمی و روانی او می شود. برای بهتر مشخص شدن این بحث لازم است به نظریه رشد روانی-اجتماعی اریک اریسکون نگاهی داشته باشیم.  در نگاه او، رشد شخصیت از بدو تولد آغاز گشته و تا دورۀ بزرگ‌سالی ادامه می‌یابد. می‌توان دوران کودکی را از جهت اهمیت در رشد شخصیت از دیگر مراحل رشد پراهمیت‌تر دانست. تجارب و خاطراتی که کودک در دوران کودکی می‌آموزد، ماندگارترین ایشان است و اثر آن از شخصیت او، هیچ‌وقت زدوده نمی‌شود.[4]
 
با این بیان، اگر می خواهیم کودک در این مرحله موفق شود باید بتواند با محیط پیرامونش تعامل داشته باشد به‌گونه‌ای که نسبت به آن احساس اعتماد پیدا کند. این اعتماد با تامین نیازهای اولیه او به دست می آید. اگر نیازهای او به اندازه از سوی متولیان زندگی او به خوبی تامین شود او احساس امنیت خواهد کرد.[5] از نظر اریکسون آنچه به‌عنوان حمایت در این دوران بسیار مهم است مسائلی است همچون، برطرف کردن ناراحتی کودک، بغل کردن و نوازش کردن او، صبورانه منتظر ماندن تا او به‌قدر کافی شیر بخورد، از شیر گرفتن او هنگامی‌که علاقه کمتری به پستان یا شیشه شیر نشان می‌دهد.[6]
 
شاید ابتدایی ترین نیازهای به امنیت، همین دست از نیازهاست که باید توسط مادر تامین گردد. مادرانی که در کنار فرزندان خود نیستند، آسیب های زیادی را برای کودکان خود به همراه دارند. این نبودن صرفاً به منزله نبودن جسم مادر نیست، بلکه ممکن است مادری جسمش در کنار فرزند خود باشد ولی روح او این حضور را نداشته باشد. چیزی که کودک بدان نیازمند است، جسم و روان مادر توامان است.
 
کودک نیاز دارد که محبت و عاطفه خویش را از طریق مادر تامین کند. نیاز دارد که دوست داشتن مادر را درک کند تا از این راه احساس امنیت و راحتی کند. هر قدر عاطفه و احساس او تامین نشود، تامین نیازهای جسمی او نمی تواند راه به جایی ببرد. هر قدر ترازوی تامین نیازهای او به طور بهتری میزان شده باشند، احساس امنیت در کودک بیشتر بوده و رشد جسمی و روانی او بهتر صورت خواهد گرفت.
 
این سخن به معنای کم اهمیت بودن نقش پدر در امنیت بخشی به کودک نیست بلکه در روزها و ماه های نخستین زندگی این ایمنی بیشتر از سوی مادر صورت می گیرد و با گذشت زمان نقش پدر در این موضوع بیشتر خواهد شد.